Update This Post

ASSEB Class 9 Social Science Geography Chapter 2 (বায়ুমণ্ডলৰঃ গঠন, বায়ুৰ চাপ আৰু বায়ু প্ৰবাহ) Question Answer 2026 | Class 9 Social Science(Part-II) Chapter 2 Solution

Note: আপুনি ইয়াত Post টোৰ এটা copy edit কৰি আছে। Submit নকৰালৈ Live WordPress Post-ত কোনো change নহ'ব।

Post Title

Post Title edit কৰিব নোৱাৰিব। কেৱল Post Content update কৰিব পাৰিব।

Post Content

বায়ুমণ্ডলৰঃ গঠন, বায়ুৰ চাপ আৰু বায়ু প্ৰবাহ

প্ৰশ্ন ২: গেছৰ ৰাসায়নিক গঠন অনুসৰি বায়ুমণ্ডলক প্রধানকৈ কি কি স্তৰত বিভক্ত কৰিব পাৰি? এই স্তৰকেইটাৰ বৈশিষ্ট্য চমুকৈ লিখা। উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত থকা গেছসমূহৰ ৰাসায়নিক গঠনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইয়াক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়: ১) হ’ম’স্ফিয়েৰ (Homosphere) আৰু ২) হেটেৰ’স্ফিয়েৰ (Heterosphere)।

১) হ’ম’স্ফিয়েৰ:

বিস্তাৰ: ভূপৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ৮০ কিলোমিটাৰ উচ্চতা পৰ্যন্ত এই স্তৰটো বিস্তৃত।

বৈশিষ্ট্য: এই স্তৰত গেছসমূহৰ ৰাসায়নিক গঠন আৰু অনুপাত প্ৰায়ে একে থাকে, সেয়ে ইয়াক 'হ’ম’স্ফিয়েৰ' বা 'সমমণ্ডল' বোলে। উচ্চতা আৰু উত্তাপৰ পাৰ্থক্য অনুসৰি ইয়াক পুনৰ ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ, ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ আৰু মেছ’স্ফিয়েৰ—এই তিনিটা ভাগত ভগোৱা হৈছে।

২) হেটেৰ’স্ফিয়েৰ:

বিস্তাৰ: ৮০ কিলোমিটাৰ উচ্চতাৰ পৰা ওপৰলৈ বায়ুমণ্ডলৰ শীৰ্ষসীমা পৰ্যন্ত এই স্তৰটো বিস্তৃত।

বৈশিষ্ট্য: এই স্তৰত গেছসমূহৰ ৰাসায়নিক গঠনৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে। ইয়াত গেছবোৰ সিহঁতৰ আণৱিক ভৰ অনুসৰি চাৰিটা তৰপত থাকে:

নাইট্ৰ’জেন তৰপ: ৮০ ৰ পৰা ২০০ কিলোমিটাৰ।

অক্সিজেন তৰপ: ২০০ ৰ পৰা ১,১২৫ কিলোমিটাৰ।

হিলিয়াম তৰপ: ১,১২৫ ৰ পৰা ৩,৫৪০ কিলোমিটাৰ।

হাইড্ৰ’জেন তৰপ: ৩,৫৪০ ৰ পৰা ১০,০০০ কিলোমিটাৰ।

এই স্তৰত বায়ুৰ ঘনত্ব অতি নগণ্য।

প্ৰশ্ন ৩: উচ্চতা আৰু উত্তাপৰ হ্রাস-বৃদ্ধিৰ ভিত্তিত বায়ুমণ্ডলক কেইটা আৰু কি কি স্তৰত বিভক্ত কৰিব পাৰি? চিত্রসহ প্ৰতিটো স্তৰৰ বৈশিষ্ট্য চমুকৈ লিখা। উত্তৰ: উচ্চতা আৰু উত্তাপৰ হ্ৰাস-বৃদ্ধিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বায়ুমণ্ডলক প্ৰধানকৈ পাঁচটা স্তৰত ভাগ কৰা হয়। তলত সেইসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:

১) ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ (Troposphere):

ই বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ তলৰ স্তৰ।

ইয়াত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পায়।

মেঘ, বৰষুণ, ধুমুহা আদি বতৰৰ সকলো ক্ৰিয়া-কলাপ ইয়াতেই সংঘটিত হয়।

২) ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ (Stratosphere):

ট্ৰপ’স্ফিয়েৰৰ ঠিক ওপৰৰ স্তৰটোৱেই হ’ল ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ।

ইয়াত অ’জন (Ozon) গেছৰ স্তৰ থাকে, যি সূৰ্যৰ অতি বেঙুনীয়া ৰশ্মি শোষণ কৰে।

এই স্তৰটো ডাৱৰবিহীন আৰু শান্ত, সেয়ে ইয়াৰ মাজেদি জেট বিমানবোৰ চলাচল কৰে।

৩) মেছ’স্ফিয়েৰ (Mesosphere):

ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰৰ ওপৰৰ স্তৰটোক মেছ’স্ফিয়েৰ বোলে।

ইয়াত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা পুনৰ হ্ৰাস পাবলৈ ধৰে।

৪) থাৰ্ম’স্ফিয়েৰ (Thermosphere):

মেছ’স্ফিয়েৰৰ ওপৰৰ স্তৰটোক থাৰ্ম’স্ফিয়েৰ বা তাপমণ্ডল বোলে।

ইয়াত অতি পাতল বায়ু থাকে আৰু উষ্ণতা প্ৰায় ১৬৫০° চেন্টিগ্ৰেড পৰ্যন্ত বৃদ্ধি পায়।

এই স্তৰৰ পৰাই ৰেডিঅ’ তৰংগ প্ৰতিফলিত হয়।

৫) এক্স’স্ফিয়েৰ (Exosphere):

ই বায়ুমণ্ডলৰ একেবাৰে শীৰ্ষতম তৰপ।

এই স্তৰত বায়ু অতি পাতল আৰু ইয়াত মূলত: হাইড্ৰ’জেন আৰু হিলিয়াম গেছ পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ৪: বায়ুমণ্ডলৰ চাপৰ তাৰতম্য ঘটোৱা কাৰণবােৰ উদাহৰণসহ আলােচনা কৰা। উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ চাপ সকলো ঠাইতে একে নহয়। ইয়াৰ তাৰতম্য ঘটোৱা প্ৰধান কাৰণ দুটা হ’ল:

১) বায়ুৰ উষ্ণতা:

উষ্ণতা বৃদ্ধি পালে বায়ু সম্প্ৰসাৰিত হয় আৰু ইয়াৰ ঘনত্ব হ্ৰাস পায়। ফলত বায়ু পাতল হৈ পৰে আৰু চাপ কমি যায়।

উদাহৰণস্বৰূপ: বিষুৱীয় অঞ্চলত সূৰ্যৰ তাপ বেছি বাবে তাত সদায় নিম্নচাপ বিৰাজ কৰে। আনহাতে, শীতল বায়ু গধুৰ হোৱা বাবে মেৰু অঞ্চলত বায়ুৰ চাপ বেছি।

২) পৃথিৱীপৃষ্ঠৰ উচ্চতা:

সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা যিমানেই ওপৰলৈ যোৱা হয়, বায়ুমণ্ডলৰ গভীৰতা আৰু গেছৰ পৰিমাণ সিমানেই কমি আহে।

