Update This Post

Gauhati University BA 4th Sem Assamese Chapter 1 Solution 2025 | Paper Code: -ASM – 0400104 | GU BA 4th Sem 4th Sem Assamese Chapter 1 ভাষা আৰু ভাষা – বিজ্ঞানৰ আদিপাঠ Answer

Note: আপুনি ইয়াত Post টোৰ এটা copy edit কৰি আছে। Submit নকৰালৈ Live WordPress Post-ত কোনো change নহ'ব।

Post Title

Gauhati University BA 4th Sem Assamese Chapter 1 Solution 2025 | Paper Code: -ASM - 0400104 | GU BA 4th Sem 4th Sem Assamese Chapter 1 ভাষা আৰু ভাষা - বিজ্ঞানৰ আদিপাঠ Answer

Post Title edit কৰিব নোৱাৰিব। কেৱল Post Content update কৰিব পাৰিব।

Post Content

Chapter 1 -

ভাষা আৰু ভাষা - বিজ্ঞানৰ আদিপাঠ

১। 'ভাষা' শব্দটো সংস্কৃত কি শব্দৰ পৰা আহিছে?

উত্তৰ: 'ভাষা' শব্দটো সংস্কৃতৰ 'ভাষ' ধাতুৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে ‘কোৱা’ বা ‘উচ্চাৰণ কৰা’।

২। ভাষাৰ প্রধান বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰ: ভাষাৰ অন্যতম মুখ্য বৈশিষ্ট্য হ'ল ইয়াৰ পৰিৱৰ্তনশীলতা, অৰ্থাৎ ভাষা সময়ৰ সৈতে পৰিৱর্তিত হয় আৰু নতুন নতুন ৰূপ গ্ৰহণ কৰে।

৩। ভাষা সম্পর্কে পতঞ্জলিয়ে আগবঢ়োৱা সংজ্ঞাটো কি আছিল?

উত্তৰ: পতঞ্জলিয়ে ভাষাৰ বিষয়ে দিয়া সংজ্ঞা অনুসৰি, ভাষা হৈছে— মানুহে মুখেৰে উচ্চাৰিত ধ্বনিসমূহৰ সহায়ত নিজৰ মনৰ ভাব প্ৰকাশ কৰাৰ এক মাধ্যম।

৪। ভাষা সম্পর্কে এৰিষ্ট টলে আগবঢ়োৱা সংজ্ঞাটো কি আছিল?

উত্তৰ: এৰিষ্টটলে ভাষাৰ বিষয়ে দিয়া সংজ্ঞা অনুসৰি, ভাষা হৈছে— মনৰ অভিজ্ঞতাৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰা এক মাধ্যম।

৫। নোয়ম ছমস্কিয়ে ৰচনা কৰা ভাষাতত্ত্বৰ গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?&nbsp;

উত্তৰ: নোয়ম ছমস্কিয়ে ৰচনা কৰা প্ৰসিদ্ধ ভাষাতত্ত্বৰ গ্ৰন্থখনৰ নাম হৈছে 'Transformational Generative Grammar', যিটো আধুনিক ভাষাতত্ত্বৰ এক নতুন দিশ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।

৬। ভাষাৰ উপাদান তিনিটা কি কি?

উত্তৰ: ভাষাৰ মূল তিনিটা উপাদান হৈছে— (ক) এটা ভাব বা বার্তা, (খ) সেই ভাব প্ৰেৰণ কৰা উৎস বা প্ৰেৰক, আৰু (গ) সেই ভাব গ্ৰহণ কৰা ব্যক্তি বা গ্রাহক।

৭। ভাষাৰ লক্ষণ সম্পৰ্কে ৰবাট এ হলে কি কি সাতোটা লক্ষণৰ কথা উল্লেখ কৰিছে?

উত্তৰ: ৰবাট এ. হালে ভাষাৰ লক্ষণ সম্পৰ্কে সাতটা মুখ্য বৈশিষ্ট্যৰ উল্লেখ কৰিছে। সেইবোৰ হ'ল — উৎপাদকতা, দ্বৈতৰূপ, স্থানান্তৰকৰণ, পৰম্পৰাগত সৰবৰাহ, যাদৃচ্ছিকতা, পাৰস্পৰিক বিনিময়, আৰু বিশিষ্টতা।

৮। ভাষাতত্ত্ব (Philology) কি?

উত্তৰ: ভাষা-বিষয়ক অধ্যয়নৰ লগত জড়িত এক গুৰুত্বপূর্ণ ক্ষেত্ৰ হৈছে ভাষাতত্ত্ব (Philology)। ভাষাতত্ত্বত ভাষাৰ ইতিহাস, গঠন, বিকাশ আৰু সাহিত্যিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা ভাষাৰ বিচাৰ-বিশ্লেষণ কৰা হয়।

৯। ইংৰাজী 'Grammar' শব্দটো কোনটো ভাষাৰ পৰা আহিছে?&nbsp;

উত্তৰ:

ইংৰাজী 'Grammar' শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা, যাৰ মূল হৈছে ‘grammatikē’, যাৰ অৰ্থ হৈছে ‘অক্ষৰ বা লিখনৰ কলা’।&nbsp;

১০। ঐতিহাসিক ব্যাকৰণ আৰু বৰ্ণনাত্মক ব্যাকৰণৰ পাৰ্থক্য আছেনে?&nbsp;&nbsp;

উত্তৰঃ হয়, ঐতিহাসিক ব্যাকৰণ আৰু বৰ্ণনাত্মক ব্যাকৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে।

১১। ভাষাবিজ্ঞান কি?

উত্তৰঃ&nbsp;ভাষাবিজ্ঞান হৈছে ভাষাৰ গঠন, ব্যৱহাৰ, বিকাশ আৰু কাৰ্যপদ্ধতি সম্পৰ্কে বিজ্ঞানসন্মত আৰু পদ্ধতিগতভাৱে কৰা অধ্যয়ন।

২। আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ ভেটি স্থাপন কৰোঁতা বুলি কাক কোৱা হয়?

উত্তৰ:&nbsp;আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ ভেটি স্থাপন কৰোঁতা বুলি ফাৰ্দিনান্দ দে ছাচুৰক গণ্য কৰা হয়। তেওঁ ভাষাৰ গঠনমূলক অধ্যয়নলৈ এক নতুন দৃষ্টিভংগি আগবঢ়াইছিল।

১৩। আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ পিতৃ বুলি কাক কোৱা হয়?

উত্তৰঃ&nbsp;আমেৰিকান ভাষাবিদ ব্লুমফিল্ডক আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ পিতৃ হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ তেওঁ ভাষাৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত এক দৃঢ় আধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

১৪। ভাষা অধ্যয়নৰ বিষয় আৰু প্ৰকৃতি অনুসৰি ভাষাবিজ্ঞানক কেইটা আৰু কি কি প্রধান ভাগত বিভক্ত কৰিব পাৰি?

উত্তৰঃ&nbsp;ভাষা অধ্যয়নৰ বিষয়বস্তু আৰু প্ৰকৃতি অনুসৰি ভাষাবিজ্ঞানক মূলত তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰিব পাৰি। সেইবোৰ হ'ল—

(ক) বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান — কোনো এটা ভাষাৰ গঠন আৰু ব্যৱহাৰ বৰ্তমান সময়ত কেনে, তাৰ বৰ্ণনা কৰে।

(খ) ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান — ভাষাৰ উত্পত্তি, বিকাশ আৰু পৰিবর্তনৰ অধ্যয়ন কৰে।

(গ) তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান — একাধিক ভাষাৰ তুলনা কৰি সাদৃশ্য আৰু বৈলক্ষণিক বৈশিষ্ট্যসমূহ উলিয়াই আনে।

১৫। বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Descriptive Linguistics) কি?

উত্তৰঃ&nbsp;বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Descriptive Linguistics) বুলি কোৱা হয়— কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত ব্যৱহৃত ভাষাটোৰ ধ্বনি, ৰূপ, শব্দৰ গঠন, বাক্যৰ কাঠামো আদি উপাদানৰ বিশ্লেষণ আৰু বৰ্ণনা কৰাৰ পদ্ধতিক।

১৬। বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ আলোচনাৰ স্তৰ চাৰিটা কি কি?

উত্তৰ:&nbsp;বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ গঠনমূলক অধ্যয়ন চাৰিটা মুখ্য স্তৰত ভাগ কৰা হয়। এই চাৰিটা স্তৰ হ'ল--

(ক) ধ্বনিতত্ত্ব (Phonology),

(খ) ৰূপতত্ত্ব (Morphology),

(গ) বাক্যতত্ত্ব (Syntax), আৰু

(ঘ) শব্দার্থতত্ত্ব (Semantics)।

১৭। বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ কোনটো ৰূপত গুৰুত্ব দিয়া হয়? -লিখিত নে কথিত?

উত্তৰঃ&nbsp;বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ কথিত ৰূপত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়, কাৰণ এই শাখাত প্ৰাকৃতিকভাৱে ব্যৱহৃত জীৱন্ত ভাষাৰ অধ্যয়নক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়।

১৮। ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান কি?&nbsp;&nbsp;

উত্তৰ:&nbsp;ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়— কোনো ভাষাৰ প্ৰাচীনতম ৰূপৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তাৰ সময়ৰ সৈতে হোৱা পৰিবর্তন, বিকাশ আৰু ক্রমবিবর্তনৰ অধ্যয়নক। এই শাখাই ভাষাৰ ইতিহাস আৰু উৎপত্তিক লৈ গভীৰ বিশ্লেষণ কৰে।

১৯। উপাদান অনুসৰি ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ স্তৰসমূহ কি?

উত্তৰ:&nbsp;উপাদান অনুসৰি, ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ আলোচনাৰ চাৰিটা মুখ্য স্তৰ আছে। সেইবোৰ হ’ল---

(ক) ধ্বনিতত্ত্ব (Phonology),

(খ) ৰূপতত্ত্ব (Morphology),

(গ) বাক্যতত্ত্ব (Syntax), আৰু

(ঘ) পদার্থতত্ত্ব (Semantics)।

এই স্তৰসমূহৰ জৰিয়তে ভাষাৰ ঐতিহাসিক বিকাশ বিশ্লেষণ কৰা হয়।

২০। তুলনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান কি?&nbsp;&nbsp;

উত্তৰঃ&nbsp;তুলনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান হৈছে ভাষাবিজ্ঞানৰ এটা শাখা, য'ত কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত সমগোত্রীয় বা আত্মীয় ভাষাসমূহৰ গঠন আৰু ৰীতি তুলনা কৰি সিহঁতৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক উন্মোচন কৰা হয়।

২১। তুলনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ দৃষ্টিভংগীৰে অধ্যয়ন কৰা দুখন গ্ৰন্থৰ নাম লিখা।

উত্তৰ:&nbsp;তুলনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ দৃষ্টিভংগীৰে লিখা দুখন উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ হ'ল—

(ক) ৰবাৰ্ট কেল্ডৱেলৰ A Comparative Grammar of the Dravidian Languages (1913), আৰু

(খ) জন বীম্‌ছৰ A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India।

এই গ্ৰন্থসমূহত ভাষাসমূহৰ গঠনগত তুলনাৰ জৰিয়তে তেওঁলোকৰ আন্তঃসম্পৰ্ক উদ্ঘাটন কৰা হৈছে।

২২। অভিধান প্রণয়ন বিষয়টো প্রয়োগ-ভাষাবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত সাঙুৰি ল'ব পৰা যায়নে?

উত্তৰঃ&nbsp;হয়, অভিধান প্ৰণয়ন বিষয়টো প্ৰয়োগ-ভাষাবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত সাঙুৰি ল'ব পৰা যায়, কাৰণ ই ভাষাৰ ব্যবহারিক দিশৰ অধ্যয়ন আৰু প্ৰয়োগৰ সৈতে জড়িত।

২৩। দুটা সমগোত্রীয় বা বিসমগোত্রীয় ভাষাৰ প্ৰভেদবোৰ কোনবোৰ ভাষাবিজ্ঞানত অধ্যয়ন কৰা হয়?

উত্তৰঃ&nbsp;দুটা সমগোত্রীয় বা বিসমগোত্রীয় ভাষাৰ মাজৰ প্ৰভেদসমূহ বৈপৰীত্যমূলক (Contrasting) বা ভেদাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত অধ্যয়ন কৰা হয়। এই শাখাই ভাষাসমূহৰ গঠনগত আৰু ব্যৱহাৰগত পাৰ্থক্য বিশ্লেষণ কৰে।

২৪। বিৰোধমূলক বা ভেদাত্মক ভাষাবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ:&nbsp;বিৰোধমূলক বা ভেদাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Contrastive Linguistics) বুলি বুজা যায়— একেমূলীয় বা ভিন্নমূলীয় দুটা বা ততোধিক ভাষাৰ গঠন আৰু ব্যৱহাৰ-পদ্ধতিৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে সিহঁতৰ মাজৰ বৈসাদৃশ্যসমূহ চিহ্নিত আৰু দাঙি ধৰাৰ পদ্ধতিটো।

২৫। বিসমগোত্রীয় দুটা ভাষাৰ মাজত বৈপৰীত্যমূলক ভাষাবিজ্ঞানৰ অধ্যয়ন হ'ব পাৰেনে?

উত্তৰঃ&nbsp;হয়, বিসমগোত্রীয় দুটা ভাষাৰ মাজতো বৈপৰীত্যমূলক ভাষাবিজ্ঞানৰ অধ্যয়ন সম্ভৱ। এই শাখাই ভাষাসমূহৰ গঠন আৰু ব্যৱহাৰত থকা পাৰ্থক্যসমূহ তুলনামূলকভাৱে বিশ্লেষণ কৰে, যাৰ জৰিয়তে ভাষাৰ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো সহায় লাভ কৰা যায়।

২৬। ভাষা আৰু সমাজৰ মাজত থকা সম্বন্ধৰ দিশসমূহ ভাষাবিজ্ঞানৰ কোনটো শাখাত অধ্যয়ন কৰা হয়?

উত্তৰঃ&nbsp;ভাষা আৰু সমাজৰ মাজত থকা আন্তঃসম্পৰ্কৰ বিভিন্ন দিশ সমাজৰ ভাষাবিজ্ঞান (Sociolinguistics) শাখাত অধ্যয়ন কৰা হয়। এই শাখাই সমাজিক পৰিপ্ৰেক্ষিতত ভাষাৰ ব্যৱহাৰ, পৰিবর্তন আৰু প্ৰভাৱৰ ওপৰত গৱেষণা কৰে।

২৭। সমাজ ভাষাবিজ্ঞান কি?

উত্তৰঃ&nbsp;সমাজ ভাষাবিজ্ঞান (Sociolinguistics) হৈছে ভাষা আৰু সমাজৰ পৰস্পৰ সম্পৰ্কক লৈ অধ্যয়ন কৰা এক শাখা। সমাজ ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ ব্যৱহাৰ কিদৰে সমাজৰ ধৰ্ম, বৰ্ণ, জাতি, লিংগ, বয়স, পেছা, শিক্ষাৰ স্তৰ আদি অনুসৰি ভিন্ন হয়, সেই বিষয়ে গৱেষণা কৰা হয়। এই শাখাই সমাজত বাস কৰা বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ ভাষা ব্যৱহাৰৰ বৈচিত্র্য, ভাষা-পরিবর্তন, ভাষাগত মনোভাৱ আদি বুজিবলৈ সহায় কৰে।

২৮। মনোভাষাবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ মূল বিষয়সমূহ কি কি?

