Update This Post

AHSEC Class 11 Economics Chapter 5 Solution 2026 | বজাৰৰ ভাৰাসাম্য় HS 1st Year Economics Assamese Medium Question Answer

Note: আপুনি ইয়াত Post টোৰ এটা copy edit কৰি আছে। Submit নকৰালৈ Live WordPress Post-ত কোনো change নহ'ব।

Post Title

AHSEC Class 11 Economics Chapter 5 Solution 2026 | বজাৰৰ ভাৰাসাম্য় HS 1st Year Economics Assamese Medium Question Answer

Post Title edit কৰিব নোৱাৰিব। কেৱল Post Content update কৰিব পাৰিব।

Post Content

অনুশীলনী

<ol class="wp-block-list">
<li>বজাৰ ভাৰসাম্য ব্যাখ্যা কৰা।</li>
</ol>

উত্তৰঃ বজাৰ ভাৰসাম্য (Market Equilibrium) হৈছে এনে এটা অৱস্থা য’ত কোনো এখন বজাৰত চাহিদা আৰু যোগান পৰস্পৰে সমান হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল এক নিৰ্দিষ্ট মূল্যত ক্রেতাসকলে কিনিব বিচৰা পৰিমাণ আৰু বিক্ৰেতাসকলে বিক্ৰী কৰিবলৈ আগ্ৰহী পৰিমাণ একে হয়। এই অৱস্থাত বজাৰৰ কোনো অতিৰিক্ত চাহিদা (shortage) বা অতিৰিক্ত যোগান (surplus) নথাকে।

বজাৰ ভাৰসাম্যৰ মূল গুণসমূহ:

বজাৰ মূল্য: ভাৰসাম্য অৱস্থাত উৎপন্ন হোৱা মূল্যক ভাৰসাম্য মূল্য (Equilibrium Price) বোলা হয়। বজাৰ পৰিমাণ: ভাৰসাম্য অৱস্থাত কিনা-বেচা হোৱা পৰিমাণক ভাৰসাম্য পৰিমাণ (Equilibrium Quantity) বোলা হয়। চাহিদা আৰু যোগানৰ মিল: যদি মূল্য বেছি হয়, তেন্তে যোগান বেছি হয় আৰু চাহিদা কমি যায়, ফলত অতিৰিক্ত যোগান (surplus) সৃষ্টি হয়। যদি মূল্য কম হয়, তেন্তে চাহিদা বেছি হয় আৰু যোগান কমি যায়, ফলত অভাৱ (shortage) সৃষ্টি হয়। গ্ৰাফিক চিত্র: বজাৰ ভাৰসাম্যক সাধাৰণতে চাহিদা আৰু যোগানৰ বক্রৰ দ্বাৰা দৰ্শোৱা হয়।

চাহিদাৰ বক্র (Demand Curve): মূল্য আৰু চাহিদাৰ বিপৰীত সম্পৰ্ক প্ৰদৰ্শন কৰে। যোগানৰ বক্র (Supply Curve): মূল্য আৰু যোগানৰ সোজা সম্পৰ্ক প্ৰদৰ্শন কৰে। এই দুখন বক্র য’ত মিলিত হয়, সেই বিন্দুটোক ভাৰসাম্য বিন্দু (Equilibrium Point) বোলা হয়। উদাহৰণ: যদি এখন বজাৰত এখন পেণ্টৰ চাহিদা প্ৰতি মাহে ৫০খন আৰু যোগানো ঠিক ৫০খন হয়, তেন্তে সেই মূল্য আৰু পৰিমাণ ভাৰসাম্য অৱস্থাত আছে। যদি মূল্য বৃদ্ধি হয়, চাহিদা হ্ৰাস পায় আৰু যোগান বৃদ্ধি হয়; যদি মূল্য হ্ৰাস হয়, চাহিদা বৃদ্ধি পায় আৰু যোগান হ্ৰাস হয়।

বজাৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰখাত চৰকাৰৰ নীতি, শুল্ক, আৰু পৰিবহন ব্যয় আদিৰো প্ৰভাৱ থাকে।

<ol start="2" class="wp-block-list">
<li>আমি কেতিয়া বজাৰত এটা সামগ্ৰীৰ অতিৰিক্ত চাহিদা থকা বুলি কওঁ?</li>
</ol>