বায়ুৰ পৰিমাণ কমিলে ইয়াৰ ভৰ আৰু চাপো কমি যায়।

হিচাপ অনুসৰি: প্ৰতি ৯০০ ফুট উচ্চতা বৃদ্ধিত বায়ুৰ চাপ প্ৰায় ১ ইঞ্চি বা ৩৪ মিলিবাৰ হাৰত হ্ৰাস পায়। সেইবাবেই পাহাৰীয়া অঞ্চলতকৈ সমতল ভূমিত বায়ুৰ চাপ বেছি।

প্ৰশ্ন ৫: চিত্ৰৰ সহায়ত পৃথিৱীৰ প্ৰধান চাপবলয়কেইটাৰ বৈশিষ্ট্য আলােচনা কৰা। উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ চাপৰ পাৰ্থক্য অনুসৰি পৃথিৱীপৃষ্ঠত চাৰিটা প্ৰধান চাপবলয় বা মণ্ডিল আছে:

ক) নিৰক্ষীয় নিম্নচাপ বলয়: বিষুৱ ৰেখাৰ ওচৰৰ অঞ্চলত সূৰ্যৰ তাপ বেছি আৰু জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ অধিক হোৱাৰ বাবে ইয়াত সদায় নিম্নচাপ থাকে। এই অঞ্চলত বায়ু উত্তপ্ত হৈ সদায় উৰ্ধগামী হয়।

খ) উপক্ৰান্তীয় উচ্চচাপ বলয়: উত্তৰৰ কৰ্কটক্ৰান্তি আৰু দক্ষিণৰ মকৰক্ৰান্তিৰ ওচৰত শীতল আৰু গধুৰ বায়ু মিলিত হৈ এই উচ্চচাপ বলয়ৰ সৃষ্টি কৰে। ইয়াত বতাহৰ গতি প্ৰধানকৈ নিম্নমুখী।

গ) উপ-মেৰুদেশীয় নিম্নচাপ বলয়: দুই মেৰু অঞ্চলৰ তুলনাত এই অঞ্চলৰ বায়ু কিছু পৰিমাণে বিক্ষিপ্ত হোৱাৰ ফলত ইয়াত নিম্নচাপৰ সৃষ্টি হয়।

ঘ) মেৰুদেশীয় উচ্চচাপ বলয়: অতিপাত ঠাণ্ডাৰ বাবে মেৰু অঞ্চলত বায়ু সদায় শীতল আৰু গধুৰ হৈ থাকে। লগতে ইয়াত জলীয় বাষ্প নাথাকে। সেয়েহে দুই মেৰু অঞ্চলত স্থায়ীভাৱে উচ্চচাপ বিৰাজ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: পৃথিৱীত অনুকূল প্রাকৃতিক পৰিৱেশ সৃষ্টিত বায়ুমণ্ডলৰ গুৰুত্ব সম্পর্কে লিখা। উত্তৰ: পৃথিৱীৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ তথা জীৱজগতৰ অস্তিত্বৰ বাবে বায়ুমণ্ডল অপৰিহাৰ্য। ইয়াৰ গুৰুত্বসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় গেছ: বায়ুমণ্ডলে আমাক উশাহ ল’বলৈ অক্সিজেন আৰু উদ্ভিদক খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিবলৈ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড যোগান ধৰে।

উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ: বায়ুমণ্ডলৰ বাবেই পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত জীৱৰ অনুকূল এক সহনীয় উষ্ণতা বিৰাজ কৰে। ই অতিপাত গৰম বা ঠাণ্ডাৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে।

অতি বেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ পৰা সুৰক্ষা: বায়ুমণ্ডলত থকা অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ পৰা অহা মাৰাত্মক অতি বেঙুনীয়া ৰশ্মি শোষণ কৰি জীৱজগতক ধ্বংসৰ পৰা বচাই ৰাখে।

জলচক্ৰ আৰু বৰষুণ: বায়ুমণ্ডলৰ বাবেই পৃথিৱীত মেঘ, বৰষুণ আদি সংঘটিত হয়, যিটো কৃষি আৰু খোৱাপানীৰ প্ৰধান উৎস।

উল্কাপাতৰ পৰা সুৰক্ষা: মহাকাশৰ পৰা অহা উল্কাসমূহ বায়ুমণ্ডলত সোমোৱাৰ লগে লগে ঘৰ্ষণৰ ফলত জ্বলি ছাই হৈ যায়, যাৰ ফলত পৃথিৱী পৃষ্ঠ সুৰক্ষিত থাকে।

প্ৰশ্ন ৭: বায়ুপ্ৰবাহ কাক বোলে? বায়ুপ্ৰবাহৰ উৎপত্তিৰ কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা। উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত বায়ু কেতিয়াও স্থিৰ অৱস্থাত নাথাকে। বতৰ বিজ্ঞানৰ মতে, বায়ুৱে যেতিয়া ভূপৃষ্ঠৰ সমান্তৰালভাৱে গতি কৰে, তেতিয়া তাকেই বতাহ বা বায়ুপ্ৰবাহ বোলে।

বায়ুপ্ৰবাহৰ উৎপত্তিৰ মূলতে হ’ল বায়ুমণ্ডলীয় উত্তাপ আৰু চাপৰ তাৰতম্য। বায়ুপ্ৰবাহৰ উৎপত্তিত প্ৰভাৱ পেলোৱা প্ৰধান কাৰক চাৰিটা হ’ল:

১) চাপনতি শক্তি (Pressure Gradient Force): দুখন ঠাইৰ মাজৰ বায়ুৰ চাপৰ পাৰ্থক্যৰ হাৰকেই চাপনতি বোলে। এই শক্তিয়ে বায়ুক উচ্চচাপ অঞ্চলৰ পৰা নিম্নচাপ অঞ্চললৈ ঠেলি দিয়ে। চাপনতি বেছি হ’লে বতাহৰ গতিবেগ বাঢ়ে।

২) মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি (Gravitational Force): পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণে বায়ুমণ্ডলখনক পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে ধৰি ৰাখিছে। উচ্চতাৰ লগে লগে এই শক্তি কমি যায় বাবে বায়ু পাতল হয় আৰু চাপ হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ ফলত বায়ুৰ এক উলম্বিক (Vertical) প্ৰবাহ চলি থাকে।

৩) অপকেন্দ্ৰিক শক্তি বা কোৰিওলিচ বল (Coriolis Force): পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰি থকাৰ বাবে এক বহিঃমুখী শক্তিৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত বতাহৰ গতিৰ দিশ পৰিৱৰ্তন বা বিক্ষেপণ ঘটে। বিষুৱৰেখাত ইয়াৰ মান শূন্য আৰু মেৰু অঞ্চলত সৰ্বোচ্চ।

৪) ঘৰ্ষণ শক্তি (Friction Force): ভূপৃষ্ঠৰ পাহাৰ-পৰ্বত, গছ-গছনি বা অট্টালিকাৰ ফলত বতাহৰ গতিপথত বাধাৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত বতাহৰ গতিবেগ হ্ৰাস পায়। জলভাগতকৈ স্থলভাগত ঘৰ্ষণ শক্তি বেছি হয়।

প্ৰশ্ন ৮: বায়ুপ্ৰবাহৰ সৃষ্টিৰ মূল কাৰণটো কি? ইয়াৰ গতি আৰু দিশ নিৰ্ধাৰণৰ কাৰকসমূহ চমুকৈ লিখা। উত্তৰ: বায়ুপ্ৰবাহৰ সৃষ্টিৰ মূল কাৰণটো হ’ল চাপনতি শক্তি। বতাহৰ গতি আৰু দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰা কাৰকসমূহ হ’ল:

চাপনতি শক্তি: ই বতাহৰ প্ৰাথমিক দিশ (উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপলৈ) আৰু গতিবেগ নিৰ্ধাৰণ কৰে।

মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি: ই বায়ুৰ ওজন আৰু চাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি বায়ুৰ গতিপথ কিছু বক্ৰাকাৰ কৰি তোলে।

অপকেন্দ্ৰিক শক্তি (কোৰিওলিচ বল): পৃথিৱীৰ আৱৰ্তনৰ বাবে বতাহৰ গতি দিশৰ বিক্ষেপণ ঘটে (উত্তৰ গোলাৰ্ধত সোঁফালে আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত বাঁওফালে)।

ঘৰ্ষণ শক্তি: ই বতাহৰ গতিবেগত ঋণাত্মক প্ৰভাৱ পেলায় অৰ্থাৎ গতিবেগ হ্ৰাস কৰে।

প্ৰশ্ন ৯: 'কোৰিওলিচ বল’ বুলিলে কি বুজায়? বতাহৰ গতিদিশ নিৰ্ধাৰণত ইয়াৰ ভূমিকা চিত্রসহ চমুকৈ বর্ণনা কৰা। উত্তৰ: পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰি থকাৰ বাবে ইয়াৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা যি বহিঃমুখী শক্তিৰ উদ্ভৱ হয়, তাকে অপকেন্দ্ৰিক শক্তি বা কোৰিওলিচ বল বোলে। ১৮৪৪ চনত ফৰাছী গণিতজ্ঞ গেচ্পাৰ্ড ডি কোৰিওলিচে পোনপ্ৰথমে এই ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।

ভূমিকা:

এই বলৰ প্ৰভাৱত বতাহৰ গতি দিশৰ বিক্ষেপণ ঘটে।

কোৰিওলিচ বলৰ বাবেই বতাহ উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপলৈ পোনপটীয়াকৈ নবৈ কিছু হালি বা বেঁকা হৈ বয় (ফেৰেলৰ সূত্ৰ মতে)।

ইয়াৰ মান বিষুৱৰেখাত শূন্য আৰু দুই মেৰু অঞ্চলত আটাইতকৈ বেছি। অৰ্থাৎ, বিষুৱীয় অঞ্চলৰ বাহিৰে পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইতে বতাহৰ দিশ এই বলে নিৰ্ধাৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: 'চাপনতি শক্তি' বুলিলে কি বুজায়? বায়ুপ্ৰবাহত ইয়াৰ ভূমিকা কি? উত্তৰ: ভূপৃষ্ঠৰ দুখন ঠাইৰ মাজত থকা বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ পাৰ্থক্যৰ হাৰকে চাপনতি বোলে আৰু ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা শক্তিক চাপনতি শক্তি বোলে।

বায়ুপ্ৰবাহত ভূমিকা:

এই শক্তিয়ে বায়ুপ্ৰবাহৰ সৃষ্টি কৰে।

বায়ু সদায় উচ্চচাপ অঞ্চলৰ পৰা নিম্নচাপ অঞ্চললৈ গতি কৰাটো এই চাপনতিৰ বাবেই সম্ভৱ হয়।

চাপনতিৰ মান বেছি হ’লে (অৰ্থাৎ চাপৰ পাৰ্থক্য বেছি হ’লে) বতাহৰ গতিবেগ তীব্ৰ হয়। চাপনতি কম হ’লে বায়ুমণ্ডল শান্ত হৈ থাকে।

প্ৰশ্ন ১১: বায়ুপ্ৰবাহত পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ভূমিকা সম্পর্কে চমুকৈ লিখা। উত্তৰ: বায়ুপ্ৰবাহত মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ:

বায়ুমণ্ডল ধৰি ৰখা: মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিয়ে সমগ্ৰ বায়ুমণ্ডলখনক পৃথিৱীৰ গাত আৱদ্ধ কৰি ৰাখিছে।

চাপৰ সৃষ্টি: বায়ুৰ ওজন বা চাপ মূলতঃ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

উলম্বিক প্ৰবাহ: উচ্চতা বঢ়াৰ লগে লগে মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি হ্ৰাস পায়, ফলত বায়ু পাতল হয়। ইয়াৰ ফলত উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপলৈ বায়ুৰ এক উলম্বিক (Vertical) চলাচল আৰম্ভ হয়।

গতিপথৰ পৰিৱৰ্তন: অন্যান্য শক্তিৰ সৈতে মিলি মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিয়ে প্ৰবাহিত বায়ুৰ দিশ সৰলৰৈখিক নকৰি কিছু বক্ৰাকাৰ কৰি তোলে।

প্ৰশ্ন ১২: বতাহৰ নামকৰণ বুলিলে কি বুজায়? এখন ঠাইৰ ওপৰেদি প্ৰবাহিত বায়ুৰ নামকৰণ কেনেকৈ কৰা হয়? উত্তৰ: বতাহ যি দিশৰ পৰা প্ৰবাহিত হৈ আহে, সেই দিশটোৰ নাম অনুসৰিয়েই বতাহৰ যি নাম দিয়া হয়, তাকে বতাহৰ নামকৰণ বোলে।

নামাকৰণৰ পদ্ধতি:

দিশ অনুযায়ী: যদি বতাহ পশ্চিম দিশৰ পৰা বয়, তেন্তে তাক 'পশ্চিমা বতাহ' বোলা হয়। ঠিক তেনেদৰে উত্তৰ-পূব দিশৰ পৰা আহিলে তাক 'উত্তৰ-পূব মৌচুমী বতাহ' বোলা হয়।

পৱনমুখী আৰু পৱনবিমুখ: যি দিশৰ পৰা বতাহ আহে তাক পৱনমুখী (Windward) আৰু যি দিশলৈ বতাহ বয় তাক পৱনবিমুখ (Leeward) বোলা হয়।

ভৌতিক ধৰ্ম অনুসৰি: বতাহে যি অঞ্চলৰ ওপৰেদি গতি কৰে, সেই অঞ্চলৰ বৈশিষ্ট্য সংগ্ৰহ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, সাগৰৰ ওপৰেদি অহা বতাহ জলীয় বাষ্পপূৰ্ণ আৰু মৰুভূমিৰ ওপৰেদি অহা বতাহ শুকান বা গৰম হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: বতাহৰ গতিবেগ কেনেকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়? ইয়াৰ গতিবেগৰ এককবােৰ কি? উত্তৰ: বতৰ বিজ্ঞানত বতাহৰ দিশ আৰু গতিবেগ নিৰ্ণয় কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ইয়াৰ পদ্ধতি আৰু এককসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

দিশ নিৰ্ণয়: বতাহৰ সঠিক দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ উইণ্ড ভে'ন (Wind Vane) নামৰ যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বতাহৰ দিশ সাধাৰণতে চুম্বকীয় উত্তৰ দিশৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ডিগ্ৰীত প্ৰকাশ কৰা হয়।

গতিবেগ নিৰ্ণয়: বতাহৰ গতিবেগ এনিম'মিটাৰ (Anemometer) নামৰ যন্ত্ৰৰ দ্বাৰা জোখা হয়। আনহাতে, এনিম'গ্ৰাফ (Anemograph) নামৰ যন্ত্ৰটোৰ দ্বাৰা স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বতাহৰ দিশ আৰু গতিবেগ লিপিৱদ্ধ হয়।