উত্তৰঃ&nbsp;মনোভাষাবিজ্ঞান (Psycholinguistics) হৈছে ভাষা আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তঃসম্পর্কক লৈ গৱেষণা কৰা শাখা। এই অধ্যয়নৰ মূল বিষয়সমূহ হ’ল — ভাষা কিদৰে শিক্ষা কৰা হয়, ভাষাৰ প্ৰতি অনুৰক্তি কেনেকৈ গঢ়ি উঠে, ভাষা উপলব্ধিৰ প্রক্রিয়া, ব্যক্তিভেদে ভাষা-দক্ষতাৰ পাৰ্থক্য, স্মৃতি, মনোযোগ আৰু চিন্তাধাৰাৰ ওপৰত ভাষাৰ প্ৰভাৱ আদিকে কেন্দ্ৰ কৰি। মনোভাষাবিজ্ঞানত শিশুৰ ভাষা অৰ্জন, ভাষা সংক্ৰান্ত বিকাৰ, আৰু মগজুৰ ভাষাগত কাৰ্যাবলীও অধ্যয়ন কৰা হয়।

চমু প্রশ্নোত্তৰ:

১। ভাষা বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ&nbsp;ভাষা হৈছে মানুহৰ ভাব, চিন্তা আৰু অনুভৱ প্ৰকাশ কৰাৰ এক মৌলিক আৰু প্ৰযুক্তিপূৰ্ণ মাধ্যম। ই এনে এক প্ৰণালীবদ্ধ ধ্বনি-চিহ্নৰ ব্যৱস্থা, যাৰ জৰিয়তে এজন ব্যক্তি আন এজন ব্যক্তিৰ সৈতে যোগাযোগ স্থাপন কৰে। ভাষাৰ সহায়ত মানুহে নিজৰ অভিপ্ৰায়, তথ্য আৰু অনুভূতি সহজে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। এই ধ্বনি-ভিত্তিক যোগাযোগ কৌশলটি ক্ৰমে শব্দ, বাক্য আৰু ভাষাগত নিয়মৰ দ্বাৰা গঠিত হয়। ভাষা কেবল মানুহৰেই বাচনিক আৰু মানসিক ক্ষমতাৰ এক বিশেষ উপাদান, যাৰ দ্বাৰা সমাজত আন্তঃসম্পর্ক স্থাপন সহজ হয়।

২। ভাষাৰ লগত জাতি, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ সম্পর্ক কি?

উত্তৰঃ&nbsp;ভাষাৰ লগত জাতি, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ গভীৰ আৰু পৰস্পৰ নির্ভৰশীল সম্পৰ্ক আছে। সমাজ গঠনৰ এক প্ৰাথমিক আধাৰ হৈছে ভাষা, কিয়নো ভাষাৰ দ্বাৰাই সমাজৰ সদস্যসকলে পৰস্পৰ ভাববিনিময় কৰে, নিয়ম-কানুন স্থাপন কৰে আৰু সামাজিক স্থিতি বজাই ৰাখে। এক সমাজৰ সাংগঠনিক ৰূপ, মূল্যবোধ, ধৰ্ম, আচাৰ-ব্যৱহাৰ আদিৰ প্ৰতিফলন ভাষাৰ মাজেৰে ঘটে।

সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰতো ভাষাই মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। যিকোনো জাতি বা জনগোষ্ঠীৰ সাহিত্য, সংগীত, ধৰ্মীয় বিশ্বাস, লোককথা, আৰু অনুশাসন ইত্যাদি ভাষাৰ জৰিয়তেই প্ৰেৰণ হয়। ভাষাই সংস্কৃতিক মূৰ্ত ৰূপ দিয়ে।

যদিও ভাষা আৰু সমাজ/সংস্কৃতিৰ মাজত দৃঢ় সম্পৰ্ক থাকে, তথাপি ভাষাৰ লগত জাতিৰ সম্পর্ক সদায় পোনপটীয়া নোহোৱা দেখা যায়। কাৰণ একেটা ভৌগোলিক পৰিবেশত বাস কৰা বিভিন্ন জাতিগোষ্ঠী একেটা ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে, আৰু একে জাতিৰ লোকসকলে ভিন্ন ভিন্ন ঠাইত ভিন্ন ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।

৩। ভাষাবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ&nbsp;ভাষাবিজ্ঞান (Linguistics) বুলিলে ভাষাৰ বিজ্ঞানসন্মত আৰু বিশ্লেষণাত্মক অধ্যয়নক বুজোৱা হয়। ইংৰাজীত একে "Linguistics" বা "Science of Language" বুলি কোৱা হয়। ই এক ব্যৱস্থাপ্ৰণালিভিত্তিক গৱেষণা-পদ্ধতি, য’ত ভাষাৰ গঠন, ব্যৱহাৰ, বিকাশ আৰু সামাজিক-মানসিক দিশসমূহৰ বিষয়ে তথ্যনিষ্ঠ আৰু সূক্ষ্ম বিশ্লেষণ কৰা হয়। ভাষাবিজ্ঞানত কল্পনা, অনুভূতি বা আৱেগৰ পৰিৱৰ্তে যুক্তি, পৰ্যবেক্ষণ, আৰু পৰীক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়।

যেনেদৰে পদার্থবিজ্ঞান, ৰসায়ন, নৃতত্ত্ব আদিয়ে নিজৰ-নিজৰ সুনির্দিষ্ট আলোচ্য বিষয়ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিজ্ঞানৰ একো-একোটা শাখা গঠন কৰিছে, তেনেদৰে ভাষাবিজ্ঞানৰো আলোচ্য বিষয় হৈছে ভাষা নিজেই। ভাষাবিজ্ঞানত মানৱ সমাজৰ দ্বাৰা সৃষ্ট এই পৰম সম্পদ—ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতি, ধ্বনি, শব্দ, ব্যাকৰণিক গঠন, অৰ্থ, ভাষা-অর্জন আৰু ভাষা-ব্যৱহাৰৰ ধৰণসমূহক সূক্ষ্মভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হয়।

ভাষাবিজ্ঞানত আলোচনাই প্ৰত্যক্ষভাৱে বিশেষ ভাষাৰ অধ্যয়নৰে আৰম্ভ হয় আৰু তাৰে আধাৰত ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতি সম্পৰ্কে সাধাৰণ নিয়ম বা তত্ত্বৰ বিকাশ ঘটে। এইবাবে ভাষাবিজ্ঞানক সাধাৰণ ভাষাবিজ্ঞান (General Linguistics) বুলি কোৱা হয়, যিয়ে পৃথিৱীৰ সকলো ভাষাৰ গঠন-বৈশিষ্ট্যক বিবেচনাৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰে।

৪। ভাষাতত্ত্ব (Philology) কি?&nbsp;&nbsp;

উত্তৰঃ&nbsp;ভাষাতত্ত্ব (Philology) হৈছে ভাষা বিষয়ক গৱেষণাৰ এটি শাখা, যি ভাষাৰ ইতিহাস, বিকাশ আৰু সাহিত্যের ভাষাগত বৈশিষ্ট্যৰ অধ্যয়ন কৰে। ভাষাবিজ্ঞানৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত থকাসত্ত্বেও, ভাষাতত্ত্ব আৰু ভাষাবিজ্ঞান—এই দুয়োটা শব্দে ভাষা অধ্যয়নৰ ভিন্ন দিশসমূহক সূচিত কৰে।

প্ৰথমতে, "ভাষাবিজ্ঞান" (Linguistics) আৰু "ভাষাতত্ত্ব" (Philology) শব্দ দুটাক একে অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কিন্তু সময়ৰ সৈতে এই শব্দ দুটাৰে মাজত তাৎপর্যগত প্ৰভেদ দেখা দিলে, ভাষা অধ্যয়নৰ পৃথক ধাৰা হিচাপে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হয়।

ভাষাতত্ত্বত সাধাৰণতে কোনো এটি নির্দিষ্ট ভাষাৰ গঠন, ধ্বনি, শব্দৰূপ, ব্যাকৰণ, তথা সাহিত্যের ভাষাৰ বিশ্লেষণ কৰা হয়। যেনে—অসমীয়া ভাষাতত্ত্ব, সংস্কৃত ভাষাতত্ত্ব, ইংৰাজী ভাষাতত্ত্ব ইত্যাদি। এই শাখাৰ মূল লক্ষ্য হৈছে প্ৰাচীন গ্ৰন্থ বা সাহিত্যৰ ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতি অধ্যয়ন কৰি তাৰ জৰিয়তে সংশ্লিষ্ট জাতিৰ ধৰ্ম, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ ইতিবৃত্ত উন্মোচিত কৰা।

ইয়াৰ বিপৰীতে, ভাষাবিজ্ঞান (Linguistics) প্ৰাণৱন্ত ভাষাৰ গঠন আৰু ব্যৱহাৰৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত হয়, আৰু তাৰ বিশ্লেষণ বিশেষৰ পৰা সাধাৰণলৈ বিস্তৃত হয়, অৰ্থাৎ ই সকলো ভাষাৰ ওপৰত প্ৰযোজ্য তত্ত্ব গঠন কৰে।

৫। আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ গতি-প্রকৃতি সম্পর্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ&nbsp;আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ গতি-প্রকৃতি মূলত উনবিংশ শতিকাৰ অন্ত ভাগ আৰু বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰা গঠনমূলক ৰূপত বিকাশ পায়। ভাষাবিজ্ঞানৰ প্রাথমিক ধাৰা আছিল ঐতিহাসিক আৰু তুলনামূলক ভাষা অধ্যয়ন। কিন্তু বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ছুইচ ভাষাবিজ্ঞানী ফার্দিনান্দ দে ছাচুৰ (Ferdinand de Saussure, ১৮৫৭–১৯১৩) আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ ভিত্তি স্থাপন কৰে।

ছাচুৰৰ মূল মতামত আছিলঃ

(ক) ভাষাৰ জীৱিত আৰু কথিত ৰূপৰ অধ্যয়ন সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ।

(খ) ভাষাবিজ্ঞান দুই প্ৰকাৰৰ — এককালিক (Synchrony) আৰু বহুকালিক বা ঐতিহাসিক (Diachrony), যদিও ছাচুৰ এককালিক অধ্যয়নৰ ওপৰতে গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

(গ) ভাষাৰ অধ্যয়নৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতিৰ গভীৰ অনুসন্ধান।

ছাচুৰৰ তত্বে ইউৰোপৰ লগতে আমেৰিকাৰ ভাষাবিজ্ঞানীসকলকো প্ৰভাৱিত কৰিছিল। এই আধুনিক ধাৰাক আগুৱাই নিবলৈ আমেৰিকান ভাষাবিজ্ঞানী ফ্ৰাঞ্জ বোৱাছ (Franz Boas, ১৮৫৮–১৯৪২) আগভাগত আছিল। তেওঁ বিশেষকৈ বৰ্ণনামূলক ভাষা অধ্যয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ বিকাশত উল্লেখযোগ্য স্থান দখল কৰি থকা আন এগৰাকী মহান পণ্ডিত হৈছে এডুৱাৰ্ড ছাপিৰ (Edward Sapir)। তেওঁৰ প্ৰসিদ্ধ গ্ৰন্থ "Language" ১৯২১ চনত প্ৰকাশ পায়, যিয়ে ভাষা-সংস্কৃতি সম্পৰ্কক গভীৰভাৱে ব্যাখ্যা কৰে।

পিছত লিয়নাৰ্ড ব্লুমফিল্ড (Leonard Bloomfield, ১৮৮৭–১৯৪৯) আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানত বিজ্ঞানসন্মত দৃষ্টিভংগী আনে। তেওঁৰ পুথি "Language" (১৯৩৩) আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ গতি-প্ৰকৃতিৰ ক্ষেত্ৰত এক মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য হয়। এজন বিজ্ঞানসন্মত ভাষাবিদ হিচাপে ব্লুমফিল্ডক আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ "পিতৃ" বুলি গণ্য কৰা হয়।

৬। ভাষা বিষয়ক চিন্তা-চৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰত ভাষাবিজ্ঞানীসকলে ভিন ভিন দৃষ্টিভংগী অনুসৰি ভাগ কৰা ভাষাবিজ্ঞানৰ শ্ৰেণীসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ&nbsp;ভাষা বিষয়ক চিন্তা-চৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰত ভাষাবিজ্ঞানীসকলে বিভিন্ন দৃষ্টিভংগীৰ অনুসৰণ কৰে। এই দৃষ্টিভংগীসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভাষাবিজ্ঞানক মূলতঃ পাঁচটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিব পৰা যায়ঃ

(ক) বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Descriptive Linguistics):

এই শাখাত এক বিশেষ সময়ত প্ৰচলিত জীৱন্ত ভাষাৰ ধ্বনি, শব্দ, বাক্য গঠন আদি দিশৰ বৰ্ণনা আৰু বিশ্লেষণ কৰা হয়। এই ভাষাবিজ্ঞানত ইতিহাস বা ভাষাৰ উৎপত্তি নয়, বৰং ভাষাৰ চলিত ৰূপত গুৰুত্ব দিয়া হয়।

(খ) ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান (Historical Linguistics):

এই শাখাত ভাষাৰ উৎপত্তি, বিকাশ, পৰিবৰ্তন আৰু বিভিন্ন যুগত হোৱা ভাষাগত ৰূপান্তৰ অধ্যয়ন কৰা হয়। ভাষাৰ সময়চৰিত্ৰ আৰু বিবর্তনমূলক দিশসমূহ বুজাই।

(গ) তুলনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Comparative Linguistics):

দুই বা ততোধিক ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতি তুলনা কৰি তেওঁলোকৰ মিল-অমিল চিহ্নিত কৰা হয়। এই পদ্ধতিৰ দ্বাৰা একে মূলৰ ভাষা চিহ্নিত কৰাটো উদ্দেশ্য থাকে।

(ঘ) ভেদাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Contrastive Linguistics):

ই তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞানৰেই এখন শাখা, য’ত মূলত ভাষা-শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সহায়ৰ বাবে দুটা ভাষাৰ গঠনগত পাৰ্থক্য আৰু বৈশিষ্ট্য তুলনা কৰা হয়।

(ঙ) দার্শনিক ভাষাবিজ্ঞান (Philosophical or Psychological Linguistics):

এই শাখাত ভাষাৰ গঠন আৰু ব্যৱহাৰৰ মনস্তাত্ত্বিক আৰু দাৰ্শনিক দিশসমূহ বিশ্লেষণ কৰা হয়। ভাষাৰ অৰ্থ, চিন্তা, বুদ্ধি আৰু যুক্তিৰ সৈতে ভাষাৰ সম্পৰ্ক এই শাখাৰ মূল আলোচ্য বিষয়।

৭। বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Descriptive Linguistics) কাক বোলে?&nbsp;