উত্তৰঃ বজাৰত এটা সামগ্ৰীৰ অতিৰিক্ত চাহিদা (Excess Demand) সেই সময়ত হয়, যেতিয়া কোনো নির্দিষ্ট মূল্যাত সামগ্ৰীৰ চাহিদা যোগানতকৈ বেছি হয়। এই অৱস্থাত, ক্রেতাসকলে সামগ্ৰীৰ প্ৰাপ্য পৰিমাণতকৈ অধিক পৰিমাণ কিনিব বিচাৰে, কিন্তু বিক্ৰেতাসকলে সেই পৰিমাণ যোগান ধৰিবলৈ সক্ষম নোহোৱা অৱস্থাত থাকে।

অতিৰিক্ত চাহিদাৰ বৈশিষ্ট্য: মুল্য হ্ৰাস:

যদি সামগ্ৰীৰ মূল্য বেছি হোৱাৰ সলনি কম থাকে, তেতিয়া অধিক সংখ্যক ক্রেতাই সেই সামগ্ৰী কিনিব বিচাৰে। ফলত, চাহিদা বাঢ়ে আৰু যোগানৰ অভাৱ হয়। অভাৱ (Shortage):

চাহিদাৰ পৰিমাণ যোগানৰ পৰিমাণতকৈ অধিক হোৱাৰ ফলত বজাৰত সামগ্ৰীৰ অভাৱ সৃষ্টি হয়। মূল্যৰ ওপৰত চাপ:

অতিৰিক্ত চাহিদাৰ সময়ত, সামগ্ৰীৰ মূল্য বৃদ্ধি হোৱাৰ প্রবণতা থাকে, যিহেতু সৰহসংখ্যক ক্রেতাই সীমিত সামগ্ৰী কিনিবলৈ আগ্ৰহী হয়। উদাহৰণ: ধৰা যাক, এখন বজাৰত চাউলৰ চাহিদা ১০০ কুইণ্টল, কিন্তু যোগানহে ৭০ কুইণ্টল। ইয়াৰ অৰ্থ ৩০ কুইণ্টল চাউলৰ অতিৰিক্ত চাহিদা আছে। এই অৱস্থাত, চাউলৰ অভাৱ হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে, আৰু ইয়াৰ মূল্য বৃদ্ধি পোৱা সম্ভৱ।

কাৰণসমূহ: মূল্য কম হোৱা: কোনো সামগ্ৰীৰ মূল্য কম থাকিলে চাহিদা বৃদ্ধি পায়। জনগণৰ আয় বৃদ্ধি: যদি লোকসকলৰ আয় বৃদ্ধি পায়, তেন্তে অধিক সামগ্ৰী কিনিব চেষ্টা কৰে। প্ৰচলিত সামগ্ৰীৰ অভাৱ: কোনো বিকল্প সামগ্ৰীৰ অভাৱ হ'লে মূল সামগ্ৰীৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়। অপ্ৰত্যাশিত ঘটনাসমূহ: মহামাৰী, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আদি কাৰণে সামগ্ৰীৰ যোগান ব্যাহত হ'লে। সমাধান: চৰকাৰে এই সমস্যাৰ সমাধান কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে, যেনে—

সামগ্ৰীৰ যোগান বৃদ্ধি কৰা। চাহিদা নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰা। আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি কৰা।

<ol start="3" class="wp-block-list">
<li>আমি কেতিয়া বজাৰত এটা সামগ্ৰীৰ অতিৰিক্ত যোগান থকা বুলি কওঁ?</li>
</ol>

উত্তৰঃ বজাৰত এটা সামগ্ৰীৰ অতিৰিক্ত যোগান (Excess Supply) সেই সময়ত হয়, যেতিয়া কোনো নির্দিষ্ট মূল্যাত সামগ্ৰীৰ যোগান চাহিদাতকৈ বেছি হয়। এই অৱস্থাত, বিক্ৰেতাসকলে সামগ্ৰীৰ অধিক পৰিমাণ বিক্ৰী কৰিবলৈ আগ্ৰহী থাকে, কিন্তু ক্রেতাসকলে সেই পৰিমাণ কিনিব নোৱাৰে। অতিৰিক্ত যোগানৰ বৈশিষ্ট্য: অৱিক্ৰীত সামগ্ৰী: অতিৰিক্ত যোগানৰ ফলত বহু সংখ্যক সামগ্ৰী অবিক্ৰিত হৈ থাকে। মূল্য হ্ৰাসৰ চাপ: বিক্ৰেতাসকলে অধিক সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিবলৈ মূল্যে হ্ৰাস কৰিবলৈ বাধ্য হয়। উৎপাদকৰ ক্ষতি: মূল্য কমি যোৱাৰ ফলত উৎপাদকসকলে কম আয় কৰে, যি সংকটৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। উদাহৰণ: ধৰা যাক, এখন বজাৰত আলুৰ চাহিদা ১০০ কুইণ্টল, কিন্তু যোগান হৈছে ১৫০ কুইণ্টল। ইয়াৰ অৰ্থ ৫০ কুইণ্টল আলুৰ অতিৰিক্ত যোগান আছে। এই অৱস্থাত, আলুৰ মূল্য কমি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিব পাৰে।