বিউফ'ৰ্ট স্কেল: ১৮০৫ চনত ব্ৰিটিছ বিজ্ঞানী চাৰ ফ্ৰেঞ্চিচ বিউফ'ৰ্টে ০-১২ নম্বৰ যুক্ত এটা স্কেল প্ৰস্তুত কৰিছিল, যাৰ সহায়ত বতাহৰ প্ৰকৃতি আৰু প্ৰভাৱ জানিব পাৰি। ইয়াক বিউফ'ৰ্ট স্কেল (Beaufort Scale) বোলে।

একক: বতাহৰ গতিবেগৰ একক হ’ল নট (Knot)।

১ নট = প্ৰতি ঘণ্টাত ১ নটিকেল মাইল।

১ নট = প্ৰতি ঘণ্টাত ১.৮৫৪ কিলোমিটাৰ।

প্ৰশ্ন ১৪: বতাহৰ শ্ৰেণীবিভাজন কেনেকৈ কৰা হয়? উদাহৰণসহ চমুকৈ আলােচনা কৰা। উত্তৰ: বিস্তৃতি আৰু উৎপত্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বায়ুপ্ৰবাহ বা বতাহক প্ৰধানকৈ তিনিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিব পাৰি:

১) মুখ্য বা প্ৰাথমিক বায়ুপ্ৰবাহ: পৃথিৱীপৃষ্ঠৰ স্থায়ী চাপবলয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সমগ্ৰ পৃথিৱীজুৰি যি বায়ুৰ চলাচল হয়, তাক প্ৰাথমিক বায়ুপ্ৰবাহ বোলে।

উদাহৰণ: বাণিজ্য বতাহ, পছোৱা বতাহ আৰু মেৰুদেশীয় বতাহ।

২) গৌণ বায়ুপ্ৰবাহ: আঞ্চলিক বা ঋতুভিত্তিক চাপ-তাপৰ তাৰতম্য আৰু ভূমি-জলভাগৰ বিতৰণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বায়ুপ্ৰবাহক গৌণ বায়ুপ্ৰবাহ বোলে।

উদাহৰণ: ঘূৰ্ণীবতাহ, প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহ, মৌচুমী বতাহ আদি।

৩) স্থানীয় বায়ুপ্ৰবাহ: কোনো এক সীমিত অঞ্চলত স্থানীয় কাৰক (যেনে— পাহাৰ, উপত্যকা) বা উচ্চতাৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা বতাহক স্থানীয় বায়ুপ্ৰবাহ বোলে।

উদাহৰণ: জল বতাহ, স্থল বতাহ, লু (Loo), মিষ্ট্ৰেল আদি।

প্ৰশ্ন ১৫: প্ৰাথমিক বায়ুপ্ৰবাহ বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা। উত্তৰ: পৃথিৱীপৃষ্ঠত স্থায়ীভাৱে থকা চাপবলয়সমূহৰ বিতৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সমগ্ৰ পৃথিৱীজুৰি যি স্থায়ী বায়ুৰ চলাচল হয়, তাকে প্ৰাথমিক বা মুখ্য বায়ুপ্ৰবাহ বোলে।

বৈশিষ্ট্যসমূহ: ১) এই বায়ুপ্ৰবাহসমূহ সমগ্ৰ পৃথিৱীজুৰি সদায় এক নিৰ্দিষ্ট দিশত প্ৰবাহিত হয়। ২) প্ৰাথমিক বায়ুপ্ৰবাহেই অন্য নিম্ন পৰ্যায়ৰ বায়ুপ্ৰবাহ সৃষ্টিৰ পৰিৱেশ তৈয়াৰ কৰে। ৩) এই বতাহসমূহ সাধাৰণতে উপক্ৰান্তীয় আৰু মেৰুদেশীয় উচ্চচাপ বলয়ৰ পৰা নিৰক্ষীয় আৰু উপ-মেৰুদেশীয় নিম্নচাপ বলয়লৈ চলি থাকে।

প্ৰশ্ন ১৬: গৌণ বতাহ কাক বােলে? উদাহৰণসহ এখন ঠাইৰ জলবায়ু নির্ধাৰণত ইয়াৰ ভূমিকা বর্ণনা কৰা। উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত আঞ্চলিক আৰু ঋতুভিত্তিক চাপ-তাপৰ তাৰতম্যৰ ফলত যি বায়ুপ্ৰবাহৰ সৃষ্টি হয়, তাক গৌণ বতাহ বোলে।

জলবায়ু নিৰ্ধাৰণত ভূমিকা:

বতৰৰ পৰিৱৰ্তন: গৌণ বতাহে একোটা অঞ্চলৰ বতৰত হঠাত পৰিৱৰ্তন আনে। যেনে— ঘূৰ্ণীবতাহৰ ফলত আকাশ ডাৱৰীয়া হয় আৰু ধাৰাসাৰ বৰষুণ হয়।

বৰষুণৰ উৎস: মৌচুমী বতাহৰ দৰে গৌণ বতাহে ভাৰতৰ দৰে দেশত প্ৰচুৰ বৰষুণ দিয়ে। উদাহৰণস্বৰূপে, শীতকালত উত্তৰ-পূব মৌচুমী বতাহে বংগোপসাগৰৰ পৰা জলীয় বাষ্প সংগ্ৰহ কৰি তামিলনাডু উপকূলত বৰষুণ দিয়ে।

উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ: প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহে কেতিয়াবা আকাশ মুকলি কৰি শান্ত বতৰৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত উষ্ণতাৰ তাৰতম্য ঘটে।

প্ৰশ্ন ১৭: স্থানীয় বতাহ কাক বােলে? স্থানীয় বতাহে এখন ঠাইৰ বতৰ নিৰ্ধাৰণত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়? উদাহৰণসহ আলােচনা কৰা। উত্তৰ: কোনো এক সীমিত ভৌগোলিক অঞ্চলত স্থানীয় ভূ-অবয়ৱৰ বিভিন্নতা আৰু উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা বায়ুপ্ৰবাহক স্থানীয় বতাহ বোলে।

বতৰৰ ওপৰত প্ৰভাৱ: ১) চৰম ভাবাপন্ন বতৰ: মৰুভূমি অঞ্চলত সৃষ্টি হোৱা উষ্ণ আৰু শুকান স্থানীয় বতাহে (যেনে— চিৰ'ক্কো বা চিমুখ) মানুহৰ শৰীৰৰ ছাল ফুটাই দিয়ে আৰু গছ-গছনি শুকুৱাই পেলায়। ২) লু (Loo): গ্ৰীষ্মকালত উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চলত প্ৰবাহিত অতি গৰম বতাহ 'লু'ৱে অঞ্চলটোৰ উষ্ণতা হঠাত বহুত বঢ়াই দিয়ে, যাৰ ফলত মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ হানি হয়। ৩) মিষ্ট্ৰেল (Mistral): শীতকালত ইউৰোপৰ উচ্চভূমিৰ পৰা ভূমধ্য সাগৰীয় উপকূললৈ প্ৰবাহিত শীতল বতাহে অঞ্চলটোত অতিপাত ঠাণ্ডাৰ সৃষ্টি কৰে। ৪) জল বতাহ আৰু স্থল বতাহ: এই স্থানীয় বতাহসমূহে উপকূলীয় অঞ্চলৰ দিন আৰু ৰাতিৰ উষ্ণতাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে।