উত্তৰঃ&nbsp;বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Descriptive Linguistics) বুলিলে ভাষাৰ ধ্বনি, শব্দৰূপ (morphology) আৰু বাক্যগঠন (syntax)ৰ বিশ্লেষণমূলক অধ্যয়নক বুজোৱা হয়। এই শাখাই ভাষাৰ বাস্তৱিক ব্যৱহৃত ৰূপক লৈ আলোচনা কৰে, আৰু তাৰ বিজ্ঞানসন্মত বৰ্ণনা প্ৰদান কৰে। ই বাহ্যিক বর্ণন নহয়, বৰং ভাষাৰ আভ্যন্তৰ গঠন-পদ্ধতিৰ বিশ্লেষণ।

এই ভাষাবিজ্ঞানক অনেক সময়ত গঠনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Structural Linguistics) বুলিও কোৱা হয়, কিয়নো ই ভাষাৰ গঠন-বৈশিষ্ট্যসমূহৰ নিৰূপণত কেন্দ্ৰিত থাকে।

ইয়াত সাধাৰণতে তিনিটা দিশ বিশ্লেষণ কৰা হয়ঃ

(১) ধ্বনি (Phonology)

(২) ৰূপ (Morphology)

(৩) বাক্যগঠন (Syntax)

ধ্বনি অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত স্পেক্টোগ্রাফ, অছিলোগ্রাফ, কাইমোগ্রাফ, লেৰিংগোস্কোপ, অটোফনোস্কোপ আদি যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বাক্য বিশ্লেষণৰ ক্ষেত্ৰত নিকটস্থ-অংগ বিশ্লেষণ, অন্তঃকেন্দ্ৰিক-বহিঃকেন্দ্ৰিক গঠন, আদি পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰা হয়।

১৯৫০ চনৰ পাছত, ভাষাবিজ্ঞানৰ গতি-প্ৰকৃতি নতুন দিশলৈ আগবাঢ়ে। এই ক্ষেত্ৰত নোম চমস্কি (Noam Chomsky)-ৰ অৱদান বিশেষ উল্লেখযোগ্য। তেওঁৰ ১৯৫৭ চনত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ "Syntactic Structures" ভাষাৰ আভ্যন্তৰ গঠন-প্ৰক্ৰিয়াৰ আধাৰ স্থাপন কৰে। চমস্কিয়ে উৎপাদক ব্যাকৰণ (Generative Grammar) তত্ব বিকাশ কৰি ভাষাৰ গভীৰ গঠন তলত উন্মোচিত কৰে।

১৯৭০ চনৰ পাছত, চাৰ্লছ ফিলমোৰ (Charles Fillmore) কাৰকীয় ব্যাকৰণ (Case Grammar) তত্ব আগবঢ়ায়, য’ত বাক্যত শব্দসমূহৰ কাৰকৰ ভিত্তিত বিশ্লেষণ কৰা হয়।

পাছৰ সময়ত সম্বন্ধসূচক ব্যাকৰণ (Relational Grammar) আৰু প্ৰসংগাৰ্থ-বিজ্ঞান (Pragmatics)-ৰ ভিত্তিত ভাষাৰ ব্যৱহাৰ, প্ৰসঙ্গ আৰু সামাজিক দিশবোৰো ভাষাবিজ্ঞানত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। এই সমগ্ৰ ধাৰাক আধুনিক ভাষাবিজ্ঞানৰ "নবীনতম নবীনতা" বুলি কোৱা হয়।

৮। ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান (Historical Linguistics) কাক বোলে?

উত্তৰঃ&nbsp;ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান (Historical Linguistics) হৈছে ভাষাৰ উৎপত্তি, বিকাশ আৰু কালগত পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা ভাষাবিজ্ঞানৰ এটা শাখা। এই শাখাই এটা ভাষা কেনেদৰে সময়ৰ সোঁতত ৰূপান্তৰ হৈ বৰ্তমান ৰূপলৈ আহিল, তাৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন কৰে।

ভাষা এটি সময়ৰ লগে লগে নানা সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু ধ্বনিগত প্ৰভাৱৰ বাবে পৰিৱৰ্তিত হয়। এই পৰিৱৰ্তনৰ অধ্যয়নত ধ্বনি, ৰূপ (morphology), বাক্যগঠন (syntax) আৰু অৰ্থ (semantics) — এই চাৰিটা দিশত বেছিভাগ গুৰুত্ব দিয়া হয়।

ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানত:

ভাষাৰ প্ৰাচীন ৰূপসমূহ চাবলৈ শিলালিপি, তাম্রফলক, পুথি, পৰিব্ৰাজকৰ টোকা আদিৰ সহায় লোৱা হয়।

ভাষা এটাৰ প্রাচীন স্তৰৰ পৰা আধুনিক স্তৰলৈ পৰ্যায়ক্রমিক বিকাশ (evolution) অধ্যয়ন কৰা হয়।

ই ভাষাবিজ্ঞানৰ বৰ্ণনাত্মক শাখাৰ বিপৰীতে ভূতকালত কেন্দ্ৰিত হয় আৰু প্ৰাচীন নথি আৰু লিখিত নিদর্শনৰ ওপৰত নির্ভৰ কৰে।

এটা ভাষাৰ অৰ্থপৰিবর্তনৰ ক্ষেত্ৰতো ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। শব্দৰ অৰ্থ কিয় আৰু কেনেদৰে সলনি হয়, সেই বিষয়েরো বিশ্লেষণ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপ:

সংস্কৃতৰ ‘ধুৰন্ধৰ’ শব্দৰ অৰ্থ আছিল ‘কাৰ্যদক্ষ’, কিন্তু আধুনিক অসমীয়া ভাষাত ই ‘চতুৰ, কুটিল, দুষ্টবুদ্ধিসম্পন্ন’ অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়।

ইংৰাজী শব্দ ‘meat’-ৰ অৰ্থ আছিল ‘খাদ্য’, কিন্তু বৰ্তমানে ই কেৱল **‘মাংস’**ক বুজায়।

এইধৰণৰ পৰিৱর্তনক অৰ্থ বিস্তাৰ, অৰ্থ সংকোচ আৰু অৰ্থ সংশ্লেষণ বুলি কোৱা হয়।

ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থসমূহ:

ড° বাণীকান্ত কাকতিৰ "Assamese: Its Formation and Development" (1941)

ড° সুনীতি কুমাৰ চেটাৰ্জীৰ "The Origin and Development of the Bengali Language" (1926)

৯। তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান (Comparative Linguistics) কাক বোলে?

উত্তৰ:&nbsp;তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান হৈছে এনে এটা শাখা, য’ত একে গোত্র বা সমগোত্রীয় বিভিন্ন ভাষাৰ মাজত ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য গঠন আৰু অৰ্থ আদিৰ দিশত মিল আৰু পাৰ্থক্য বিচাৰি তুলনামূলক ভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়। এই শাখাই দেখুৱায় যে কিছুমান ভাষা একে উৎসৰ পৰা আহিছে, অর্থাৎ তেওঁলোকৰ উৎসভাষা (proto-language) একে আছিল।

বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাটোৰ এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ গাঁথনিক (structural) ৰূপ আলোচনা কৰা হয় আৰু ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাটোৰ ক্ৰমবিৱৰ্তন তথা পৰিৱর্তনৰ ধাৰা অধ্যয়ন কৰা হয়। এই দুয়োটাৰ আধাৰত, তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞানত একাধিক ভাষাৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণ কৰা হয় যাতে সেই ভাষাবোৰৰ মধ্যে থকা সম্বন্ধ প্রমাণিত কৰিব পাৰি।

এই ধৰণৰ অধ্যয়নে দুটা দিশত সহায় কৰে—

ভাষা এটা সময়ৰ লগে লগে কেনেদৰে পৰিৱৰ্তিত হয় সেয়া বুজি উঠা যায়।

বেলেগ বেলেগ ভাষাৰ পূৰ্বৰূপ বা উৎস নিৰ্ণয় কৰাত সহায় হয়।

বিশেষকৈ ভাষাসমূহক পৰিয়ালভুক্ত (family-wise) গোটাবলৈ এই তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান খুবেই গুৰুত্বপূর্ণ। উদাহৰণস্বৰূপ, সংস্কৃত, গ্ৰীক, আৰু লেটিন ভাষাৰ তুলনামূলক অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে এই ভাষাবোৰ একে উৎসৰ পৰা আহিছিল। সেইদৰে ইংৰাজী, জাৰ্মান, ফৰাচী, ইটালীয়, স্পেনীয়, পর্তুগীজ আদি ভাষা সকলো ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত বুলি স্বীকৃত হৈছে।

এই শাখাত লিখা কিছুমান উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ হৈছে—

J. Beames ৰ Comparative Grammar of Modern Aryan Languages (1872)

R. Caldwell ৰ A Comparative Grammar of the Dravidian Languages (1913)

১০। ভেদাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Contrastive Linguistics) কাক বোলে?

উত্তৰঃ&nbsp;ভেদাত্মক ভাষাবিজ্ঞান হৈছে তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞানৰ এক আধুনিক আৰু বৰ্ণনাত্মক দৃষ্টিভংগীৰে চলোৱা শাখা। ইয়াত সমগোত্রীয় (same family) বা বিষমগোত্রীয় (different family) ভাষাসমূহৰ মাজত তুলনা কৰা হয়, কিন্তু এই তুলনাত ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰয়োজন নহয়। ভাষাবোৰৰ ধ্বনি, ৰূপ, বাক্যগঠন, অৰ্থ আদিৰ দিশসমূহ তুলনা কৰি সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্যসমূহ দাঙি ধৰা হয়। সাধাৰণতে, ভেদাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ কথিত ৰূপ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰা হয়।

এই ধৰণৰ অধ্যয়নত কেতিয়াবা দুটা ভাষাৰ উপৰিও ততোধিক ভাষাকো বৰ্ণনামূলক পদ্ধতিত তুলনা কৰা হয়।

তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান আৰু ভেদাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ মাজত কিছু মৌলিক পাৰ্থক্য দেখা যায়:

তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞানত সমগোত্রীয় ভাষাৰ মাজত ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগীৰে তুলনা চলোৱা হয় যাতে সেইবোৰৰ ভাষাগত মূল বা উৎপত্তিৰ বিষয়ে তথ্য লাভ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ বাবে সাধাৰণতে প্ৰাচীন লিখিত নথি-পত্ৰৰ সহায় লোৱা হয়।

আনহাতে, ভেদাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ঐতিহাসিক তথ্যৰ প্ৰয়োজন নহয়, কেৱল বৰ্ণনাত্মক দৃষ্টিৰে ভাষাসমূহৰ মাজত সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্য চিহ্নিত কৰা হয়। ইয়াত মূলত বৰ্তমান সময়ত কথিত ভাষাৰপৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়।

সঁচাকৈয়ে, যদিও দুয়োটা শাখাই ভাষাৰ তুলনামূলক অধ্যয়নৰে জড়িত, তথাপিও তেওঁলোকৰ লক্ষ্য, পদ্ধতি আৰু তথ্যৰ উৎসত যথেষ্ট পাৰ্থক্য দেখা যায়।

১১। সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান (Socio-Linguistics) কাক বোলে?

উত্তৰঃ&nbsp;সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান হৈছে ভাষাৰ সেই শাখা য’ত সমাজ আৰু ভাষাৰ পৰস্পৰ সম্পৰ্কক কেন্দ্ৰ কৰি অধ্যয়ন কৰা হয়। ভাষা কোনো নিছল ব্যৱহাৰ নহয়; ই মানুহৰ সমাজ জীৱনৰ লগত ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। জনসমষ্টিয়ে সমাজত বাস কৰে, আৰু সেই সমাজৰ সামাজিক সংগঠন, মনোভাৱ, আচাৰ-ব্যৱহাৰ আদি ভাষাৰ দ্বাৰাই প্ৰকাশ পায়। গতিকে, সমাজ আৰু ভাষা একে আনৰ পৰিপূৰক। ভাষা সমাজৰ বাহিৰে, আৰু সমাজ ভাষাৰ বাহিৰে চিন্তা কৰিব নোৱাৰি।

সমাজ-ভাষাবিজ্ঞানত ভাষা ব্যৱহাৰৰ সামাজিক দিশবোৰ—যেনে ধ্বনি, ধাৰা, বাক্যগঠন, ভাষাৰ বিভিন্ন ৰূপ—ইত্যাদিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। এই শাখাটো মূলতঃ **ভাষাৰ ব্যৱহাৰ (Parole)**ক কেন্দ্ৰ কৰি গঠিত, য'ত ব্যক্তিবিশেষে সমাজত কেনেদৰে ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে সেই দিশটো অধ্যয়ন কৰা হয়। এই ধাৰণাটোৰ সূচনা হয় ছচ্যুৰৰ দ্বিভাজন তত্ত্বৰ পৰা, য’ত তেওঁ ভাষাক Langue (ভাষা-পদ্ধতি) আৰু Parole (ভাষা-ব্যৱহাৰ) হিচাপে ভাগ কৰিছিল।

সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান প্ৰধানকৈ ১৯৫০ দশকৰ পিছৰ পৰাই বিস্তৃতভাৱে গঢ় লৈ উঠিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ১৯৫২ চনত হাভাৰ কুৰীয়ে ‘A Projection of Socio-linguistics’ গ্ৰন্থত প্ৰথমবাৰ সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰে। পাছত উইলিয়াম লাভো (William Labov), পেটাৰ টুজিল (Peter Trudgill), আৰু হাডছন (Hudson) আদি ভাষাবিজ্ঞানীসকলে এই শাখাটো অধিক উন্নত আৰু ভিত্তিবদ্ধ কৰি তোলে।

বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত মূলত ভাষাৰ গঠন, নিয়ম আৰু ধাৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। কিন্তু ভাষাৰ পৰিৱর্তন আৰু বিকাশত সমাজৰ ভূমিকাক সিহঁতে কম গুৰুত্ব দিয়ে। এই অৱহেলিত দিশটোক সমাজ-ভাষাবিজ্ঞানীয়ে প্ৰধানত্ব দিয়ে। সেইবাবে সমাজ-ভাষাবিজ্ঞানত কোনো ভাষাৰ বিভিন্ন ৰূপ সমাজ-সাংস্কৃতিক পৰিস্থিতিৰ বিচাৰৰ পৰা অধ্যয়ন কৰা হয়।

সমাজ-ভাষাবিজ্ঞানত সাধাৰণতে ভাষাৰ দুটা দিশত গুৰুত্ব দিয়া হয়ঃ

(ক) কওঁতা অনুযায়ী ভাষাৰ বিভিন্ন ৰূপ (According to user) – বয়স, লিংগ, শিক্ষা, পেছা, জাতি আদি অনুসৰি ভাষাৰ ৰূপ ভিন্ন হয়।

(খ) কোৱাৰ ধৰণ অনুযায়ী ভাষাৰ বিভিন্ন ৰূপ (According to use) – ভাষা ক’ত, কেনেকৈ, কিমান গুৰুত্বসহ ব্যৱহৃত হৈছে তাৰ ওপৰিও ভাষাৰ ৰূপ ভিন্ন হয়।

সঁচাকৈয়ে, সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান ভাষাক কেৱল গঠনগত দৃষ্টিৰে নহয়, সমাজত ভাষাৰ প্ৰয়োগ, প্ৰভাৱ আৰু বিভিন্নতাৰ আধাৰত এক বিস্তৃত দিশৰ পৰা বিশ্লেষণ কৰে।

১২। সমাজ-ভাষাবিজ্ঞানৰ অন্তর্ভুক্ত বিষয় কেইটা কি কি?