অতিৰিক্ত যোগানৰ কাৰণসমূহ: মূল্য বৃদ্ধি: যদি কোনো সামগ্ৰীৰ মূল্য অধিক হয়, বিক্ৰেতাসকলে অধিক যোগান প্ৰদান কৰে, কিন্তু চাহিদা কমি যায়। চাহিদা হ্ৰাস: ক্রেতাসকলৰ আয় কমি যোৱা বা প্ৰয়োজন হ্ৰাস হোৱাৰ ফলত চাহিদা কমি যায়। উৎপাদন বৃদ্ধি: যদি উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া অধিক ক্ৰিয়াশীল হয়, তেন্তে যোগান বাঢ়ে। বিকল্প সামগ্ৰীৰ উপস্থিতি: যদি বিকল্প সামগ্ৰী উপলব্ধ হয়, তেন্তে মূল সামগ্ৰীৰ চাহিদা কমি যায়। সমাধান: অতিৰিক্ত যোগানৰ সমস্যা সমাধান কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপসমূহ—

মূল্য হ্ৰাস: বিক্ৰেতাসকলে সামগ্ৰীৰ মূল্য কমাই চাহিদা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। ৰপ্তানি বৃদ্ধি: অভ্যন্তৰীণ যোগান হ্ৰাস কৰিবলৈ সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰা। চাহিদা বৃদ্ধি কৰা: সামগ্ৰীৰ প্ৰচাৰ আৰু বিপণিৰ মাধ্যমত চাহিদা বৃদ্ধি কৰা। চৰকাৰী হস্তক্ষেপ: চৰকাৰে অতিৰিক্ত যোগানৰ সামগ্ৰী কিনি পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে। এইদৰে, অতিৰিক্ত যোগানৰ সময়ত যোগান আৰু চাহিদাৰ মাজৰ অসমতা সমাধান কৰিবলৈ ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰা হয়।

<ol start="4" class="wp-block-list">
<li>কি হ’ব যদিহে বজাৰত প্ৰচলিত দাম—</li>
</ol>

(i) ভাৰসাম্য দামতকৈ বেছি হয়?

উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো সামগ্ৰীৰ মূল্য ভাৰসাম্য দামতকৈ বেছি হয়, সেই সময়ত বজাৰত অতিৰিক্ত যোগান (Excess Supply) সৃষ্টি হয়। এই অৱস্থাত, বিক্ৰেতাসকলে সামগ্ৰীৰ অধিক পৰিমাণ বিক্ৰী কৰিবলৈ আগ্ৰহী থাকে, কিন্তু ক্রেতাসকলে তেনে উচ্চ মূল্যে সামগ্ৰী কিনিবলৈ তত্পৰ নহয়।

ফলাফলসমূহ: অতিৰিক্ত যোগান:

সামগ্ৰীৰ যোগান চাহিদাতকৈ অধিক হয়, যাৰ ফলত বহু সংখ্যক সামগ্ৰী অবিক্ৰিত হৈ থাকে। মূল্য হ্ৰাসৰ চাপ:

বিক্ৰেতাসকলে অবিক্ৰীত সামগ্ৰী হ্ৰাস কৰিবলৈ মূল্যে কমাই বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বজাৰৰ অসমতা:

চাহিদা আৰু যোগানৰ মাজত অসমতা সৃষ্টি হয়। বিক্ৰেতাসকলে ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়, বিশেষকৈ যদি মূল্য বেছি কৰি উৎপাদন বা যোগান বৃদ্ধি কৰিছে। গ্ৰাফিক চিত্ৰ: যেতিয়া মূল্য ভাৰসাম্য দামতকৈ বেছি হয়, যোগানৰ বক্র (Supply Curve) চাহিদাৰ বক্র (Demand Curve)তকৈ ওপৰত থাকে। এই তফাৎক অতিৰিক্ত যোগান বোলা হয়। উদাহৰণ: ধৰা যাক, এটা মোবাইল ফোনৰ ভাৰসাম্য দাম ₹১০,০০০, য'ত চাহিদা আৰু যোগান দুয়ো ৫,০০০ ইউনিট। যদি ফোনৰ দাম ₹১২,০০০ কৰা হয়, তেন্তে ৭,০০০ ইউনিট যোগান হয়, কিন্তু চাহিদা মাত্ৰ ৩,০০০ ইউনিটত হ্ৰাস পায়। এই অতিরিক্ত ৪,০০০ ইউনিট অবিক্ৰীত থাকে, যি অতিৰিক্ত যোগানৰ উদাহৰণ।