১৮ । 'ঘূর্ণীবতাহ’ কাক বােলে ? ই কেইপ্রকাৰৰ আৰু কি কি ? এখন ঠাইৰ বতৰ বা জলবায়ুত ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ কেনেধৰণৰ চমুকৈ উল্লেখ কৰা । উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰবাহৰ যি অৱস্থাত এটা নিম্ন চাপক কেন্দ্ৰ কৰি তীব্ৰবেগী বতাহে চক্ৰাকাৰ গতি লয় তাকে ঘূৰ্ণীবতাহ বা চক্ৰবাত বোলে। ঘূৰ্ণীবতাহ প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ - ১) ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ, ২) বহি ক্ৰান্তীয় বা মধ্য ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ। এই ঘূৰ্ণীবতাহ বোৰ বছৰৰ যিকোনো সময়ত সৃষ্টি হ'ব পাৰে। এনে ঘূৰ্ণীবতাহৰ ফলত ঘন ডাৱৰ আৰু ধাৰাষাৰ বৰষুণৰ সৃষ্টি হয়। উচ্চ স্তৰৰ বায়ু অতিপাত চেঁচা হ'লে শিলাবৃষ্টি আৰু বিজুলী ঢেৰেকণীৰে ধুমুহা বৰষুণ হয়। কিন্তু কিছু সময় পিছতেই বৰষুণ আৰু ডাৱৰ নোহোৱা হৈ আকাশ খন মুকলি হয়। বহি ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ বাবেই মূলত নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলৰ বতৰ বা জলবায়ু সঘনে পৰিৱৰ্তন হৈ অস্থিৰ দেখা যায়।

১৯ । 'বায়ুৰাশি’ কাক বােলে ? ইয়াক কেনেকৈ শ্রেণীবিভাজন কৰা হয় ? এখন ঠাইৰ জলবায়ু নিৰ্ধাৰণত ইয়াৰ ভূমিকা কি ? উত্তৰঃ উত্তাপ, আৰ্দ্ৰতা আদিৰ সমগুণ সম্পন্ন বৃহৎ আকাৰৰ একো একোটা বায়ুপুঞ্জক বায়ুৰাশি বোলে। বায়ুৰাশিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ইয়াক প্ৰধানকৈ চাৰিটা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিব পাৰি। ১) ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ মহাদেশীয় বায়ুৰাশি। ২) ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ মহাসাগৰীয় বায়ুৰাশি। ৩)মেৰু অঞ্চলৰ মহাদেশীয় বায়ুৰাশি। ৪) মেৰু অঞ্চলৰ মহাসাগৰীয় বায়ুৰাশি। এক বিশেষ গুণসম্পৰ্ণ বায়ুৰাশিৰ সৃষ্টি হ'লেই অপসাৰী হৈ যি অঞ্চলৰ ওপৰেদি প্ৰবাহিত হয় সেই অঞ্চলৰ বতৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে। উলম্বিক তাপ বিতৰণে বায়ুৰ শীতলতা আৰু উষ্ণতাৰ উপৰি বায়ুৰাশিৰ স্থিৰতা আৰু অস্থিৰতাৰ বিষয়েও ইঙ্গিত দিয়ে। একোটা বায়ুৰাশিয়ে উৎস স্থান ত্যাগ কৰি প্ৰবাহিত হ'লে উত্তাপ বিতৰণৰ তাৰতম্য হয় যদিও বায়ুৰাশিটোৰ অনুভূমিক তাপ আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ বিতৰণ অধ্যয়নৰ জৰিয়তে ইয়াৰ উৎসভূমি চিনাক্ত কৰিব পাৰি। বায়ুৰাশি উচ্চভূমিৰ পৰা অপসাৰি হৈ প্ৰবাহিত হওঁতে বতৰৰ পৰিৱৰ্তন ঘটোৱাৰ উপৰি নিজৰো উত্তাপ-আৰ্দ্ৰতাৰ পৰিৱৰ্তন হয়।

২০ । 'বাতাগ্র' বুলিলে কি বুজায় ? ই কেনেকৈ সৃষ্টি হয় ? জলবায়ু আৰু বাতাগ্ৰৰ সম্পর্ক চমুকৈ আলােচনা কৰা । উত্তৰঃ যেতিয়া উত্তাপ, আৰ্দ্ৰতা, চাপ, ঘনত্ব আদিৰ তাৰতম্য থকা দুটা বিপৰীত গুণসম্পন্ন বায়ুৰাশি পৰস্পৰৰ সন্মুখীন হয়, ইহঁতৰ মাজত পোনে পোনে মিশ্ৰণ নঘটি দুটাৰ মাজত এক বিচ্ছেদক বায়ু পৃষ্ঠৰ বা বিচ্ছেদক ৰেখাৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াকে বাতাগ্ৰ বোলা হয়। বাতাগ্ৰ সৃষ্টি হ'বলৈ বায়ুৰাশি দুটাৰ বিশেষ অৱস্থাৰ প্ৰয়োজন - ১) দুটা বায়ুৰাশিৰ এটা আনটোৰ তুলনাত শীতল আৰু গধুৰ হ'ব লাগিব। ২) বায়ুপ্ৰবাহ অভিসাৰী হ'ব লাগিব যাতে দুই বায়ুৰাশি বিপৰীত দিশৰ পৰা পৰস্পৰৰ অভিমূখে প্ৰবাহিত হয়। বিপৰীত গুণসম্পন্ন এনে দুটা বায়ুৰাশিৰ মিলন হ'লে তুলনামূলকভাৱে উষ্ণ পাতল বায়ু শীতল গধুৰ বায়ুৰ ওপৰত অবতৰণ কৰি এক সুস্থিৰ অৱস্থাত থাকে। বাতাগ্ৰ অঞ্চলত চাপনতি বিপৰীতমুৰ্খী হোৱাৰ ফলত বায়ুৰ অপসৰণ হয় আৰু বাতাগ্ৰ অগ্ৰসৰ হোৱাৰ লগে লগে সংশ্লিষ্ট বায়ুৰ উত্তাপ আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত বাতাগ্ৰ অঞ্চলত ডাৱৰৰ সৃষ্টি হয়।

২১ । 'মৌচুমী' বতাহ বুলিলে কি বুজায় ? ই কেনেকৈ সৃষ্টি হয় ? ইয়াৰ প্ৰভাৱ পৃথিৱীৰ কোনবােৰ অঞ্চলত সুস্পষ্ট? উত্তৰঃ ঋতুভেদে, অৰ্থাৎ ঋতু পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি প্ৰবাহিত সাময়িক বায়ু প্ৰবাহক মৌচুমী বতাহ বোলে। মৌচুমী এক প্ৰকাৰৰ পৃষ্ঠীয় বায়ুপ্ৰবাহ, যাৰ গ্ৰীষ্মকালৰ গতিদিশ শীতকালৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। ঋতু পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি উষ্ণতা আৰু চাপৰ তাৰতম্যৰ ফলত মৌচুমী প্ৰবাহৰ দিশ সলনি হয়। পৃথিৱীৰ এনে অঞ্চলৰ যিবোৰক সাগৰ-মহাসাগৰে আগুৰি আছে (যেনে - দক্ষিণ এছিয়া, দক্ষিণ পূব এছিয়া, দক্ষিণ-পূব চীন আদি) তাত মৌচুমী প্ৰবাহ বেছিকৈ পৰিলক্ষিত হয়। মৌচুমীৰ প্ৰভাৱ দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ পূব অংশত আটাইতকৈ সুস্পষ্ট আৰু প্ৰবল।