উত্তৰঃ&nbsp;সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান হৈছে ভাষা আৰু সমাজৰ পৰস্পৰ সম্পৰ্কক কেন্দ্ৰ কৰি গঠিত এক শাখা, য’ত ভাষাৰ ব্যৱহাৰ সমাজিক পৰিৱেশত কেনেকৈ ৰূপান্তৰ হয়, কেনেকৈ ভাষাৰ বৈচিত্র্য উদ্ভৱ হয়, সেইবোৰ অধ্যয়ন কৰা হয়। এই শাখাটো বিখ্যাত ভাষাবিজ্ঞানী ফিছম্যান, এবকিনন্ত্রিপ, গ্রীম্‌ছ, পিটাৰ ট্রুডগিল (Trudgill), আৰু ব্রাইট আদি বিশেষজ্ঞসকলে ধাৰণা আৰু আলোচনাৰ জৰিয়তে অধিক সুগঠিত কৰি তোলে।

ব্রাইটে ভাষাৰ বৈচিত্র্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।

ফিছমেনে ভাষাৰ বৰ্ণনামূলক (Descriptive), বিবর্তনমূলক (Dynamic) আৰু ফলিত/প্ৰয়োগিক (Applied) দিশৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিছে।

ট্রুডগিলে সমাজ আৰু ভাষাৰ অন্তঃসম্পৰ্কত বিস্তৃত আলোচনাৰে এই শাখাটো সমৃদ্ধ কৰিছে।

এই আলোচনাসমূহৰ ভিত্তিত সমাজ-ভাষাবিজ্ঞানত অন্তর্ভুক্ত মূল বিষয়বোৰ তলত দাঙি ধৰা হৈছে—

(ক) অন্যান্য ক্রিয়াবাচক সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান

(Interactional Sociolinguistics)

এই শাখাত ভাষাৰ ব্যৱহাৰ সামাজিক পৰিসৰ আৰু যোগাযোগৰ প্ৰসংগত কেনেকৈ পৰিলক্ষিত হয়, তাক অধ্যয়ন কৰা হয়। কথোপকথন, ভাষিক কৌশল, ভেটেকাষৰীয়া পৰিস্থিতিত ভাষাৰ ভুমিকা আদি ইয়াৰ অন্তৰ্গত।

(খ) পৰস্পৰ সম্বন্ধীয় সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান

(Correlational Sociolinguistics)

ইয়াত ভাষা আৰু সমাজৰ বিভিন্ন উপাদান—যেনে লিংগ, বয়ঃসীমা, জাতি, পেছা, শিক্ষা আদিৰ লগত ভাষা ব্যৱহাৰৰ কেতবোৰ নির্দিষ্ট ধাৰণাৰ সম্পর্ক স্থাপন কৰি অধ্যয়ন কৰা হয়। ই বেছি পরিমাণে পৰিসংখ্যানভিত্তিক হয়।

(গ) ভাষা-বিবর্তন আৰু সংযোগ সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান

(Language Change and Contact Sociolinguistics)

ইয়াত ভাষাৰ সময়ভিত্তিক পৰিৱর্তন, একাধিক ভাষাৰ সংযোগৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা দ্বিভাষিকতা, ভাষান্তৰ, কোড-সুইচিং, ভাষা সংৰক্ষণ আৰু বিলুপ্তিৰ দৰে বিষয়সমূহ আলোচনা কৰা হয়।

এই তিনিটা মুখ্য শাখাৰ অন্তৰ্গত বহু উপ-বিষয় থাকিলেও, মূলতঃ ভাষাৰ সামাজিক ব্যৱহাৰ, পৰিবর্তন আৰু ভাষিক বৈচিত্র্যক সমাজৰ দৃষ্টিভংগীৰে অধ্যয়ন কৰাই সমাজ-ভাষাবিজ্ঞানৰ মুখ্য লক্ষ্য।

১৩। মনো-ভাষাবিজ্ঞান (Psycholinguistics) কি?

উত্তৰঃ

মনো-ভাষাবিজ্ঞান (Psycholinguistics) হৈছে ভাষাবিজ্ঞানৰ এক বিশেষ শাখা, য'ত ভাষাৰ মনস্তাত্ত্বিক দিশসমূহ অধ্যয়ন কৰা হয়। ই ভাষা আৰু মনোবিজ্ঞানৰ সমন্বয়ত গঠিত এক আন্তঃবিষয়ক শাখা।

বিখ্যাত ভাষাবিজ্ঞানী David Crystal-ৰ মতে—

"Psycholinguistics is a branch of linguistics which studies the correlation between linguistic behaviour and the psychological processes thought to underlie that behaviour."

অর্থাৎ, ভাষাগত আচৰণৰ অন্তর্নিহিত মনস্তাত্ত্বিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে ভাষাৰ সম্পৰ্ক কিমান গভীৰভাৱে জড়িত, সেই বিষয়সমূহ মনো-ভাষাবিজ্ঞানত আলোচনা কৰা হয়।

ইয়াৰ লগতে Joseph F. Kess-এ কৈছে—

"The study of language as a characteristic behaviour of the human species is embraced by the field of psycholinguistics. As the term implies, the field of psycholinguistics is essentially an outgrowth of two disciplines: psychology and linguistics."

অৰ্থাৎ, মনো-ভাষাবিজ্ঞান হৈছে মানুহৰ আচৰণ হিচাপে ভাষা অধ্যয়ন কৰাৰ এক পদ্ধতি, যি মূলত মনোবিজ্ঞান আৰু ভাষাবিজ্ঞানৰ সংমিশ্ৰণৰ ফল। এই ক্ষেত্ৰত অন্যান্য বিষয়ৰ গবেষকসকলো ভাষাৰ মনস্তাত্ত্বিক পটভূমিৰ সন্ধানত অংশগ্ৰহণ কৰে।

১৪। মনো-ভাষাবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ বিষয়সমূহ কি?

উত্তৰঃ&nbsp;মনো-ভাষাবিজ্ঞান (Psycholinguistics) হৈছে ভাষাবিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞানৰ সংমিশ্ৰণত গঠিত এক শাখা, য’ত ভাষা আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰস্পৰ সম্পর্ক অধ্যয়ন কৰা হয়। এই শাখাটোত ভাষা ব্যৱহাৰৰ অন্তৰ্নিহিত মনস্তাত্ত্বিক প্ৰক্ৰিয়া, বিকাশ, অৰ্থ বোধ, আৰু ধাৰণৰ দিশসমূহত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়।

মনো-ভাষাবিজ্ঞানীসকলে কিছুমান গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰশ্নৰ ওপৰত অনুসন্ধান কৰে, যেনেঃ

(ক) মানুহৰ ভাষা আৰু জীৱ-জন্তুৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ মাজত পাৰ্থক্য

ভাষা মানুহৰ একক আচৰণ নে জন্তু-জানোৱেও ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে? মানুহৰ ভাষা আৰু জঙলীয়া জন্তু—যেনে চিম্পাঞ্জী, ডলফিন, মৌমাখি ইত্যাদিৰ যোগাযোগ পদ্ধতিক তুলনা কৰি দেখা হয়। অধ্যয়নবোৰে এই কথা প্ৰমাণ কৰিছে যে মানুহৰ ভাষা অধিক গঠনত্মক, জটিল আৰু তাৎপর্যপূৰ্ণ, আৰু সেয়েহে জন্তুৰ ‘ভাষা’ক সাধাৰণতে জনসংযোগ পদ্ধতি বুলি কোৱা হয়।

(খ) ভাব আৰু ভাষাৰ সম্পর্ক

ভাষা আৰু চিন্তাধাৰাৰ মাজত কি সম্পর্ক? ভাষাই কি চিন্তাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?

এই বিষয়টোলৈ মনো-ভাষাবিজ্ঞানত ব্যাপক গুৰুত্ব দিয়া হয়।

Sapir-Whorf Hypothesis অনুসৰি, ভাষাই মানুহৰ চিন্তাধাৰাক আকাৰ দিয়ে, অৰ্থাৎ মানুহ যি ভাষা কয়, সেই ভাষাই তেওঁৰ ভাব ধাৰণাৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰে।

(গ) শিশুৰ ভাষা আহৰণ প্ৰক্ৰিয়া

শিশুৱে মাতৃভাষা কেনেকৈ আহৰণ কৰে? ভাষা শিকাৰ সময়ত কি কি মানসিক প্ৰক্ৰিয়া জড়িত থাকে? মাতৃভাষা আহৰণ আৰু বিদেশী ভাষা শিক্ষাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

এইবোৰ মনো-ভাষাবিজ্ঞানৰ মুখ্য অধ্যয়নক্ষেত্ৰ।

(ঘ) বাক্যৰ অৰ্থ উপলব্ধি (Comprehension)

মানুহে বাক্য শুনি বা পঢ়ি তাৰ অৰ্থ কেনেদৰে উপলব্ধি কৰে?

কোন ধৰণৰ মানসিক প্ৰক্ৰিয়াই অৰ্থ বুজাত সহায় কৰে?

ইয়াত ধাৰণা, স্মৃতি, ধ্বনি-ৰূপ-অৰ্থৰ সংযোগ আদিৰ অধ্যয়ন কৰা হয়।

(ঙ) কথা কোৱাৰ মানসিক প্ৰক্ৰিয়া

মানুহে কথা কোৱাৰ সময়ত কি ধৰণৰ মানসিক প্ৰস্তুতি হয়?

বাক্য গঠন, শব্দ নিৰ্বাচন, ধ্বনি উচ্চাৰণ আদি কেনেকৈ সংগঠিত হয়?

১৫। মনো-ভাষাবিজ্ঞানত সাধাৰণতে কেনেবিলাক বিষয়ৰ সমাধান বিচাৰ হয়?

উত্তৰঃ

মনো-ভাষাবিজ্ঞানত সাধাৰণতে ভাষা আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সম্পর্কত উদ্ভৱ হোৱা কিছুমান মৌলিক প্রশ্নৰ বৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যা আৰু সমাধান বিচাৰ কৰা হয়। এই বিষয়টোৰ অন্তৰ্গত তলত দিয়া গুৰুত্বপূর্ণ ক্ষেত্ৰসমূহৰ ওপৰত গভীৰভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়ঃ

(ক) মানুহে কোৱা ভাষাকহে কিয় “ভাষা” বুলি স্বীকৃতি দিয়া হয়?

অর্থাৎ, মানুহে ব্যৱহাৰ কৰা জটিল, নিয়মভিত্তিক, অৰ্থপূর্ণ শব্দ আৰু বাক্যবোৰকহে কিয় ভাষা বুলি গণ্য কৰা হয়, আৰু আন জীৱ-জন্তুৰ শব্দ-ইঙ্গিতক কিয় ভাষা বুলি গণ্য কৰা নহয়? এই বিষয়ে মনো-ভাষাবিজ্ঞানত চিন্তা কৰা হয়।

(খ) শিশুৱে মাতৃভাষা কেনেদৰে আহৰণ কৰে?

শিশুৰ ভাষা শিকাৰ অন্তৰত কি কি মানসিক আৰু জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া কাৰ্যকৰী থাকে? মাতৃভাষা শিক্ষা এক প্ৰাকৃতিক প্ৰবণতা নে পৰিবেশৰ ফল? এই বিষয়ে বিস্তৃত অধ্যয়ন কৰা হয়।

(গ) মানুহে কেনেদৰে কথা কয়, আৰু তাৰ অন্তৰত কি মানসিক প্ৰক্ৰিয়াবোৰ জড়িত?

বাক্য গঠন, শব্দ নিৰ্বাচন, ধ্বনি উৎপাদন আদি প্ৰক্ৰিয়াবোৰ কেনেদৰে মানুহৰ মগজুত সংঘটিত হয়, তাক মনো-ভাষাবিজ্ঞানৰ জৰিয়তে বুজিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়।

(ঘ) মানুহে ভাষা কেনেদৰে বুজি পায়?

অর্থাৎ, কোনো বাক্য বা শব্দ শুনি/পঢ়ি তাৰ অৰ্থ কেনেদৰে উপলব্ধি কৰে?

ধ্বনি চিনাকি কৰোঁতা, স্মৃতি, অৰ্থ-ঘটনা সংযোগ আদি মানসিক প্ৰক্ৰিয়াবোৰ কেনেদৰে কাম কৰে, সেই বিষয়বোৰ অধ্যয়ন কৰা হয়।

১৬। প্রায়োগিক ভাষা বিজ্ঞান সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ&nbsp;প্রায়োগিক ভাষা বিজ্ঞান হৈছে ভাষা বিজ্ঞানৰ তাত্ত্বিক জ্ঞানসমূহৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ শাখা, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে ভাষা শিক্ষা, ভাষা অনুবাদ, ভাষা চিকিৎসা আদি ক্ষেত্ৰত ভাষাৰ উপযোগিতা বৃদ্ধি কৰা।

এই শাখাটোৰ উৎপত্তি দ্বিতীয় মহাযুদ্ধৰ পিছত হৈছে, যেতিয়া বিদেশী ভাষা শিকাৰ প্ৰয়োজনীয়তা বেছি পৰিলক্ষিত হয়।

এয়াই বিদেশী ভাষা সহজে শিক্ষা কৰাৰ পথ দেখুৱায়।

প্রায়োগিক ভাষা বিজ্ঞানত —

মাতৃভাষা আৰু বিদেশী ভাষাৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণ কৰা হয়।

দুয়ো ভাষাৰ ধ্বনি, ব্যাকৰণ, শব্দ আৰু বাক্য গঠনৰ পাৰ্থক্য চিনাক্ত কৰা হয়।

যিসকল ধ্বনি বা গঠন মাতৃভাষাত নাই, সেইবোৰৰ ওপৰত বিশেষ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়।

এই ধৰণৰ অধ্যয়নক “তুলনামূলক বিশ্লেষণ” (Contrastive Analysis) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰায়োগিক ভাষা বিজ্ঞান —

ভাষাৰ ধ্বনি-সংস্থান, শব্দ-ৰূপ, ব্যাকৰণ আদি বিজ্ঞানসন্মত আৰু প্ৰয়োগযোগ্য দিশবোৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

ভাষা শিক্ষা, ভাষা অনুবাদ, ভাষাগত চিকিৎসা (speech therapy) আদিত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত হয়।

১৭। চমুটোকা লিখাঃ মনো-ভাষাবিজ্ঞান।

উত্তৰঃ&nbsp;মনো-ভাষাবিজ্ঞান হৈছে ভাষাবিজ্ঞানৰ এটা বিশেষ শাখা, য’ত ভাষা আৰু মনৰ আচৰণৰ মাজত থকা আন্তঃসম্পৰ্কৰ গভীৰ অধ্যয়ন কৰা হয়। এই শাখাত ভাষা ব্যৱহাৰৰ সময়ত উদ্ভৱ হোৱা মানসিক প্রক্রিয়াবোৰ, তথা ভাষিক আচৰণৰ মনোবৈজ্ঞানিক দিশসমূহ পৰ্যালোচনা কৰা হয়। David Crystal-এ মনো-ভাষাবিজ্ঞানক বৰ্ণনা কৰি কয় –

“মনো-ভাষাবিজ্ঞান হৈছে ভাষাবিজ্ঞানৰ এটা শাখা, য’ত মানুহৰ ভাষিক আচৰণ আৰু মানসিক প্রক্রিয়াসমূহৰ সম্বন্ধে অধ্যয়ন কৰা হয়।”

অন্য কথাত ক'বলৈ গ’লে, মনো-ভাষাবিজ্ঞান হৈছে ভাষাবিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞান — এই দুয়োটাৰ সমন্বয়ত গঠিত এখন আন্তঃশাখাগত অধ্যয়নক্ষেত্ৰ।

এই ক্ষেত্ৰত সাধাৰণতে তলত দিয়া প্ৰশ্নসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচনা কৰা হয়ঃ

(ক) মানুহে কোৱা ভাষাকহে ভাষা বুলি কিয় গণ্য কৰা হয়?