এই পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ: মূল্য হ্ৰাস কৰা:

বিক্ৰেতাসকলে দাম কমাই চাহিদা পুনৰ বৃদ্ধি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব পাৰে। ৰপ্তানি বৃদ্ধি:

অবিক্ৰীত সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰা, অভ্যন্তৰীণ যোগান হ্ৰাস কৰিবলৈ। চাহিদা বৃদ্ধিৰ পদক্ষেপ:

প্ৰচাৰ, ৰেহাই, বা অন্যান্য প্ৰচেষ্টাৰ জৰিয়তে চাহিদা বৃদ্ধি কৰা। এইদৰে, ভাৰসাম্য দামতকৈ উচ্চ মূল্যত সামগ্ৰীৰ চাহিদা হ্ৰাস পায় আৰু সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়।

(ii) ভাৰসাম্য দামত কৈ কম হয়?

উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো সামগ্ৰীৰ মূল্য ভাৰসাম্য দামতকৈ কম হয়, সেই সময়ত বজাৰত অতিৰিক্ত চাহিদা (Excess Demand) সৃষ্টি হয়। এই অৱস্থাত, ক্রেতাসকলে তেনে নিম্ন মূল্যে সামগ্ৰী কিনিবলৈ অধিক আগ্ৰহী হয়, কিন্তু বিক্ৰেতাসকলে তেনে মূল্যত পর্যাপ্ত যোগান প্ৰদান কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।

ফলাফলসমূহ: চাহিদাৰ বাঢ়নি: মূল্য কম হোৱাৰ ফলত অধিক সংখ্যক ক্রেতাই সামগ্ৰী কিনিবলৈ চেষ্টা কৰে। যোগানৰ অভাৱ: বিক্ৰেতাসকল সস্তীয়া মূল্যত উৎপাদন বা যোগান হ্ৰাস কৰে, যাৰ ফলত অভাৱ (shortage) সৃষ্টি হয়। মূল্য বৃদ্ধিৰ চাপ: চাহিদা বেছি আৰু যোগান কম হোৱাৰ ফলত সামগ্ৰীৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ চাপ পৰে। বজাৰৰ অসমতা: চাহিদা আৰু যোগানৰ মাজত গুণগত অসমতা দেখা যায়। গ্ৰাফিক চিত্ৰ: যেতিয়া মূল্য ভাৰসাম্য দামতকৈ কম হয়, চাহিদাৰ বক্র (Demand Curve) যোগানৰ বক্র (Supply Curve)তকৈ ওপৰত থাকে। এই তফাৎক অতিৰিক্ত চাহিদা (Excess Demand) বোলা হয়। উদাহৰণ: ধৰা যাক, এখন বজাৰত চাউলৰ ভাৰসাম্য মূল্য কুইণ্টলপিছু ₹৩০০, য’ত চাহিদা আৰু যোগান দুয়ো ১০০ কুইণ্টল। যদি দাম ₹২০০ হ’বলৈ হ্ৰাস পায়, চাহিদা বৃদ্ধি হৈ ১৫০ কুইণ্টল হয়, কিন্তু যোগান হ্ৰাস হৈ মাত্ৰ ৭০ কুইণ্টল হয়। এই ৮০ কুইণ্টলৰ অভাৱ অতিৰিক্ত চাহিদাৰ উদাহৰণ।

এই পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ: মূল্য বৃদ্ধি কৰা:

বিক্ৰেতাসকলে সামগ্ৰীৰ দাম বৃদ্ধি কৰি ভাৰসাম্য মূল্যৰ ওচৰ চাপিবলৈ চেষ্টা কৰিব পাৰে। যোগান বৃদ্ধি কৰা:

চৰকাৰ বা বিক্ৰেতাসকলে উৎপাদন আৰু যোগান বৃদ্ধি কৰাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। চাহিদা হ্ৰাস কৰাৰ প্ৰচেষ্টা:

কোনো সামগ্ৰীৰ চাহিদা হ্ৰাস কৰিবলৈ বিকল্প সামগ্ৰী বা বিকল্প সেৱা উপস্থাপন কৰা। চৰকাৰী ভূমিকা: চৰকাৰে এই সমস্যা সমাধান কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে, যেনে—

মূল্যে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। ৰেশনিং পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন। আমদানিৰ দ্বাৰা যোগান বৃদ্ধি। এইদৰে, ভাৰসাম্য দামতকৈ কম মূল্যত সামগ্ৰীৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায় আৰু যোগানৰ অভাৱ হয়।

<ol start="5" class="wp-block-list">
<li>প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা স্থিৰহৈ থকা এখন পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত কেনেদৰে দাম নিৰ্ধাৰণ কৰা হয় বর্ণনা কৰা।</li>
</ol>

উত্তৰঃ পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা স্থিৰ হৈ থকা অৱস্থাত দাম বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ পৰা নিৰ্ধাৰিত হয়। এই ধৰণৰ বজাৰত প্ৰতিটো প্ৰতিষ্ঠান মূল্য গ্ৰহণকাৰী (Price Taker) হয়, অৰ্থাৎ কোনো প্ৰতিষ্ঠানে এককভাৱে দাম নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰে।

পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য: অগণিত প্ৰতিষ্ঠান: প্ৰতিযোগিতাত অংশগ্ৰহণকাৰী অসংখ্য প্ৰতিষ্ঠান থাকে। একজাতীয় সামগ্ৰী: সকলো প্ৰতিষ্ঠানে একেধৰণৰ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে। মুক্ত প্ৰবেশ আৰু প্ৰস্থান: প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বজাৰত প্ৰৱেশ আৰু বাহিৰ হোৱাৰ স্বাধীনতা থাকে। সম্পূৰ্ণ তথ্য: ক্রেতা আৰু বিক্ৰেতাসকলে বজাৰৰ মূল্য আৰু সামগ্ৰীৰ গুণগত মানৰ বিষয়ে পৰিপূৰ্ণ তথ্যৰ আধিপত্য থাকে। মূল্য গ্ৰহণকাৰী: প্ৰতিষ্ঠানসমূহে বজাৰত স্থিৰ কৰা মূল্য অনুসৰি সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে। দাম নিৰ্ধাৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া: বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ ভিত্তিত দাম নিৰ্ধাৰণ:

চাহিদাৰ বক্র (Demand Curve): সামগ্ৰীৰ বিভিন্ন মূল্যাত সমগ্ৰ বজাৰৰ চাহিদা প্ৰদৰ্শন কৰে। যোগানৰ বক্র (Supply Curve): সামগ্ৰীৰ বিভিন্ন মূল্যাত সমগ্ৰ বজাৰৰ যোগান প্ৰদৰ্শন কৰে। য’ত চাহিদা আৰু যোগানৰ বক্র মিলিত হয়, সেই বিন্দুত দাম স্থিৰ হয়। এই মূল্যক ভাৰসাম্য মূল্য (Equilibrium Price) বোলা হয়। বজাৰত প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভূমিকা:

প্ৰতিটো প্ৰতিষ্ঠানে ভাৰসাম্য মূল্যে নিজৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে। যিহেতু প্ৰতিষ্ঠানসমূহ মূল্য গ্ৰহণকাৰী, সেয়া মূল্যে কোনো পৰিৱর্তন আনিব নোৱাৰে। অলংকাৰিক লাভ আৰু ক্ষতিৰ অৱস্থা:

অলংকাৰিক লাভ: যদি কোনো প্ৰতিষ্ঠানে উৎপাদনৰ গড় খৰচতকৈ অধিক মূল্যত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে, তেন্তে লাভৰ সুযোগ পায়। ক্ষতি: যদি গড় খৰচ মূল্যাতকৈ বেছি হয়, প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। দীৰ্ঘকালীন অৱস্থা:

দীৰ্ঘকালত, নতুন প্ৰতিষ্ঠানে লাভৰ সুযোগ দেখি বজাৰত প্ৰৱেশ কৰে। ফলত, যোগান বৃদ্ধি পায় আৰু মূল্য হ্ৰাস পায়। শেষত, সকলো প্ৰতিষ্ঠান স্বাভাবিক লাভ (Normal Profit) উপভোগ কৰে, অৰ্থাৎ লাভ বা ক্ষতিৰ বিশেষ অৱস্থা থাকে নে। উদাহৰণ: ধৰা যাক, এটা গাঁৱত ধানৰ উৎপাদন বৰ্ধিত হৈছে। যদি চাহিদা ১০০ কুইণ্টল আৰু যোগানো ১০০ কুইণ্টল হয়, ধানৰ মূল্য ₹২০০ কুইণ্টল ঠিক হয়। প্ৰতিটো কৃষকে এই মূল্যত ধান বিক্ৰী কৰিব পাৰে। যদি দীৰ্ঘকালত লাভ হয়, নতুন কৃষক প্ৰৱেশ কৰে, ফলত মূল্য হ্ৰাস পায় আৰু ভাৰসাম্য পুনৰ স্থাপন হয়।