প্ৰশ্ন ২২: কাৰণ দৰ্শাই উত্তৰ লিখা: (ক) ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ স্তৰটোতে প্রধানকৈ বতৰৰ ক্রিয়া-কলাপ কিয় সংঘটিত হয়? উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ মুঠ গেছৰ প্ৰায় তিনি-চতুৰ্থাংশ আৰু প্ৰায় সম্পূৰ্ণ জলীয় বাষ্প তথা ধূলিকণা কেৱল এই ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ স্তৰতে কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে। বতৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় উপাদান যেনে— ডাৱৰ, বৰষুণ, কুঁৱলী, ধুমুহা আদি সৃষ্টি হ’বলৈ জলীয় বাষ্প আৰু ধূলিকণাৰ প্ৰয়োজন। যিহেতু এই উপাদানসমূহ অন্য স্তৰতকৈ ইয়াত অধিক পৰিমাণে থাকে, সেয়েহে বতৰৰ প্ৰায় সকলো ধৰণৰ ক্ৰিয়া-কলাপ কেৱল ট্ৰপ’স্ফিয়েৰতে সংঘটিত হয়।

(খ) বায়ুমণ্ডলত কার্বন ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পালে তাৰ ফল কি হ'ব? উত্তৰ: কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড এবিধ সেউজগৃহ গেছ (Greenhouse gas), যিয়ে সূৰ্যৰ তাপ ধৰি ৰাখিব পাৰে। গতিকে বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পালে ই পৃথিৱীৰ পৰা প্ৰতিফলিত হৈ যোৱা তাপ শোষণ কৰি বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰিব। ইয়াৰ ফলত 'গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি' (Global Warming) হ'ব আৰু মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলি সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ উফন্দি উঠিব পাৰে।

(গ) আর্দ্র বায়ুতকৈ শুষ্ক বায়ুৰ চাপ কিয় বেছি? উত্তৰ: পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নিয়ম অনুসৰি, জলীয় বাষ্পৰ ঘনত্ব শুকান বায়ুৰ ঘনত্বতকৈ কম। যেতিয়া বায়ুৱে জলভাগৰ পৰা জলীয় বাষ্প আহৰণ কৰি আৰ্দ্ৰ হৈ পৰে, তেতিয়া বায়ুৰ গড় ঘনত্ব কমি যায় আৰু ই পাতল হৈ পৰে। পাতল বায়ুৰ চাপ কম হয়। আনহাতে, শুষ্ক বা শুকান বায়ুত জলীয় বাষ্প নাথাকে বাবে ই অধিক ঘন আৰু গধুৰ হয়। সেয়েহে আৰ্দ্ৰ বায়ুতকৈ শুষ্ক বায়ুৰ চাপ বেছি।

(ঘ) অ'জন গেছৰ স্তৰটোৱে কেনেকৈ জীৱজগতৰ উপকাৰ সাধে? উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ স্তৰত থকা অ'জন গেছৰ তৰপটোৱে সূৰ্যৰ পৰা অহা মাৰাত্মক অতি বেঙুনীয়া ৰশ্মি (Ultraviolet rays) শোষণ কৰি লয়। এই ৰশ্মি যদি পোনপটীয়াকৈ পৃথিৱীলৈ আহিলহেঁতেন, তেন্তে মানুহৰ ছালৰ কৰ্কট ৰোগ, চকুৰ ছানি পৰা আৰু উদ্ভিদৰ বংশবৃদ্ধি তথা উৎপাদন ক্ষমতা হ্ৰাস পালেহেঁতেন। এনেদৰে অ'জন স্তৰে এক সুৰক্ষা কৱচৰ দৰে কাম কৰি জীৱজগতৰ উপকাৰ সাধে।

Getty Images

(ঙ) সাগৰপৃষ্ঠত বায়ুৰ চাপ কিয় আটাইতকৈ বেছি? উত্তৰ: বায়ুৰ চাপ নিৰ্ভৰ কৰে বায়ুৰ গভীৰতা বা স্তম্ভৰ ওপৰত। সাগৰপৃষ্ঠ যিহেতু আটাইতকৈ নিম্ন উচ্চতাত অৱস্থিত, সেয়েহে ইয়াৰ ওপৰত বায়ুমণ্ডলৰ সম্পূৰ্ণ তৰপটোৰ ভৰ বা বোজা আটাইতকৈ বেছি হয়। যিমানেই তললৈ যোৱা হয়, সিমানেই বায়ুৰ ঘনত্ব আৰু ভৰ বৃদ্ধি পায়। সেইবাবেই উচ্চ ঠাইৰ তুলনাত সাগৰপৃষ্ঠত বায়ুৰ চাপ আটাইতকৈ বেছি।

(চ) ট্ৰপ'স্ফিয়েৰ স্তৰৰ উলম্ব বিস্তৃতি মেৰু অঞ্চল আৰু বিষুৱীয় অঞ্চলত কিয় বেলেগ বেলেগ? উত্তৰ: ট্ৰপ'স্ফিয়েৰৰ বিস্তৃতি মূলতঃ উষ্ণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। বিষুৱীয় অঞ্চলত সূৰ্যৰ তাপ প্ৰখৰ হোৱাৰ বাবে বায়ু অধিক গৰম হয় আৰু ওপৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়, যাৰ ফলত ইয়াৰ উচ্চতা প্ৰায় ১৬–১৮ কিলোমিটাৰ পৰ্যন্ত হয়। আনহাতে, মেৰু অঞ্চলত অতিপাত ঠাণ্ডাৰ বাবে বায়ু সংকুচিত হৈ থাকে আৰু ইয়াৰ উচ্চতা মাত্ৰ ৮ কিলোমিটাৰমানহে হয়। সেয়েহে অক্ষাংশ আৰু উত্তাপৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে এই দুই অঞ্চলত ট্ৰপ'স্ফিয়েৰৰ উলম্ব বিস্তৃতি বেলেগ বেলেগ।

(ছ) নিৰক্ষীয় নিম্নচাপ বলয়ত ভূপৃষ্ঠৰ সমান্তৰালভাৱে বতাহ বলাটো সাধাৰণতে কিয় অনুভূত নহয়? উত্তৰ: নিৰক্ষীয় অঞ্চলত বছৰৰ সকলো সময়তে সূৰ্যৰ ৰশ্মি পোনপটীয়াকৈ পৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ বায়ু অতিপাত গৰম হৈ পৰে। গৰম বায়ু পাতল হৈ সদায় উলম্বভাৱে (Vertical) ওপৰলৈ উঠি যায়। যিহেতু এই অঞ্চলত বায়ুৰ চলাচল ভূপৃষ্ঠৰ সমান্তৰাল হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে বেছিভাগ উৰ্ধগামী হয়, সেয়েহে ইয়াত কোনো ধৰণৰ প্ৰবল বতাহ বা বায়ুপ্ৰবাহ অনুভূত নহয়। এই শান্ত অৱস্থাৰ বাবে এই অঞ্চলক 'নিৰক্ষীয় শান্ত বলয়' (Doldrums) বুলিও কোৱা হয়।

২৩। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ চমু উত্তৰ দিয়া: (ক) বায়ুমণ্ডল কিমান উচ্চতালৈ বিস্তৃত? উত্তৰ: পৃথিৱীৰ উপৰিভাগ বা ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা মহাকাশৰ দিশলৈ প্ৰায় ১০,০০০ কিলোমিটাৰ উচ্চতা পৰ্যন্ত এই বিশাল বায়ুমণ্ডল বিস্তৃত হৈ আছে।