(খ) একোখন মানৱ শিশুৱে ভাষা কেনেদৰে আহৰণ কৰে?

(গ) মানুহে কথা কেনেদৰে কয়, আৰু কথা কোৱাৰ সময়ত কি কি মানসিক প্রক্রিয়া জড়িত থাকে?

(ঘ) মানুহে ভাষা কেনেকৈ উপলব্ধি কৰে? ভাষাৰ অৰ্থ বুজাৰ ক্ষেত্ৰত কি কি মানসিক আৰু জ্ঞানগত প্ৰক্ৰিয়া অন্তর্নিহিত থাকে?

এই সকলো দিশ একেলগে লৈ মনো-ভাষাবিজ্ঞান বিষয়টোৱে এক পৰীক্ষামূলক আৰু বৈজ্ঞানিক আলোচনা আগবঢ়ায়, যাৰ জৰিয়তে ভাষা আৰু মনৰ মাজৰ জটিল সম্পৰ্কক বুজিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়।

ভাষাবিজ্ঞানৰ মনো-ভাষিক শাখাত মূলত ভাষাৰ মনস্তাত্ত্বিক দিশৰ ওপৰত আলোচনা কৰা হয়। ভাষা শিকাৰ প্ৰক্ৰিয়া তথা ভাষা আহৰণৰ ক্ষেত্ৰত মনোজগতৰ গভীৰ ভূমিকা থাকে। যিদৰে মানুহে অন্যান্য আচৰণ শিকি লয়, তেনেদৰে ভাষাৰ আচৰণো অভ্যাসৰ জৰিয়তে আয়ত্ত কৰে।

একজন শিশু বয়স্ক ব্যক্তিৰ ভাষা অনুকৰণ কৰি ভাষা শিকিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ভাষা আয়ত্ত কৰাৰ এই প্ৰক্ৰিয়াত অনুৰুক্তি (Motivation), অভ্যাস (Drill), অনুকৰণ (Imitation) আৰু দ্বিৰুক্তি (Repetition) – এই চাৰিটা উপাদান বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূর্ণ।

ভাষা আহৰণৰ ক্ষমতা শিশুৰ বাবে জন্মগত। বিশিষ্ট ভাষাবিজ্ঞানী নোৱম ছমস্কি (Noam Chomsky)-এ এই ক্ষমতাটোক সৃজনীশক্তি (Creativity) বুলি অভিহিত কৰিছে। তেওঁৰ মতে, প্ৰতিজন শিশুৰ মাজতেই ভাষা আহৰণৰ বাবে এটা স্বাভাৱিক ক্ষমতা থাকে, যাৰ সহায়ত তেওঁ যিকোনো পৰিবেশৰ ভাষা শিকিব পাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে, এটা ভাৰতীয় শিশু যদি ইংলেণ্ড বা আমেৰিকাত ডাঙৰ হয়, তেন্তে সি ইংৰাজী ভাষা সহজে আয়ত্ত কৰিব পাৰে। ঠিক তেনেদৰে, ইংলেণ্ড বা আমেৰিকাৰ শিশু যদি ভাৰতত ডাঙৰ হয়, তেন্তে সিও তাৎপৰ্যপূৰ্ণভাৱে

&nbsp;ভাৰতীয় ভাষা শিকিব পাৰে।

শিশুৱে কেৱল শব্দ বা বাক্যাংশেই নহয়, ভাষাটোৰ আঁৰত থকা ব্যাকৰণিক নিয়মবোৰো স্বাভাৱিকভাৱে আহৰণ কৰে। বহুসময়ত দেখা যায় যে শিশু এজন ভাষাবিজ্ঞানীৰ দৰে ভাষাৰ গাঠনিক নিয়মবোৰো বিশ্লেষণ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। সেয়েহে শিশুক “Linguist in the cradle” (নাওনাতেই এখন ভাষাবিদ) বুলি কোৱা হয়।

শিশুৰ ভাষা আহৰণৰ বাবে উপযুক্ত বয়স সাধাৰণতে দু বছৰ পৰা চৈধ্য় বছৰ পৰ্যন্ত বুলি গণ্য কৰা হয়। ভাষা আয়ত্ত কৰাৰ এই প্ৰক্ৰিয়াটো মগজুৰ লগত গভীৰভাৱে জড়িত। শিশুৰ জীৱনৰ প্ৰথম দুবছৰত মগজুৰ কোষসমূহ দ্ৰুত ভাৱে বিকশিত হয়। ফলস্বৰূপে, শিশু এটাই দুবছৰ পাৰ হোৱাৰ লগে লগে ভাষা শিকিবলৈ সক্ষম হয়।

আনুমানিক তিনিবছৰ বয়সৰ পৰা শিশুৱে বাক্য গঠন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, আৰু পাঁচবছৰৰ ভিতৰত সি চৌপাশৰ বস্তুবিলাকৰ লগত পৰিচিত হৈ প্ৰায় সকলো প্ৰয়োজনীয় শব্দ আহৰণ কৰি লয়। এই ধৰণে, দহ বছৰৰ ভিতৰত শিশুৱে ভাষা-জ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট পৰিপক্কতা লাভ কৰে।

মনো-ভাষাবিজ্ঞানৰ আন এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচ্য বিষয় হ’ল— মানুহে কেনেকৈ ভাষা কয়, কেনেকৈ ভাষা আহৰণ কৰে, আৰু ভাষা বুজাৰ সময়ত কি কি মানসিক প্রক্রিয়া জড়িত থাকে।

ভাষা আহৰণৰ ক্ষেত্ৰত ভাষাবিজ্ঞানী আৰু মনোবিজ্ঞানীসকলে বিভিন্ন মত দাঙি ধৰিছে।

**২০শ শতিকাৰ খ্যাতনামা মনোবিজ্ঞানী জঁ পিয়াজে (Jean Piaget)**ৰ মতে, শিশুৰ মনত জন্মতে কিছুমান অপৃথকীকৃত মানসিক গাঁথনি (schemata) থাকে। বুদ্ধিৰ বিকাশৰ লগে লগে এই গাঁথনি উন্নত হয় আৰু তাৰেই ফলত ভাষা আহৰণ সম্ভৱ হয়। ভাষা শিকাত বুদ্ধিৰ সক্ৰিয় ভূমিকা থাকে।

অন্যফালে, **ভাষাবিজ্ঞানী নোৱম ছমস্কি (Noam Chomsky)**ৰ মতে, মানুহৰ জ্ঞান আৰু ভাষিক ক্ষমতা জন্মগত। তেওঁৰ মতে, মানুহৰ মগজুত জন্মতেই এখন “সাৰ্বজনীন ব্যাকৰণ (Universal Grammar)”-ৰ গাঠনি থাকে। এই গাঁথনি যিকোনো ভাষাৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলেই সক্ৰিয় হয় আৰু ভাষা আহৰণ প্ৰক্ৰিয়াত সহায় কৰে। এই ক্ষমতাই শিশুক যিকোনো ভাষা সহজে শিকিবলৈ সক্ষম কৰি তোলে।

এইদৰে, মনো-ভাষাবিজ্ঞানত ভাষা আহৰণ প্ৰক্ৰিয়া বিষয়টো বুজিবলৈ মানসিক বিকাশ, জন্মগত ক্ষমতা, আৰু আৱৰ্তিত অনুকৰণ আদি দিশবোৰ গভীৰভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়।

মানুহে ভাষাৰ সহায়ত নিজৰ চিন্তা, অনুভৱ বা বাণী এজনৰ পৰা আন এজনলৈ প্ৰেৰণ কৰে। এই যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়াত বাণী বা বতৰা প্ৰেৰণৰ তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ (Level) লক্ষ্য কৰা যায়—

ভাষিক স্তৰ (Linguistic Level)

শৰীৰতাত্ত্বিক স্তৰ (Physiological Level)

শাব্দিক স্তৰ (Acoustic Level)

ভাষিক স্তৰত, বক্তাই নিজৰ চিন্তা-ভাবনা ভাষাৰ মাধ্যমেৰে ধ্বনি উচ্চাৰণৰ সহায়ত সংগঠিত কৰি এক বাণী তৈয়াৰ কৰি প্ৰেৰণ কৰে। শৰীৰতাত্ত্বিক স্তৰত, সেই বাণী শ্ৰোতাৰ কাণৰ মাধ্যমেৰে শ্ৰবণেন্দ্ৰিয়ৰ সহায়ত গ্ৰহণ কৰা হয়। শাব্দিক স্তৰত উচ্চাৰিত ধ্বনিসমূহ শব্দলৈ ৰূপান্তৰিত হৈ বায়ুমণ্ডলৰ সহায়ত বক্তাৰপৰা শ্ৰোতাৰ কাষলৈ লৈ যায়। শ্ৰোতাই এই ধ্বনিবোৰ বুজি লৈ মগজুত প্ৰতিক্ৰিয়া কৰিলে তেতিয়াহে প্ৰেৰণ আৰু গ্ৰহণৰ প্ৰক্ৰিয়াই এক সম্পূৰ্ণতা লাভ কৰে।

এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোত মগজুৱেই কেন্দ্ৰীয় ভুমিকা পালন কৰে। ভাষাৰ উচ্চাৰণৰ পূৰ্বে মগজুৱে ধ্বনিসমূহৰ পৰিকল্পনা কৰি লয়, বাক্য গঠন কৰে আৰু প্ৰয়োজনীয় শব্দসমূহ নিৰ্বাচন কৰে। কিন্তু কেতিয়াবা এই মগজুৰ পৰিকল্পনাত বিজুটি (disturbance) ঘটিব পাৰে।

ফলস্বৰূপে—

ভুল উচ্চাৰণ,

অৰ্থগত ভুল,

বা কথা পাহৰি যোৱা ঘটনাসমূহও দেখা যায়।

এইধৰণৰ ভ্ৰান্তি বিশেষকৈ শিশুসকলৰ ভাষা বিকাশৰ সময়ত অধিক দেখা যায়। যদিও, বয়স্ক লোকৰো ভাষা ব্যৱহাৰত কেতিয়াবা ধ্বনিগত বা অৰ্থগত ভুল সম্ভৱ হয়।

সারাংশস্বৰূপে ক’বলৈ গ’লে— ভাষা আহৰণ, ভাষা বুজা, আৰু ভাষা উৎপাদন—এই সকলোবোৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল মগজু। মগজুৰ সক্ৰিয় নিয়ন্ত্ৰণ অবিহনে ভাষা ব্যৱহাৰৰ প্ৰক্ৰিয়া অসম্পূৰ্ণ হৈ পৰে।

১৮। ভাষাৰ অযোগাত্মক বা অৱস্থানিক বৰ্গীকৰণ কি?

উত্তৰঃ&nbsp;অযোগাত্মক বা অৱস্থানিক বৰ্গীকৰণ (Isolating Classification) হৈছে ভাষাৰ এক ধৰণৰ বৰ্গীকৰণ, য’ত শব্দসমূহৰ ৰূপত কিবা অভ্যন্তৰীণ পৰিৱর্তন নোহোৱাকৈ কেৱল বাক্যত থকা অৱস্থান বা স্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি অৰ্থ প্ৰকাশ পায়। এই ভাষাসমূহত শব্দৰ মাজত বিভক্তি, প্ৰত্যয়, উপসৰ্গ আদি সংযোগ নোহোৱা হেতুকে শব্দৰ গঠন বা ৰূপান্তৰ নহয়।

১৯. ভাষাৰ যোগাত্মক বা অবস্থানিক বা সংশ্লেষণাত্মক বৰ্গীকৰণ কি?

উত্তৰ:&nbsp;যোগাত্মক বা সংশ্লেষণাত্মক বৰ্গীকৰণত সেইবোৰ ভাষা আহে য'ত বাক্যত ব্যৱহৃত শব্দসমূহৰ সৈতে প্রত্যয়, বিভক্তি ইত্যাদি যোগ হৈ, বা শব্দৰ আভ্যন্তৰীণ ৰূপান্তৰৰ মাধ্যমে বাক্যৰ অৰ্থ প্ৰকাশ পায়। এই ধৰণৰ ভাষাবোৰত শব্দবোৰ মূলত মিলি বাক্য গঠন কৰে। পদবিন্যাস তথা শব্দৰ গঠনপদ্ধতিৰ আধাৰত এই ভাষাবোৰক তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়—

১. প্ৰশ্লিষ্ট ভাষা

২. অশ্লিষ্ট ভাষা

৩. শ্লিষ্ট ভাষা

(১) প্ৰশ্লিষ্ট ভাষাঃ

এই ভাষাত বহু শব্দ একত্ৰিত হৈ এক নতুন শব্দৰ সৃষ্টি কৰে যি নিজেই একেটা বাক্যৰূপে কাৰ্য কৰে। এনে ভাষাত শব্দবোৰ যোগ হোৱাৰ সময়ত প্ৰত্যেকটোৰ এক বা অধিক অক্ষৰ বাদ পৰে আৰু এক বৃহৎ শব্দ গঠন কৰে।

প্ৰশ্লিষ্ট ভাষাক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়ঃ

পূর্ণ প্ৰশ্লিষ্ট ভাষা: ইয়াত শব্দবোৰ সম্পূৰ্ণভাবে মিলি এক শব্দীয় বাক্য সৃষ্টি কৰে। উদাহৰণঃ গ্রীনলেণ্ডৰ ইনুইট ভাষা।

আংশিক প্ৰশ্লিষ্ট ভাষা: ইয়াত সকলো শব্দ একত্ৰিত নহ’লেও, কিছু পৰিমাণে একাকাৰ হোৱাৰ ধাৰণা দেখা যায়। উদাহৰণঃ বাস্ক ভাষা।

(২) অশ্লিষ্ট ভাষাঃ

এই ধৰণৰ ভাষাবোৰত বাক্য গঠনৰ সময়ত ধাতু বা মূল শব্দৰ সৈতে বিভিন্ন ধৰণৰ প্রত্যয় বা বিভক্তি যোগ হয় যাৰ দ্বাৰা বচন, লিংগ, কাৰক, কাল আদিৰ সূচন হয়। এই প্রত্যয়বোৰ কেতিয়াবা শব্দৰ আগত, কেতিয়াবা পাছত, আৰু কেতিয়াবা মাজতো লগ লগায়।