সাৰাংশ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত দাম বজাৰৰ সামগ্ৰিক চাহিদা আৰু যোগানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। প্ৰতিটো প্ৰতিষ্ঠান এই মূল্যে সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে, আৰু একক প্ৰতিষ্ঠানে দাম পৰিবর্তন কৰিব নোৱাৰে। দীৰ্ঘকালত, লাভ আৰু ক্ষতিৰ পৰিসৰ থাকে নে, প্ৰতিষ্ঠানসমূহ স্বাভাবিক লাভত কাৰ্য কৰে।

<ol start="6" class="wp-block-list">
<li>ধৰি লোৱা যে অনুশীলনী 5 ত যি দামত ভাৰসাম্য লাভ হয়, সেই দাম বজাৰত থকা প্রতিষ্ঠানবোৰৰ নিম্নতম গড় ব্যয়ত কৈ বেছি এতিয়া প্ৰতিষ্ঠানবোৰৰ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান মুক্ত কৰিদিলে বজাৰ দামৰ কেনেদৰে পৰিৱৰ্তন হ'ব?</li>
</ol>

উত্তৰঃ যদি অনুশীলনী 5ত বজাৰৰ ভাৰসাম্য দাম বজাৰত থকা প্রতিষ্ঠানবোৰৰ নিম্নতম গড় ব্যয়তকৈ বেছি হয় আৰু প্ৰতিষ্ঠানবোৰৰ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান মুক্ত কৰি দিয়া হয়, তেন্তে দীৰ্ঘকালত বজাৰ দামত পৰিৱৰ্তন হ’ব।

প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থানৰ প্ৰভাৱ: লাভৰ সুযোগ:

যেহেতু ভাৰসাম্য দাম গড় ব্যয়তকৈ বেছি, প্ৰতিষ্ঠানসমূহে অলংকাৰিক লাভ (Economic Profit) উপাৰ্জন কৰিছে। এই লাভৰ সুযোগ নতুন প্ৰতিষ্ঠানক বজাৰত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিব। যোগান বৃদ্ধি:

নতুন প্ৰতিষ্ঠানবোৰৰ প্ৰৱেশৰ ফলত বজাৰৰ মুঠ যোগান বৃদ্ধি পায়। যোগানৰ বৃদ্ধি চাহিদা-যোগানৰ ভাৰসাম্যৰ মূল্য হ্ৰাসৰ কাৰণ হ’ব। দামৰ হ্ৰাস:

অধিক যোগানৰ ফলত মূল্য নিম্নগামী হ’ব, যেতিয়া যোগানৰ বক্র (Supply Curve) ডাঙৰ হয়। ভাৰসাম্য মূল্য দীৰ্ঘকালত তললৈ নামি প্রতিষ্ঠানবোৰৰ গড় ব্যয়ৰ সমতুল্য হয়। অলংকাৰিক লাভৰ উচ্ছেদ:

নতুন প্ৰতিষ্ঠানসমূহে প্ৰৱেশ কৰি অলংকাৰিক লাভ উচ্ছেদ কৰি দিয়ে। দীৰ্ঘকালত, প্ৰতিষ্ঠানসমূহ স্বাভাবিক লাভ (Normal Profit) উপভোগ কৰে। অন্যথা, যদি কোনো সময়ত মূল্য গড় ব্যয়তকৈ কম হয়, প্ৰতিষ্ঠানসমূহ বজাৰ পৰা বাহিৰ হয়। দীৰ্ঘকালীন ফলাফল: বজাৰৰ ভাৰসাম্য মূল্য অৱশেষত গড় ব্যয়ৰ সমান হয়। প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা বৃদ্ধি হয়, কিন্তু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে দীৰ্ঘকালত কেৱল স্বাভাবিক লাভ উপাৰ্জন কৰে। অলংকাৰিক লাভ বা ক্ষতি দীৰ্ঘকালত নাথাকে। গ্ৰাফিক চিত্ৰ: প্ৰাথমিক অৱস্থা: ভাৰসাম্য মূল্য (P₁) গড় ব্যয় (AC₁)তকৈ বেছি। নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ: যোগানৰ বক্র বাওঁমুখী সৰায়। শেষ অৱস্থা: ভাৰসাম্য মূল্য (P₂) গড় ব্যয়ৰ সমান। উদাহৰণ: ধৰা যাক, এখন বজাৰত গড় ব্যয় ₹১০০, কিন্তু সামগ্ৰীৰ ভাৰসাম্য মূল্য ₹১২০। নতুন প্ৰতিষ্ঠানে প্ৰৱেশ কৰে আৰু যোগান বৃদ্ধি কৰে। অৱশেষত, ভাৰসাম্য মূল্য ₹১০০ত আহি থমকায়, য’ত প্ৰতিষ্ঠানসমূহ অলংকাৰিক লাভ নোপোৱাকৈ স্বাভাবিক লাভ কৰে।