(খ) ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা কিমান উচ্চতা পৰ্যন্ত বায়ুমণ্ডলৰ গেছসমূহৰ ৰাসায়নিক গঠন প্ৰায় একে থাকে? উত্তৰ: ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ৮০ কিলোমিটাৰ উচ্চতা পৰ্যন্ত বায়ুমণ্ডলৰ গেছসমূহৰ মিশ্ৰণ আৰু ৰাসায়নিক গঠন প্ৰায় একে থাকে। এই স্তৰটোক 'হ’ম’স্ফিয়েৰ' বুলিও জনা যায়।

(গ) হ'ম'স্ফিয়েৰ আৰু হেটেৰ'স্ফিয়েৰৰ মাজৰ সীমাটোৰ নাম কি? উত্তৰ: হ'ম'স্ফিয়েৰ আৰু হেটেৰ'স্ফিয়েৰৰ মাজৰ যি অন্তৱৰ্তীকালীন সীমা আছে, সেই সীমাটোক মেজ’পজ (Mesopause) বোলা হয়।

(ঘ) ফেৰেলৰ সূত্ৰটো কি? উত্তৰ: পৃথিৱীৰ আৱৰ্তনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কোৰিওলিচ বলৰ প্ৰভাৱত পৃথিৱীৰ বায়ু প্ৰবাহৰ দিশ পৰিৱৰ্তন হয়। এই নিয়ম অনুসৰি, বায়ু প্ৰবাহ উত্তৰ গোলাৰ্ধত ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত অৰ্থাৎ সোঁফালে আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত অৰ্থাৎ বাওঁফালে হালি বা বেঁকা হৈ প্ৰবাহিত হয়। ইয়াকে ফেৰেলৰ সূত্ৰ বোলে।

(ঙ) বিউফ'ৰ্ট স্কেল কি? উদাহৰণসহ এই স্কেলৰ ব্যৱহাৰিতা সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা। উত্তৰ: ১৮০৫ চনত ব্ৰিটিছ বিজ্ঞানী চাৰ ফ্ৰেঞ্চিচ বিউফ'ৰ্টে বতাহৰ গতিবেগ জুখিবৰ বাবে ০ ৰ পৰা ১২ নম্বৰ যুক্ত যিটো স্কেল প্ৰস্তুত কৰিছিল, তাকে বিউফ'ৰ্ট স্কেল বোলা হয়।

ব্যৱহাৰিতা: এই স্কেলৰ সহায়ত বতাহৰ গতিবেগৰ মান অনুযায়ী ইয়াৰ প্ৰকৃতি (যেনে— মন্থৰ নে তীব্ৰ) আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ (যেনে— ধোঁৱা কেনেকৈ উৰিছে বা গছৰ পাত লৰিছে নে নাই) জানিব পাৰি।

উদাহৰণ: যদি বিউফ'ৰ্ট নম্বৰ ০ হয়, তেন্তে বতাহৰ গতিবেগ ১ নটতকৈ কম আৰু বতাহ মন্থৰ হয়, যাৰ ফলত ধোঁৱা পোনপটীয়াকৈ ওপৰলৈ উঠে।

(চ) লেপ্চ হাৰ (Lapse Rate) কি চমুকৈ লিখা। উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ তলৰ স্তৰ অৰ্থাৎ ট্ৰপ'স্ফিয়েৰত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে বায়ুৰ উষ্ণতা এক নিৰ্দিষ্ট হাৰত হ্ৰাস পায়। এই নিয়ম অনুসৰি, প্ৰতি ১ কিলোমিটাৰ (বা ১০০০ মিটাৰ) উচ্চতা বৃদ্ধিত বায়ুৰ উষ্ণতা প্ৰায় ৬.৫° চেলচিয়াছকৈ কমি যায়। উষ্ণতা হ্ৰাস পোৱাৰ এই হাৰকে 'লেপ্চ হাৰ' বা 'উষ্ণতা হ্ৰাসৰ স্বাভাৱিক হাৰ' বোলা হয়।

২৪। চমুটোকা লিখা: (ক) হ'ম'স্ফিয়েৰ (Homosphere): ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ৮০ কিলোমিটাৰ উচ্চতা পৰ্যন্ত বায়ুমণ্ডলৰ গেছসমূহৰ ৰাসায়নিক গঠন আৰু অনুপাত প্ৰায় একে থাকে। সেয়েহে বায়ুমণ্ডলৰ এই নিম্নভাগক হ'ম'স্ফিয়েৰ বা সমমণ্ডল বোলা হয়। ইয়াত নাইট্ৰ’জেন, অক্সিজেন আদি গেছৰ মিশ্ৰণ সুস্থিৰ হৈ থাকে। উচ্চতা আৰু বৈশিষ্ট্যৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে এই স্তৰটোক পুনৰ ট্ৰপ'স্ফিয়েৰ, ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়েৰ আৰু মেছ'স্ফিয়েৰ—এই তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে।

(খ) হেটেৰ'স্ফিয়েৰ (Heterosphere): ৮০ কিলোমিটাৰ উচ্চতাৰ পৰা বায়ুমণ্ডলৰ একেবাৰে শীৰ্ষ পৰ্যন্ত যি অংশ আছে, তাক হেটেৰ'স্ফিয়েৰ বা বিষমমণ্ডল বোলে। ইয়াত গেছসমূহৰ ৰাসায়নিক গঠনৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে আৰু গেছবোৰ নিজৰ আণৱিক ভৰ অনুসৰি তৰপে তৰপে সজ্জিত হৈ থাকে। ইয়াত নাইট্ৰ'জেন তৰপ, অক্সিজেন তৰপ, হিলিয়াম তৰপ আৰু হাইড্ৰ'জেন তৰপ—এই চাৰিটা স্পষ্ট স্তৰ দেখা যায়। এই স্তৰত বায়ুৰ ঘনত্ব অতি নগণ্য।

(গ) বায়ুৰ তাপ, ভূ-পৃষ্ঠৰ উচ্চতা আৰু বায়ুৰ চাপৰ সম্পৰ্ক: বায়ু এবিধ গেছীয় পদাৰ্থ হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ ওজন আৰু চাপ আছে। উচ্চতা আৰু তাপৰ লগত বায়ুৰ চাপৰ এক ওতঃপ্ৰোত সম্পৰ্ক আছে। যেতিয়া বায়ুৰ তাপ বৃদ্ধি পায়, বায়ু সম্প্ৰসাৰিত হৈ পাতল হয় আৰু চাপ হ্ৰাস পায়। ঠিক তেনেদৰে, ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা যিমানেই ওপৰলৈ যোৱা হয়, বায়ুৰ ঘনত্ব আৰু চাপ সিমানেই কমি আহে। অৰ্থাৎ উচ্চতা বাঢ়িলে চাপ কমে আৰু তাপ বাঢ়িলেও চাপ কমে।

(ঘ) মেৰুদেশীয় উচ্চচাপ বলয়: পৃথিৱীৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণ মেৰু অঞ্চল দুটা সূৰ্যৰ পোহৰৰ অভাৱত বছৰটোৰ বেছিভাগ সময় বৰফেৰে আবৃত হৈ থাকে। ইয়াত বায়ু অতিশয় শীতল আৰু গধুৰ। শীতল বায়ুত জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ তেনেই কম থাকে বাবে ইয়াৰ ঘনত্ব অধিক। এনে অতিপাত ঠাণ্ডা আৰু শুষ্ক অৱস্থাৰ বাবে মেৰু অঞ্চল দুটাত স্থায়ীভাৱে উচ্চ চাপ বিৰাজ কৰে। ইয়াকে মেৰুদেশীয় উচ্চচাপ বলয় বোলা হয়।