উদাহৰণ স্বৰূপ তুর্কী ভাষাতঃ

এৱ = ঘৰ

এৱ-লে = ঘৰবোৰ

এৱ-লে-ইম্ = মোৰ ঘৰবোৰ

এৱ-লে-ইম্-দেন = মোৰ ঘৰবোৰৰ পৰা

এই ধৰণে অশ্লিষ্ট ভাষাবোৰত বাক্য গঠনৰ বাবে পৃথক পৃথক উপাদান যুক্ত হয়।

ৰচনাধৰ্মী প্রশ্নোত্তৰ:

১. ভাষাৰ এটি বিজ্ঞানসম্মত সংজ্ঞা দাঙি ধৰি ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ ফঁহিয়াই দেখুওৱা।

উত্তৰঃ&nbsp;‘ভাষা’ শব্দটো সংস্কৃতৰ ‘ভাষ’ ধাতুৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা শব্দ। ইংৰাজীত ইয়াৰ প্রতিশব্দ ‘Language’। ভাষা হৈছে মানুহৰ মাজত ভাব-বিনিময়ৰ এক বিজ্ঞানসম্মত মাধ্যম। ইয়াৰ জৰিয়তে এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ অনুভূতি, চিন্তা বা তথ্য আন এজনলৈ প্ৰেৰণ কৰে, আৰু আনজন সেই বুজাবুজিৰ ভিত্তিতো পুনৰ প্রতিক্ৰিয়া দিয়ে। এই আদান-প্ৰদান সম্পূর্ণভাবে ধ্বনিৰ সহায়ত হয়, যাক উচ্চাৰণ কৰিবলৈ মানুহে বাগ্যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰে।

ভাষা কোৱা ক্ষমতা কেৱল মানুহৰ আছে। এই বিশেষ ক্ষমতাৰ ফলত মানুহে চিন্তা কৰে, সেই চিন্তা ভাষাৰূপে প্ৰকাশ কৰে আৰু সমাজ-জীৱনত পৰস্পৰ সংযোগ স্থাপন কৰে। এই দিশবোৰক মনত ৰাখি ভাষাচাৰ্য ড° গোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে ভাষাক তলত দিয়া দৰে সংজ্ঞা প্ৰদান কৰিছে—

“ভাষা মানুহৰ মনৰ ভাব আদান-প্ৰদানৰ উদ্দেশ্যে বাগিন্দ্ৰীয়ৰে উচ্চাৰণ কৰা সুসংগঠিত, সুপৰিকল্পিত ধ্বন্যাত্মক সংকেতবিশেষ। মানুহৰ মনৰ ভাব আৰু চিন্তাৰ ক্ৰয়মান প্রতীকেই ভাষা।”

এই সংজ্ঞাটোৰ ভিত্তিত ভাষাৰ তলত দিয়া বৈশিষ্ট্যসমূহ স্পষ্ট হয়—

(ক) কেবল মানুহ-সংলগ্ন:

ভাষা মানুহৰ এজন মৌলিক বৈশিষ্ট্য। ইয়াৰ বিকাশ, ব্যৱহাৰ আৰু উন্নয়ন সম্পূর্ণভাৱে মানুহৰ দ্বাৰা হয়। চৰাই বা জন্তুবোৰ শব্দ বা সঙ্কেত ব্যৱহাৰ কৰিলেেও সেয়া ভাষা নহয়, কাৰণ তাত পূৰ্ণৰূপে ভাব বিনিময় সম্ভৱ নহয়।

(খ) ধ্বনি-ভিত্তিক পদ্ধতি:

ভাষা ধ্বনিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ধ্বনিৰ সংযোগৰ দ্বাৰা শব্দ গঠন হয়, শব্দৰ সংযোগে বাক্য গঠিত হয়, আৰু বাক্যৰ দ্বাৰাই ভাব প্ৰকাশ পায়।

(গ) যাদৃচ্ছিকতা (Arbitrariness):

ধ্বনি আৰু অৰ্থৰ মাজত কোনো স্বাভাৱিক বা প্ৰাকৃতিক সম্পৰ্ক নাথাকে। অৰ্থাৎ, এটা ধ্বনি কোনো বস্তু বা ভাবক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ বাবে সমাজে মানি লয়, সেই ধ্বনিটো স্বাভাৱিকভাৱে সেই অৰ্থ বহন নকৰে।

(ঘ) মানৱ আচৰণৰ সংগতি:

ভাষা মানৱ সমাজৰ আচৰণৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। ই ব্যৱহাৰ, অভ্যাস, শিক্ষা আৰু সংস্কৃতিৰ দ্বাৰা বিকশিত হয়।

(ঙ) আয়ত্তযোগ্যতা:

ভাষা জন্মগত নহয়, ক্ৰমান্বয়ে শিকিবলগীয়া। যদিও বাক্‌ক্ষমতা জন্মগত, ভাষা ব্যৱহাৰ এক সামাজিক শিক্ষা আৰু অভ্যাসৰ ফল।

(চ) অভিজ্ঞতাৰ আদান-প্ৰদান:

ভাষাৰ জৰিয়তে এজন ব্যক্তি নিজৰ অভিজ্ঞতা, জ্ঞান আৰু চিন্তা আনৰ সৈতে ভাগ-বতৰা কৰে। এই ভাব-বিনিময়ৰ মাধ্যমেই সংস্কৃতি আৰু সভ্যতা আগবাঢ়ে।

(ছ) সংকেতৰ সীমাবদ্ধতা:

দৃশ্যমান বা শ্রাব্য সংকেত ব্যৱহাৰ কৰি ভাব প্ৰকাশ কৰা যায় যদিও, এইবোৰক ভাষা বুলি ক’ব নোৱাৰি। কিয়নো সেইবোৰত ভাষাৰ দৰে গঠনত্মকতা, নিয়ম, বিকাশ ইত্যাদি নাথাকে।

(জ) সমাজ-ভিত্তিকতা:

প্ৰত্যেক ভাষাই এটা নিৰ্দিষ্ট সমাজ বা ভাষা-সম্প্রদায়ক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠে। ভাষা সমাজৰ আৱশ্যকতাৰ ভিত্তিত বিকশিত হয় আৰু সেই সমাজৰ সংস্কৃতি, পৰম্পৰা, আৰু চিন্তাধাৰাৰ বাহক হৈ উঠে।

২। ভাষাৰ লক্ষণ আৰু প্রকৃতি সম্পর্কে এটি প্রবন্ধ যুগুত কৰা।

উত্তৰঃ&nbsp;‘ভাষা’ শব্দটোৰ উদ্ভৱ সংস্কৃত ভাষাৰ ‘ভাষ’ ধাতুৰ পৰা হৈছিল। ইংৰাজীত ইয়াৰ প্রতিশব্দ হৈছে ‘Language’। ভাষা হৈছে মানুহৰ চিন্তা, অনুভূতি, আৰু ভাব প্ৰকাশৰ এটা প্ৰাকৃতিক আৰু প্ৰভাৱশালী মাধ্যম। এই মাধ্যমৰ সহায়ত এজন ব্যক্তি তেওঁৰ চিন্তা বা বাণী আন এজনলৈ প্ৰেৰণ কৰে, আৰু দ্বিতীয়জনে সেই বাণী গ্ৰহণ কৰি প্ৰেৰকৰ সৈতে বাৰ্তা-বিনিময় কৰে। ভাষা ক'ব পৰা শক্তি অকল মানুহৰহে আছে। মানুহে নিজৰ চিন্তা-ভাবনা প্ৰকাশ কৰিবলৈ বাগ্যন্ত্ৰৰ সহায়ত কিছুমান ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰে। এই উচ্চাৰিত ধ্বনিবোৰ ধ্বনি-প্ৰতীক হিচাপে ব্যৱহৃত হয় আৰু যেতিয়া এইবোৰ প্ৰণালীবদ্ধ ৰূপত সংহত হৈ স্বয়ংসম্পূর্ণ অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে, তেতিয়াহে ভাষাৰ সৃষ্টি হয়। ভাষাৰ সহায়ত মানুহে নিজৰ ভাবাবেগ, জ্ঞান, আদেশ, অনুৰোধ বা তথ্য আন এজনলৈ প্ৰেৰণ কৰে আৰু সমাজিক জীৱনত দৈনন্দিন কাৰ্য্যকলাপ আগবঢ়ায়। ভাষা বিভিন্ন উদ্দেশ্যত ব্যৱহৃত হয়, আৰু ভাষাৰ এই বহুমুখী কার্যক্ষমতাৰ ভিত্তিত বিভিন্ন ভাষাবিদ সকলে নিজৰ দৃষ্টিভংগীৰে ভাষাৰ সংজ্ঞা দাঙি ধৰিছে। এই সংজ্ঞাসমূহৰ ভিতৰত পাণিনি, পতঞ্জলি, ড° উপেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী, ড° গোলোকচন্দ্র গোস্বামী, আৰু পশ্চিমৰ দার্শনিক এৰিষ্টটল (Aristotle) আদি বিশিষ্ট পণ্ডিতসকলৰ দৃষ্টিভংগী বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। এইসকল ভাষাতত্ববিদৰ সংজ্ঞাবোৰ বিশ্লেষণ কৰিলে দেখা যায় যে ভাষাৰ গঠনত কিছুমান বিশেষ বৈশিষ্ট্য বা লক্ষণ লুকাই আছে। এই বৈশিষ্ট্যসমূহ ভাষাৰ প্রকৃতি বুজাবলৈ সহায় কৰে, যাৰ বিষয়ে তলত বিস্তাৰে আলোচনা কৰা হ’ব।

(ক) ভাষাৰ সম্পৰ্ক কেবলমাত্র মানুহৰ সৈতে থাকে। মানুহে নিজৰ বাগ্যন্ত্ৰৰ সহায়ত ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰে আৰু এই ধ্বনি-সমষ্টিৰ যেতিয়া অৰ্থ থাকে, তেতিয়াহে তাক ভাষা বুলি কোৱা হয়।

(খ) ভাষা সদায় সমাজভিত্তিক আৰু ভাষা-সম্প্ৰদায় কেন্দ্ৰিক। ভাষা কোৱাৰ ক্ষমতা কেৱল মানুহৰহে আছে।

যদিও মইনা, শালিকা, ভাটো আদি চৰায়ে শিক্ষা দিয়াৰ ফলত ২-৪টা শব্দ উচ্চাৰণ কৰিব পাৰে, তথাপি সেই শব্দসমূহ নিজস্ব চিন্তা-ভাবনা প্ৰকাশৰ সক্ষমতা নাথাকে। এইবোৰ একপক্ষীয় অনুকৰণ মাত্ৰ। সেইবাবে ইয়াক ভাষা বুলি কোৱা নাযায়, কাৰণ ইহঁতৰ লগত পাৰস্পৰিক ভাব-বিনিময় সম্ভৱ নহয়।

(গ) ভাষাত ব্যৱহৃত ধ্বনি বা ধ্বনি-সমষ্টিৰ সৈতে অৰ্থৰ কোনো পোনপটীয়া (direct) সম্বন্ধ নাথাকে। এই সম্পর্ক যাদৃচ্ছিক (arbitrary) — মানে সমাজে যি অৰ্থ দিয়ে, সেইটো মাত্ৰ স্বীকৃত সম্বন্ধ।

(ঘ) এই যাদৃচ্ছিক ধ্বনি-প্ৰতীকসমূহৰ সহায়ত মানুহে ভাব-বিনিময় কৰে আৰু নিজৰ দৈনন্দিন কাৰ্য্য আগবঢ়ায়।

(ঙ) ভাষা আয়ত্ত কৰিব লগা হয়; ই আর্জিত (acquired) হয়। যদিও মানুহৰ বাক্-ক্ষমতা জন্মগত, ভাষা নিজে শিকিবলগা বিষয়।

(চ) ভাষাৰ জৰিয়তে এজন ব্যক্তিৰ অভিজ্ঞতা আন এজনলৈ বিস্তৃত হয়। ভাষাই এনে মাধ্যম, যাৰ দ্বাৰা জ্ঞান, অভিজ্ঞতা আৰু চিন্তাৰ আদান-প্ৰদান হয়।

(ছ) কিছুমান দৃশ্যাত্মক (যেনে—ইঙ্গিত) আৰু শ্রবণাত্মক সংকেতৰ জৰিয়তে চিন্তা-ভাবনা প্ৰকাশ কৰিব পাৰিলেও সেইবোৰক ভাষা বুলি গণ্য কৰা নাযায়, কাৰণ ই সম্পূৰ্ণ গঠনতান্ত্ৰিক আৰু অৰ্থবোধক পদ্ধতি নহয়।

ভাষাৰ গঠনত তিনিটা মুখ্য উপাদান পোৱা যায়—

(ক) এটা বার্তা বা ভাব,

(খ) ভাবৰ উৎস বা প্ৰেৰক,

(গ) আৰু গ্রাহক বা শ্ৰোতা/পাঠক।

ভাবৰ বাংময় (ভাষিক) ৰূপ হ'ল ভাষা। ভাবৰ জন্ম হয় মানুহৰ মগজুত। সেই ভাবক ধ্বনি বা ধ্বনি-সমষ্টিলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক বাণী-ৰূপকৰণ (Message encoding) বুলি কোৱা হয়। প্ৰেৰকে যেতিয়া উচ্চাৰণ কৰি বাণী প্ৰেৰণ কৰে, তেতিয়া গ্রাহকে সেই বাণী শুনি বা পঢ়ি তাৰ অৰ্থ উলিয়ায়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক বাণী-অৰ্থকৰণ (Message decoding) বুলি জনা যায়। ভাটো বা মইনা ইত্যাদি চৰায়ে শিকাই দিয়া নিৰ্দিষ্ট দুটা-চাৰিটা শব্দ উচ্চাৰণ কৰিব পাৰিলেও, ইহঁতে ভাব বিনিময় কৰিবলৈ সক্ষম নহয়। গ্ৰামোফোন ৰেকৰ্ডত ধ্বনি শুনিব পৰা যায়, কিন্তু প্ৰেৰক উপস্থিত নহয়। লিখিত সাহিত্যত লিখা থাকিলেও প্ৰেৰণ আৰু গ্ৰহণ একে সময়ত নোহোৱাৰ বাবে পাৰস্পৰিক ভাব-বিনিময়ৰ সুযোগ নাই। এই সকলো দৃষ্টিকোণৰ পৰা চালে, কেৱল বাক্যন্ত্ৰৰ দ্বাৰা উচ্চাৰিত, অৰ্থবহ ধ্বনি-প্ৰতীককহে ভাষা বুলি গণ্য কৰা যায়। এই ক্ষেত্ৰত **ভাষাবিজ্ঞানী হেৰী হয়জ (Hockett)**ৰ ভাষাৰ সংজ্ঞা বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। তেওঁৰ মতে, ভাষাৰ মূল চাৰিটা সম্পদ বা বৈশিষ্ট্য হৈছে—

উৎপাদকতা (Productivity) — মানে ভাষাৰ সহায়ত অসীম চিন্তা ব্যক্ত কৰিব পাৰি।

স্থানান্তৰকৰণ (Displacement) — ভাষাৰ সহায়ত বৰ্তমানৰ বাহিৰে অতীত বা ভৱিষ্যৎক লৈও কথা পাতিব পাৰি।

দ্বৈতৰূপ (Duality of Patterning) — ভাষাত ধ্বনি আৰু অৰ্থৰ দুটা পৰ্যায় থাকে।

পৰম্পৰাগত সৰবৰাহ (Traditional Transmission) — ভাষা সমাজৰ পৰা সমাজলৈ পৰম্পৰাগতভাৱে শিক্ষা আৰু প্ৰসাৰিত হয়।