সাৰাংশ: বজাৰত প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান মুক্ত হ’লে, দীৰ্ঘকালত ভাৰসাম্য মূল্য প্ৰতিষ্ঠানৰ গড় ব্যয়ৰ সমান হয়। নতুন প্ৰতিষ্ঠানে লাভৰ সুযোগ উচ্ছেদ কৰে, যাৰ ফলত অলংকাৰিক লাভ নাইকিয়া হয় আৰু বজাৰ দাম স্থিৰ হয়।

<ol start="7" class="wp-block-list">
<li>বজাৰত মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থা নথাকিলে এখন পূর্ণ প্রতিযোগিতামূলক প্রতিষ্ঠানে কিদামত যোগান ধৰিব? এনে বজাৰত ভাৰসাম্য পৰিমাণ কেনেদৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়?</li>
</ol>

উত্তৰঃ যদি এখন পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান নাথাকে, তেন্তে প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ যোগান আৰু ভাৰসাম্য পৰিমাণৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পৰে। এনে পৰিস্থিতিত প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ অলংকাৰিক লাভ (Economic Profit) বা অলংকাৰিক ক্ষতি (Economic Loss) দীৰ্ঘকালৰ বাবে বজাই থাকিব পাৰে।

পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক প্রতিষ্ঠানে কিদামত যোগান ধৰিব? পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক প্ৰতিষ্ঠানে মূল্য গ্ৰহণকাৰী (Price Taker) হয়, সেয়ে—

প্ৰতিষ্ঠানে সামগ্ৰী সেই দামত যোগান দিয়ে, য’ত মূল্য (P) = গড় আয় (AR) = সীমান্ত আয় (MR)। উৎপাদনৰ পৰিমাণ সেই বিন্দুত স্থিৰ হয়, য’ত— M

<h1 class="wp-block-heading">C</h1>

M R MC=MR অৰ্থাৎ, সীমান্ত ব্যয় (Marginal Cost, MC) সীমান্ত আয়ৰ সমান হোৱাৰ বিন্দুত প্ৰতিষ্ঠানৰ লাভৰ উচ্চতম বিন্দু থাকে।

<ol start="8" class="wp-block-list">
<li>প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থানৰ অনুমতি থকা এখন বজাৰত ভাৰসাম্য প্রতিষ্ঠানৰ সংখ্যা কেনেদৰে নিৰ্ণয় কৰা হয়?</li>
</ol>

উত্তৰঃ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থানৰ অনুমতি থকা এখন পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত ভাৰসাম্যত প্রতিষ্ঠানৰ সংখ্যা দীৰ্ঘকালৰ অলংকাৰিক লাভ (Economic Profit) বা ক্ষতিৰ অনুপস্থিতিৰ মাধ্যমেৰে নিৰ্ণয় কৰা হয়। এই পৰিস্থিতিত প্ৰতিটো প্রতিষ্ঠান স্বাভাবিক লাভ (Normal Profit) উপাৰ্জন কৰে।

ভাৰসাম্যত প্রতিষ্ঠানৰ সংখ্যা নিৰ্ণয়ৰ প্ৰক্ৰিয়া: অলংকাৰিক লাভ বা ক্ষতিৰ অৱস্থা পৰীক্ষা:

অলংকাৰিক লাভ: যদি প্ৰতিষ্ঠানসমূহ গড় ব্যয়তকৈ (Average Cost, AC) বেছি দামত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি লাভ কৰে, তেন্তে নতুন প্ৰতিষ্ঠানসমূহ বজাৰত প্ৰৱেশ কৰে।