(ঙ) বায়ুপ্ৰবাহ তন্ত্ৰ: বায়ুমণ্ডলত বায়ু কেতিয়াও স্থিৰ হৈ নাথাকে। পৃথিৱীৰ এঠাইৰ পৰা আন এঠাইলৈ বায়ুৰ যি নিৰন্তৰ চলাচল বা সোঁত বয়, তাকে বায়ুপ্ৰবাহ তন্ত্ৰ বোলা হয়। এই তন্ত্ৰই পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত উত্তাপ, আৰ্দ্ৰতা আৰু বায়ুমণ্ডলৰ অন্যান্য ভৌতিক গুণাগুণসমূহ বিতৰণ কৰাত এক মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰাই পৃথিৱীৰ জলবায়ু আৰু বতৰ নিয়ন্ত্ৰিত হয়।

(চ) চাপনতি (Pressure Gradient): ভূপৃষ্ঠৰ দুখন ঠাইৰ মাজত থকা বায়ুৰ চাপৰ পাৰ্থক্যৰ হাৰকে চাপনতি বোলে। এই চাপনতিৰ বাবেই এক শক্তিৰ সৃষ্টি হয় যিয়ে বায়ুক উচ্চচাপ অঞ্চলৰ পৰা নিম্নচাপ অঞ্চললৈ ঠেলি দিয়ে। চাপনতিৰ মান যিমানে বেছি হয়, বতাহৰ গতিবেগ সিমানেই তীব্ৰ হয়। বতাহৰ দিশ আৰু গতি নিৰ্ণয় কৰাত চাপনতিৰ ভূমিকা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

(ছ) বাণিজ্য বতাহ (Trade Winds): দুই গোলাৰ্ধৰ উপক্ৰান্তীয় উচ্চচাপ বলয়ৰ পৰা নিৰক্ষীয় নিম্নচাপ বলয়লৈ নিয়মীয়াকৈ প্ৰবাহিত হোৱা বতাহজাকক বাণিজ্য বতাহ বোলে। পৃথিৱীৰ আৱৰ্তনৰ বাবে এই বতাহ উত্তৰ গোলাৰ্ধত উত্তৰ-পূবৰ পৰা আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত দক্ষিণ-পূবৰ পৰা প্ৰবাহিত হয়। পুৰণি কালত নাৱিকসকলে পালতৰা নাও চলাই বেপাৰ-বাণিজ্য কৰিবলৈ এই বতাহৰ সহায় লৈছিল বাবে ইয়াক বাণিজ্য বতাহ নামকৰণ কৰা হৈছে।

(জ) অশ্ব-অক্ষাংশ (Horse Latitudes): পৃথিৱীৰ দুয়োটা গোলাৰ্ধৰ ৩০° ৰ পৰা ৩৫° অক্ষাংশৰ মাজত অৱস্থিত অঞ্চলক অশ্ব-অক্ষাংশ বোলা হয়। এই অঞ্চলটো উপক্ৰান্তীয় উচ্চচাপ বলয়ৰ অন্তৰ্গত। ইয়াত বতাহৰ গতি অতি মন্থৰ আৰু আকাশ পৰিষ্কাৰ হৈ থাকে। ইয়াৰ বায়ুৰ চলাচল প্ৰধানকৈ নিম্নমুখী হোৱাৰ বাবে ইয়াত কোনো তীব্ৰ বায়ুপ্ৰবাহ অনুভূত নহয় আৰু এক শান্ত অৱস্থা বিৰাজ কৰে।

(ঝ) গৰ্জনমুখৰ চল্লিশ (Roaring Forties): দক্ষিণ গোলাৰ্ধৰ ৪০° ৰ পৰা ৬০° দক্ষিণ অক্ষাংশৰ মাজত স্থলভাগ অতি কম আৰু বিশাল জলভাগ (মহাসাগৰ) অৱস্থিত। স্থলভাগৰ বাধা নোপোৱাৰ বাবে এই অঞ্চলত পছোৱা বতাহ অত্যন্ত তীব্ৰবেগী আৰু ভয়ংকৰ হয়। বতাহৰ এই তীব্ৰ গৰ্জনৰ বাবে নাবিকসকলে বিশেষকৈ ৪০° দক্ষিণ অক্ষাংশৰ অঞ্চলটোক 'গৰ্জনমুখৰ চল্লিশ' বুলি নাম দিছে।

(ঞ) প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহ (Anticyclone): যেতিয়া কোনো এক বিশাল অঞ্চলত উচ্চচাপৰ সৃষ্টি হয় আৰু তাৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা বায়ু চক্ৰাকাৰে বাহিৰলৈ ওলাই যায়, তেতিয়া তাকে প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহ বোলে। ই ঘূৰ্ণীবতাহৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। ইয়াৰ কেন্দ্ৰত চাপ সৰ্বোচ্চ হয় আৰু বতৰ শান্ত তথা পৰিষ্কাৰ থাকে। উত্তৰ গোলাৰ্ধত ই ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত বিপৰীত দিশত প্ৰবাহিত হয়।

(ট) জেট প্ৰবাহ (Jet Stream): বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰ স্তৰত (প্ৰায় ৯–১২ কিমি উচ্চতাত) অতি তীব্ৰবেগী এক বায়ুপ্ৰবাহ দেখা যায়, যাক জেট প্ৰবাহ বোলা হয়। ই এক ঠেক অঞ্চলৰ মাজেদি পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ অতি তীব্ৰ গতিৰে (প্ৰতি ঘণ্টায় ১০০ কিমিৰ পৰা ৫০০ কিমি পৰ্যন্ত) প্ৰবাহিত হয়। এই প্ৰবাহে কোনো এখন ঠাইৰ বতৰ আৰু জলবায়ুৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়।

(ঠ) সমচাপ ৰেখা (Isobars): মানচিত্ৰত সমান বায়ুচাপ থকা ঠাইসমূহক সংযোগ কৰি যিবোৰ কাল্পনিক ৰেখা অংকন কৰা হয়, সেইবোৰক সমচাপ ৰেখা বোলে। এই ৰেখাবোৰ যদি পৰস্পৰৰ ওচৰা-উচৰি হয় তেন্তে তাত চাপনতি বেছি (বতাহ তীব্ৰ) আৰু যদি ৰেখাবোৰৰ মাজত দূৰত্ব বেছি হয় তেন্তে চাপনতি কম (বতাহ মন্থৰ) বুলি বুজা যায়।

(ড) ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (Tropical Cyclone): ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ সমুদ্ৰ পৃষ্ঠত সৃষ্টি হোৱা এক অতি শক্তিশালী নিম্নচাপক কেন্দ্ৰ কৰি চাৰিওফালৰ পৰা অহা তীব্ৰবেগী বতাহে যেতিয়া চক্ৰাকাৰে বলি এক ধ্বংসকাৰী ৰূপ লয়, তাকে ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ বোলে। ইয়াৰ গতিবেগ অতি তীব্ৰ আৰু ইয়াৰ লগত ধাৰাসাৰ বৰষুণ হয়। ইয়াক ঠাইভেদে চাইক্লোন, টাইফুন, হাৰিকেন বা অসমত 'বৰদৈচিলা' বুলিও জনা যায়।

Your Email ID

Verification record-ৰ বাবে Email ID প্রয়োজন। Name নালাগে।

What did you update?

আপুনি কি কি সলনি কৰিলে সৰুকৈ লিখক। Admin Review page-ত automatic change highlight-ও দেখা যাব।

Submit কৰাৰ পাছত এই Update টো Pending Verification হিচাপে save হ'ব।