(ক) উৎপাদকতা:&nbsp;জীৱ-জন্তুৰ ইংগিতমূলক শব্দসমূহ সীমিত আৰু নিৰ্দিষ্ট ধৰণৰ হয়, কিন্তু মানুহৰ ভাষা এক মুক্ত আৰু সৃজনশীল পদ্ধতি। এই পদ্ধতিত সীমিত সংখ্যাৰ নিয়মনীতিৰ সহায়ত মানুহে অসীম সংখ্যক বাক্য গঠন কৰিব পাৰে। এনে বাক্যৰ ভিতৰত কিছুমান আগতে শিকি পোৱা আৰু কিছুমান আগতে একেবাৰে নুশুনা বা নজনা বাক্যো থাকে। মানৱ ভাষাৰ এই গুণেই তাক উদ্ভাৱনশীলতা প্ৰদান কৰে, যাৰ জৰিয়তে মানুহে সদায় নতুন নতুন বাক্য সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

(খ) স্থানান্তৰকৰণ:&nbsp;মানুহৰ ভাষাৰ এটা বিশেষ ক্ষমতা হৈছে স্থানান্তৰকৰণ, যাৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে সময় আৰু স্থানৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি যিকোনো ঠাইৰ বা যিকোনো সময়ৰ ঘটনাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিব পাৰে। অর্থাৎ, কোনো ঘটনাৰ পৰিৱেশ প্ৰত্যক্ষভাৱে নেদেখিলেও, ভাষাৰ জৰিয়তে সেই পৰিৱেশৰ বিৱৰণ দিয়াৰ সামৰ্থ্য মানুহৰ থাকে। এই গুণৰ বাবেই মানুহে দূৰৰ ঠাইৰ খবৰ বা বহু আগতে সংঘটিত হোৱা ঘটনাৰ বিষয়ে জানিব পাৰিছে আৰু বুজিব সক্ষম হৈছে।

(গ) দ্বৈতৰূপ:&nbsp;শব্দ হ'ল ধ্বনিৰ এক সংগঠন, যাৰ অৰ্থ ভাষাৰ নিয়মত নিৰ্ধাৰিত হয়। ধ্বনিবোৰৰ নিজৰ কোনো অৰ্থ নাথাকে, কিন্তু ধ্বনিৰ সামান্য পৰিৱর্তনে শব্দৰ অৰ্থ একেবাৰে সলনি কৰি দিয়ে। যেনে — মৰম, ধৰণ, কৰম, গৰম, নৰম — এই শব্দবোৰৰ আৰম্ভণিৰ ধ্বনি বা স্বৰৰ সলনি হোৱাৰ ফলত প্ৰত্যেকটাৰ অৰ্থ পৃথক হৈছে। এই ধৰণৰ ভিন্নতা শব্দৰ গঠনতো দেখা যায়, যেনে walks আৰু walked — 'walk' শব্দটোৰ লগত 's' বা 'ed' যোগ হোৱাৰ ফলত তাৰ সময় বা সংখ্যা সূচক অৰ্থ সলনি হয়। মানুহ শব্দটো লৈ চাওঁ—এই শব্দটোত "ম+আ+ন+উ+হ" ধ্বনিসমূহ আছে, আৰু "মানুহ" হৈছে এটা মুক্ত ৰূপ, অৰ্থাৎ বাক্যত একাকাৰেও ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে। কিন্তু "বোৰ" হ'ল বদ্ধ ৰূপ, যাৰ একাকী কোনো অৰ্থ নাথাকে আৰু ই কেৱল "মানুহ" যেনেকুৱা মুক্ত ৰূপৰ লগত সংযোগ হৈ বাক্যত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়।

(ঘ) পৰম্পৰাগত সৰবৰাহ:&nbsp;মানুহে জন্ম সময়তে কোনো ভাষা লৈ আহে নে। এটা শিশুৱে মাতৃ, পিতৃ বা সমাজৰ অন্য সদস্যৰ পৰা ভাষা শিকি লয়। এই ভাষা শিক্ষাৰ প্ৰক্ৰিয়া পৰম্পৰাগত — এক প্ৰজন্মৰ পৰা আন প্ৰজন্মলৈ ভাষা সৰবৰাহ হয়। ভাষা আয়ত্ত কৰাৰ লগে লগে শিশুটোৱে নিজৰ সমাজৰ সংস্কৃতি, ধ্যান-ধাৰণা, আৰু চিন্তাধাৰাও উত্তৰাধিকাৰ হিচাপে লাভ কৰে।

ভাষাৰ বিভিন্ন গুণৰ বিষয়ে ভাষাতত্ববিদ ববাট এ. হ'ল সাতটা মুখ্য লক্ষণ উল্লেখ কৰিছে। এই সাতটা হ'ল — উৎপাদকতা, দ্বৈতৰূপ, স্থানান্তৰকৰণ, পৰম্পৰাগত সৰবৰাহ, যাদৃচ্ছিকতা, পাৰস্পৰিক বিনিময় আৰু বিশিষ্টতা।

এই আটাইটি ভাষাৰ মৌলিক গুণৰূপে বিবেচিত। তলত ইয়াৰ পৰা শেষৰ তিনি — যাদৃচ্ছিকতা, পাৰস্পৰিক বিনিময় আৰু বিশিষ্টতা — সম্পৰ্কে আলোচনা দিয়া হৈছে।

(i) যাদৃচ্ছিকতা:&nbsp;ভাষাৰ ধ্বনিপ্রতীকসমূহক যাদৃচ্ছিক বুলি কোৱা হয়, কাৰণ শব্দ আৰু অৰ্থৰ মাজত কোনো প্ৰাকৃতিক বা সহজাত সম্পর্ক নাথাকে। যদি শব্দৰ সৈতে অৰ্থৰ মাজত স্বাভাৱিক মিল থাকিলহেঁতেন, তেন্তে পৃথিৱীত ইমান সংখ্যক ভাষা থাকিব নোৱাৰিলেহেঁতেন। উদাহৰণস্বৰূপে — একে জন্তু 'কুকুৰ'ক বুজাবলৈ বিভিন্ন ভাষাই বিভিন্ন শব্দ ব্যৱহাৰ কৰে:

হিন্দী — कुत्ता (কুত্তা)

ইংৰাজী — Dog

ইটালিয়ান — Cane

ফৰাচী — Chien

জাৰ্মান — Hund

ৰুছ — Sabaka

টাৰাওন — Kuwak

এই শব্দবোৰ একে বস্তু বা জন্তু বুজালেও, তেওঁলোকৰ ধ্বনি সম্পূৰ্ণ পৃথক। ইয়াৰ দ্বাৰা স্পষ্ট হয় যে শব্দৰ ধ্বনি আৰু অৰ্থৰ সংযোগ কোনো স্বাভাৱিক নিয়মত হোৱা নাই, বৰং সমাজৰ ভিতৰত পৰম্পৰাগতভাৱে গঢ়ি উঠা এক চুক্তিমূলক প্ৰথা।

যেনে — 'আপিন বিলাংকা' এই বাক্যত আমি কেৱল কিছুমান ধ্বনি শুনোঁ, কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ বুজি নাপাওঁ, কাৰণ ই আদি (আবৰ) ভাষাৰ। সেয়া ভাষা জানোতা এজন ব্যক্তিয়েই 'ভাত দিয়া' বুলি বুজিব পাৰে।

সঁচাকৈয়ে, শব্দৰ অৰ্থ কেৱল সেই ভাষা বুজা মানুহৰ মাজতে অৰ্থবহ হয়, অন্য ভাষাভাষীৰ বাবে সেই শব্দবোৰ অৰ্থহীন হৈ পৰে। এইদৰে, ভাষাৰ ধ্বনিপ্রতীকবোৰৰ অৰ্থ সম্পূৰ্ণ ৰূপে সমাজভিত্তিক আৰু পৰম্পৰাগত — সেয়েহে ই যাদৃচ্ছিক।

ইয়াৰ পিছত যদি (ii) পাৰস্পৰিক বিনিময় আৰু (iii) বিশিষ্টতা-ৰ ব্যাখ্যা বিচাৰে, মই আগবঢ়াম।

(ii) পাৰস্পৰিক বিনিময়:

ভাষা হৈছে মানুহৰ মাজত ভাব-বিনিময়ৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম। ইয়াৰ জৰিয়তে মানুহে ইজনে-সিজনৰ সৈতে যোগাযোগ স্থাপন কৰে আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ বিভিন্ন কাম-কাজত পৰস্পৰক সহযোগিতা আগবঢ়ায়।

মানুহে নিজৰ অনুভৱ বা প্ৰতিক্ৰিয়া — সুখ, দুখ, অভাৱ, ভোক বা আন কোনো অৱস্থাত — ভাষাৰ সহায়ত ব্যক্ত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, কেতিয়াবা কোনো বস্তুৰ প্ৰয়োজন হ’লে বা মনত আনন্দ-দুখৰ অনুভৱ থাকিলে, মানুহে ইমানেই ভাষাৰ মাধ্যমে সেইটো আনজনলৈ প্ৰকাশ কৰে। আনজনেও সেই অনুভৱৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায় বা সহায় আগবঢ়ায়।

এইদৰে, ভাষাই মানুহৰ মাজত পাৰস্পৰিক বুজাবুজি আৰু সহযোগিতাৰ পথ সুগম কৰি তোলে, যাৰ জৰিয়তে সমাজ জীৱন সহজ আৰু সুসংগঠিতভাৱে চলি থাকে।

ইয়াৰ পিছত (iii) বিশিষ্টতাৰ ব্যাখ্যা লাগিলে জনাব।

(iii) বিশিষ্টতা:&nbsp;প্ৰত্যেক ভাষাৰ নিজৰ ধ্বনি, শব্দৰ গঠন আৰু বাক্য গঠনৰ এক বিশেষ নিয়ম-পদ্ধতি থাকে। এই নিয়মবোৰেই ভাষাটোক অন্য ভাষাৰ পৰা পৃথক কৰি তোলে। যেতিয়া কোনো ব্যক্তি আন এটা ভাষা শিকিবলৈ যায়, তেতিয়াই তাৰ মাতৃভাষাৰ উচ্চাৰণ ধৰণ আৰু বাক্য গঠনৰ ধৰণ সেই নতুন ভাষাতোত প্ৰভাৱ পেলায়। এই বিষয়টোৱে প্ৰমাণ দিয়ে যে পৃথিৱীৰ প্ৰতিটো ভাষাৰ নিজস্ব এক স্বকীয়তা বা বিশিষ্টতা থাকে।

এই ভাষাগত স্বকীয়তাকেই “ভাষাৰ কালিকা” বুলি কোৱা হয়। ই অৰ্থাৎ, প্ৰতিটো ভাষাই নিজ নিজ সামাজিক গোটৰ মাজত বিকাশ পায় আৰু সেই গোটৰ চিন্তা-চেতনাৰ প্ৰতিফলন স্বৰূপে বাচি থাকে। ভাষা কোনো পৈতৃক সম্পত্তি নহয়; ই জন্মসূত্রে লাভ নহয়, বরং সামাজিক পৰিৱেশত অনুকৰণৰ জৰিয়তে মানুহে ভাষা আয়ত্ত কৰে।

ভাষা যিহেতু অনুকৰণৰ দ্বাৰা শিকা হয়, সেয়ে ই সময়ৰ লগে লগে পৰিবৰ্তনশীল হয়, কাৰণ অনুকৰণ কেতিয়াও শতভাগ নিখুঁত হয় নোৱাৰে। লগতে মানুহ সদায় সহজ পথ বাছি ল’ব খোজে, সেয়ে ভাষাৰ এই পৰিৱৰ্তন সাধাৰণতে জটিলতাৰ পৰা সহজতাৰ দিশে গতি কৰে। ভাষাৰ এই স্বাভাৱিক গতি বা ধাৰা হৈছে — স্থূল ৰূপৰ পৰা সূক্ষ্ম ৰূপলৈ গতি কৰা, আৰু এইয়েই ভাষাৰ এক গুণগত বৈশিষ্ট্য।

৩। ভাষাৰ লগত জাতি, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ সম্পর্ক কি সেই সম্বন্ধে এটি টোকা প্রস্তুত কৰা।

উত্তৰ: নৃতাত্ত্বিক পণ্ডিতসকলে জগতৰ জীৱসমূহক তেওঁলোকৰ আৱয়িক গঠন, প্রকৃতি আৰু গঢ়গতিৰ আধাৰত বিভিন্ন গোষ্ঠীত বিভক্ত কৰিছে। এনে একে ধৰণৰ গঠন আৰু গুণবিশিষ্ট লোকসকলৰ একেটা গোটক জাতি বুলি কোৱা হয়। বাস্তৱতে, ভাষাৰ সৈতে জাতিৰ কোনো নিৰ্বিচাৰ বা অটুট সম্পর্ক নাই। একেটা ভৌগোলিক পৰিবেষ্টনীৰ অধীনস্থ হোৱা সত্ত্বেও, বিভিন্ন জাতিৰ লোক একে ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। আনহাতে, একে জাতিৰ লোকেও একাধিক ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। ভাষা আয়ত্ত কৰা হয় অনুকৰণৰ জৰিয়তে, আৰু মানুহে পৰিৱেশৰ আধাৰত ভাষা শিকে। উদাহৰণস্বৰূপে, এটা অসমীয়া শিশুক যদি ইংৰাজী ভাষা কোৱা লোকৰ মাজত ৰখা হয়, তেন্তে সি সময়ত ইংৰাজী ভাষা ক’বলৈ শিকিব। এইদৰে স্পষ্ট হয় যে ভাষা কোনো জাতিৰে নিৰ্দিষ্ট নহয়। যদিও ভাষা ক’ব পৰা ক্ষমতা জন্মগত, তথাপিও তাক আনুবংশিক বুলি কোৱা নাযায়, কাৰণ ই পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সকলো অসমীয়া ভাষা কোৱা ব্যক্তি একেটা জাতিৰ নহ’ব পাৰে, আৰু ইংৰাজী ভাষাও কোনো এক জাতি বা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ নহয়। এইদৰে দেখা যায় যে ভাষাৰ সৈতে জাতিৰ পোনপটীয়া বা সাৰ্বভৌম সম্পর্ক নাই। তথাপিও, যি ভাষাৰ জৰিয়তে কোনো ব্যক্তি নিজৰ ভাব প্ৰকাশ কৰে, সেই ভাষাটোৰ প্ৰতি তেওঁৰ গভীৰ সান্নিধ্য, আনুগত্য আৰু গৌৰৱৰ অনুভূতি থাকিব পাৰে।

জাতিৰ দৰে ভাষাৰ প্ৰকাশভংগীও সংস্কৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কোনো এখন অঞ্চলৰ জনসমষ্টিৰ সামূহিক জীৱনপদ্ধতিৰ প্ৰতিফলন হৈছে সেই ঠাইৰ সংস্কৃতি। নৃত্য, সংগীত, পোছাক-আচৰণ, চিত্রকলা, ভাস্কৰ্য, স্থাপত্য আদিৰ দৰে ভাষাও এটা জাতিৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ সাংস্কৃতিক উপাদান। সংস্কৃতি সদায় পৰিৱৰ্তনশীল, সেয়েহে সময়ৰ লগে লগে সংস্কৃতিৰ বিভিন্ন দিশৰ সৈতে ভাষাৰো পৰিৱৰ্তন ঘটে। এইদৰে ভাষাও সংস্কৃতিৰ এক অংগ হিচাপে সময়ৰ প্ৰৱাহত বিকাশ আৰু বিৱর্তন ঘটি থাকে।