প্ৰৱেশৰ ফলত যোগান বৃদ্ধি পায়। মূল্য হ্ৰাস হয়, যেতিয়ালৈকে অলংকাৰিক লাভ নাইকিয়া নহয়। অলংকাৰিক ক্ষতি: যদি দাম গড় ব্যয়তকৈ কম হয়, প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ক্ষতি ভোগ কৰে।

ক্ষতিৰ ফলত কিছুমান প্রতিষ্ঠান বজাৰৰ পৰা প্ৰস্থান কৰে। যোগান হ্ৰাস পায়, আৰু মূল্য বৃদ্ধি হয়, যেতিয়ালৈকে ক্ষতি নাইকিয়া নহয়। দীৰ্ঘকালীন ভাৰসাম্য:

দীৰ্ঘকালত, অলংকাৰিক লাভ বা ক্ষতি = ০। প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সংখ্যা সেইটো পৰ্যায়ত স্থিৰ হয়, য’ত প্ৰতিটো প্ৰতিষ্ঠানে গড় ব্যয়তকৈ সমান দামত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে। ভাৰসাম্যত,

<h1 class="wp-block-heading">P</h1>

A

<h1 class="wp-block-heading">C</h1>

M C P=AC=MC (মূল্য = গড় ব্যয় = সীমান্ত ব্যয়)। বজাৰৰ মুঠ যোগান:

প্ৰতিষ্ঠানসকলৰ মুঠ যোগান বজাৰৰ চাহিদাৰ লগত সমান হয়। প্ৰতিষ্ঠানসকলৰ মুঠ যোগান = একোএক প্রতিষ্ঠানে যোগান দিয়া পৰিমাণ × প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা। যদি চাহিদা বৃদ্ধি হয়, নতুন প্ৰতিষ্ঠান প্ৰৱেশ কৰি যোগান বৃদ্ধি কৰে। যদি চাহিদা হ্ৰাস হয়, কিছুমান প্রতিষ্ঠান প্ৰস্থান কৰে। প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা গণনা:

দীৰ্ঘকালত, প্ৰতিটো প্ৰতিষ্ঠানে নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে। ভাৰসাম্যত, প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা = মুঠ চাহিদা / প্ৰতিষ্ঠানৰ একক যোগান। গ্ৰাফিক চিত্ৰ: চাহিদা আৰু যোগানৰ বক্রৰ দ্বাৰা: চাহিদা বৃদ্ধি হ’লে নতুন প্ৰতিষ্ঠান প্ৰৱেশ কৰে, যোগানৰ বক্র ডাঙৰ হয়। চাহিদা হ্ৰাস হ’লে কিছুমান প্রতিষ্ঠান প্ৰস্থান কৰে, যোগানৰ বক্র সৰু হয়। উদাহৰণ: ধৰা যাক, এখন বজাৰত গড় ব্যয় ₹১০০, আৰু প্ৰতিষ্ঠানবোৰে গড়ে ৫০ ইউনিট উৎপাদন কৰে। মুঠ চাহিদা ১০,০০০ ইউনিট।

ভাৰসাম্যত প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা:

<h1 class="wp-block-heading">প্ৰতিষ্ঠানৰসংখ্যা</h1>

মুঠ চাহিদা

<h1 class="wp-block-heading">প্ৰতিষ্ঠানৰ একক যোগান</h1>

10 , 000

<h1 class="wp-block-heading">50</h1>

200 প্ৰতিষ্ঠানৰসংখ্যা=প্ৰতিষ্ঠানৰ একক যোগানমুঠ চাহিদা=5010,000=200 যদি চাহিদা ১২,০০০ ইউনিটলৈ বৃদ্ধি পায়, নতুন প্ৰতিষ্ঠান প্ৰৱেশ কৰি যোগান বৃদ্ধি কৰে। সাৰাংশ: প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থানৰ অনুমতি থকা পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত, ভাৰসাম্যত প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা নিৰ্ধাৰণ হয় অলংকাৰিক লাভ বা ক্ষতিৰ অনুপস্থিতি আৰু মুঠ চাহিদা/যোগানৰ সমীকৰণৰ মাধ্যমেৰে। দীৰ্ঘকালত, প্ৰতিষ্ঠানসমূহ স্বাভাবিক লাভত কাৰ্য কৰে।

<ol start="9" class="wp-block-list">
<li>ভাৰসাম্য দাম আৰু পৰিমাণ কেনেদৰে প্ৰভাৱিত হ’ব যদি উপভোক্তাৰ আয়—</li>
</ol>

(ক) বৃদ্ধিহয়?