তদুপৰি, ভাষাই বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মাজত পৰস্পৰ সমন্বয় সাধনত এক বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে। বহু সংস্কৃতিৰ লোকৰ ভাষা একেটা হ'ব পাৰে, আৰু একেটা সংস্কৃতিৰ লোকেও একাধিক ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। এই পৰিস্থিতিৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে ভাষাৰ সৈতে সংস্কৃতিৰ কোনো একৰেখা বা প্রত্যক্ষ সম্পর্ক নাই। তথাপিও ভাষাৰ জৰিয়তে সংস্কৃতি স্পষ্ট ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়। যদি কোনো অঞ্চলত ভিন্ন সংস্কৃতিৰ লোকসকলে একেটা ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে, তেন্তে সেই ভাষাটোৱেই তেওঁলোকৰ নিজ নিজ সংস্কৃতি প্ৰকাশৰ মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে। এই দিশৰ পৰা নিৰ্দ্বিধায়ে ক'ব পাৰি যে ভাষা হৈছে সংস্কৃতিৰ ধাৰক আৰু বাহক।

আনহাতে, সমাজ গঠিত হয় জনসমষ্টিৰে, আৰু ভাষা হৈছে সেই জনসমষ্টিৰ ভাব-বিনিময়ৰ এক প্ৰধান মাধ্যম। অন্য কথাত, ভাষা সদায় সমাজক কেন্দ্ৰ কৰি বিকাশ পায়। সমাজ অবিহনে ভাষাৰ অস্তিত্ব কল্পনাতো অসম্ভৱ। এইদৰে চাই দেখিলে ভাষা আৰু সমাজৰ মাজত এক গভীৰ আন্তঃসম্পর্ক আছে। বহু ক্ষেত্ৰত দেখা যায় যে সমাজৰ নানান বিধি-বিধান ভাষাৰ বাহ্যিক ৰূপক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। লগতে সমাজৰ বিভিন্ন স্তৰৰ ভিতৰতো ভাষাগত বৈচিত্র্য পৰিলক্ষিত হয়। সেয়ে সমাজক বাদ দি ভাষাৰ স্বৰূপ বিশ্লেষণ কৰাটো অসম্ভব। এই সকলোবোৰৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ক'ব পাৰি যে ভাষা আৰু সমাজ একে-অন্যৰ সৈতে অংগাংগভাৱে জড়িত।

৪। ভাষাবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজা? ভাষাবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি আৰু পৰিসৰ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ&nbsp;ভাষাবিজ্ঞান:

ভাষাবিজ্ঞান হৈছে ভাষাৰ ওপৰত কৰা বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন। ই এক বিশেষ শাখাৰ বিজ্ঞান, যি ভাষাৰ মূল উৎস, গঠন-পদ্ধতি (শৃংখলাবদ্ধতা), প্ৰকৃতি আৰু বিকাশ সম্পৰ্কে অনুসন্ধান কৰে। ভাষাৰ ধাৰাবাহিক প্ৰগতি বৰ্ণনামূলকভাৱে, ঐতিহাসিকভাৱে, তুলনামূলকভাৱে আৰু বিশ্লেষণাত্মকভাৱে অধ্যয়ন কৰি ভাষাৰ বিষয়ে সাধাৰণ নিয়ম বা বিধিসমূহ নিৰূপণ কৰা হয়।

ভাষাবিজ্ঞানৰ কেইটামান মুখ্য শাখা হৈছে:

(১) সমকালিক ভাষাবিজ্ঞান (Synchronic Linguistics):&nbsp;এই শাখাই কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত ব্যৱহৃত ভাষাৰ অৱস্থা বিশ্লেষণ কৰে। কোনো ভাষাৰ ধ্বনি, শব্দ, আৰু বাক্য গঠন আদি দিশৰ সু-সংগঠিত বৰ্ণনা ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত। এই দৃষ্টিভংগীক বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Descriptive Linguistics) বুলিও কোৱা হয়।

(২) ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান (Diachronic or Historical Linguistics):&nbsp;এই শাখাই ভাষাৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু পৰিৱর্তনৰ ইতিহাস অধ্যয়ন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, অসমীয়া ভাষাই কেনেদৰে প্রাচীন আৰ্য ভাষাৰ পৰা বিকাশ লাভ কৰি আজিৰ ৰূপ লৈছে, সেই ধাৰা আলোচনা কৰা হয়।

(৩) তুলনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Comparative Linguistics):&nbsp;এই শাখাৰ অধীনত একাধিক ভাষাৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণ কৰা হয়। ভাষাবোৰৰ মাজত থকা মিল-অমিল আৰু তেওঁলোকৰ পৰস্পৰ সম্পৰ্ক কেনে, সেই বিষয়বোৰ অধ্যয়ন কৰা হয়।

এই তিনিটা মুখ্য দৃষ্টিভংগীৰ জৰিয়তে ভাষাবিজ্ঞান ভাষাৰ গঠন, প্ৰকৃতি, শৃংখলাবদ্ধতা আৰু পৰিৱর্তনৰ প্ৰগতিৰ ওপৰত গভীৰভাৱে আলোচনা কৰে। সেয়েহে ভাষাবিজ্ঞানক এটা গৱেষণাধর্মী আৰু বিশ্লেষণাত্মক বিদ্যাচিন্তা হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।

সেয়েহে ভাষাবিজ্ঞান এনে এটা বিজ্ঞান, যিয়ে ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতিৰ বিষয়ে বিশ্লেষণাত্মকভাৱে বৰ্ণনা কৰে আৰু তাত থকা উপাদানসমূহক সুশৃংখলভাৱে শ্রেণীবিভাগ কৰি দেখুৱায়। কোনো ভাষাত থকা ধ্বনিৰ একক গোট (phonemic unit), ধ্বনি-পদ্ধতিৰ গঠন-আৰ্হি, ৰূপ (morpheme), শব্দ, খণ্ডবাক্য আৰু সম্পূর্ণ বাক্য—এইবোৰ মিলাই ভাষাটোৰ গাঁথনিক ৰূপ (structural form) ভাষাবিজ্ঞানীয়ে স্পষ্টভাৱে বৰ্ণনা কৰে।

আন আন বিজ্ঞানৰ দৰে ভাষাবিজ্ঞানতো এই বৰ্ণনাবোৰ সম্পূর্ণ, শুদ্ধ আৰু মিতব্যয়ী (সংক্ষিপ্ত, প্ৰয়োজনীয় তথ্যনির্ভৰ) হ’ব লাগে। ভাষাবৈজ্ঞানিক বিৱৰণত অতিৰঞ্জনা বা অলাগতিয়াল (অপ্ৰয়োজনীয়) তথ্যৰ স্থান নাথাকে।

ভাষাবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতিঃ ভাষাক বিজ্ঞানসন্মতভাৱে অধ্যয়ন কৰাৰ বাবে ভাষাবিজ্ঞানত প্ৰথমে ভাষাৰ এটি সুনিৰ্দিষ্ট সংজ্ঞা নিৰূপণ কৰা হয়। ভাষাবিজ্ঞানী এজনক প্রাকৃতিক ভাষা, মৃত ভাষা, আৰু জীবিত ভাষা আদিৰ বিষয়ে সুস্পষ্ট ধাৰণা লাভ কৰিব লাগে, যাৰ আধাৰত তেওঁ ভাষাৰ অধ্যয়ন কৰে। এই অধ্যয়নৰ সময়ত বিষয়বস্তুৰ লগত জড়িত বিভিন্ন উপাদানৰ নিৰীক্ষণ, সংগ্ৰহ আৰু বিশ্লেষণ বিজ্ঞানসন্মত পদ্ধতিত কৰে যাতে সেইবোৰ সত্য, বস্তুনিষ্ঠ আৰু অপক্ষপাতী ৰূপত প্ৰতিপন্ন হয়। অন্য যিকোনো বিজ্ঞানৰ দৰে, ভাষাবিজ্ঞানো পৰ্যবেক্ষণ, অনুমান গঠন (hypothesis formation), পৰীক্ষা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ধাপসমূহ অনুসৰণ কৰে। ভাষাৰ বিভিন্ন তথ্য (data) সংগ্ৰহ কৰি ভাষাবিজ্ঞানীয়ে সাৱধানে তেওঁলোকক পৰীক্ষা কৰে—যেনেধৰণে কাণেৰে শুনি, ধ্বনি লিপিত লিপিবদ্ধ কৰি বা যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি বিশ্লেষণ কৰা। আধুনিক যুগত ভাষাৰ অধ্যয়নৰ বাবে বিভিন্ন প্ৰযুক্তিসম্পন্ন যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে: Oscillograph, Sound Spectrograph, Kymograph, Chromograph, Mingograph, Sonograph, Laryngoscope, Endoscope, Autophonoscope, Strobolaryngoscope, Breathing Flask, Electric Vocal Tract, Pitchmeter, Intensity Meter, Speech Stretcher, Formant Graphing Meter আদিৰ সহায়ত ধ্বনি আৰু ভাষা-সংক্রান্ত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰা হয়। এই ধৰণৰ যন্ত্ৰ আৰু পদ্ধতিৰ জড়িয়তে ভাষাবিজ্ঞানীসকলে ভাষাৰ এক পূৰ্ণ, শুদ্ধ আৰু বৈজ্ঞানিক বিৱৰণ প্ৰদান কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। সংক্ষেপত ক'লে, আন আন বিজ্ঞানৰ দৰে ভাষাবিজ্ঞানো এটা বিজ্ঞানৰ শাখা হিচাপে গৱেষণাগাৰত বিজ্ঞানসন্মত পদ্ধতি অনুসৰণ কৰি ভাষাৰ গৱেষণা আৰু বিৱৰণ কৰে।

ভাষাবিজ্ঞানক যদিও এটা স্বতন্ত্ৰ আৰু সুকীয়া বিজ্ঞানৰ ধাৰা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, তথাপিও ই একেবাৰে নিঃসঙ্গ বা অকলশৰীয়া নহয়। ভাষাবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ বহল আৰু ই সমাজ বিজ্ঞান, মনোবিজ্ঞান, প্রাকৃতিক বিজ্ঞান, পদার্থবিজ্ঞান, প্রাণীবিজ্ঞান, অংকশাস্ত্র, শৰীৰবিজ্ঞান আদি নানা বিজ্ঞানৰ শাখাৰ সৈতে গভীৰভাবে জড়িত। উদাহৰণস্বৰূপে, ধ্বনি কিদৰে উচ্চাৰণ হয়, এই বিষয়টো আলোচনা কৰোঁতে ভাষাবিজ্ঞানক বাগিন্দ্ৰীয় তথা বাক্তন্ত্রৰ গঠন আৰু কাৰ্য্যপদ্ধতি অধ্যয়ন কৰিব লগা হয়, যাৰ সৈতে শৰীৰবিজ্ঞানৰ গভীৰ সম্পৰ্ক থাকে। সেয়ে ভাষাবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ বুজিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁতে, ইয়াৰ সংলগ্ন অন্যান্য বিজ্ঞানসমূহৰ সৈতে ইয়াৰ আন্তঃসম্পৰ্ক বুজাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। সেইদৰে, শ্ৰুতি বিজ্ঞান (Acoustics) বিষয়টো আলোচনা কৰোঁতে ভাষাবিজ্ঞানৰ পদার্থবিজ্ঞানৰ লগত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক দেখা যায়। আনহাতে, জীৱিত প্ৰাণীৰ সৈতে হোৱা যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ তুলনামূলক অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত ভাষাবিজ্ঞানক প্রাণীবিজ্ঞানৰ সহায় ল'ব লগা হয়। ইপিনে, ভাষাবিজ্ঞানে যেতিয়া 'ৰূপান্তৰ-স্ফোট-ব্যাকৰণ' (Transformational Generative Grammar) বা 'পাৰিসাংখ্যিক ৰীতি-বিজ্ঞান' (Statistical Stylistics) আদি উন্নত বিষয়বস্তু অধ্যয়ন কৰে, তেতিয়া স্পষ্টকৈ বুজি পোৱা যায় যে ভাষাবিজ্ঞান কেৱল কলা নহয়, ই বিজ্ঞানৰ উপাদানৰে পৰিপূৰ্ণ এক সুশৃঙ্খল শাখা। এই বিষয়বিলাকৰ গভীৰ বিশ্লেষণ ভাষাবিজ্ঞানৰ বৈজ্ঞানিক স্বৰূপটো অধিক স্পষ্ট কৰি তোলে।&nbsp;এইবিলাক ভাষাবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তু আৰু আলোচনাৰ পদ্ধতিয়ে ভাষাবিজ্ঞানক আৰু অধিক বিজ্ঞানৰ দিশে আগবঢ়াই লৈ গৈছে। প্রয়োগ, ব্যৱহাৰ আৰু বৰ্ণনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি ভাষাবিজ্ঞানী আৰ. এইচ. ৰবিনছনে উল্লেখ কৰিছে যে বিজ্ঞানৰ দৰে ভাষাবিজ্ঞানো তিনিটা মৌলিক বিধিৰে চলিত হয়। প্ৰথমটো হ’ল—প্ৰশস্ততা; অৰ্থাৎ ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত সকলো সম্পৰ্কিত আৰু প্ৰয়োজনীয় তথ্যৰ পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ আৰু সঠিক প্রয়োগ নিশ্চিত কৰা। দ্বিতীয়টো হ'ল—সামঞ্জস্যতা; অৰ্থাৎ সামগ্ৰিক বৰ্ণনাৰ বিভিন্ন অংশসমূহৰ মাজত যেন কোনো সংঘাত বা বিৰোধ নাথাকে, লগতে এই নীতি দুটা আগতীয়াকৈ নিৰ্ধাৰিত সীমাৰ ভিতৰতে থাকে। তৃতীয়টো হ'ল—ইয়াৰ মিতব্যয়িতা; অৰ্থাৎ ভাষাবিজ্ঞানৰ যিকোনো বিষয় বর্ণনা কৰোঁতে যেন তাক সম্ভৱ পৰিমাণে কম শব্দৰে, সহজ ভাষাৰে, আৰু জটিল পৰিভাষা পৰিহাৰ কৰি প্ৰকাশ কৰা হয়। এই ধৰণৰ বিজ্ঞানসন্মত পদ্ধতি আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ প্ৰণালীৰ বাবে ভাষাবিজ্ঞান আজি দিনে দিনে এটা কাৰিকৰী আৰু অত্যাধুনিক বিজ্ঞানৰ ৰূপ লৈ উঠিছে।

৬। ভাষাতত্ত্ব (Philology) সম্পর্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:&nbsp;&nbsp;'ভাষাতত্ত্ব' শব্দটোৰ ইংৰাজী প্রতিশব্দ হৈছে 'Philology'।

এই শব্দটো গ্রীক ভাষাৰ Philologia ৰ পৰা উদ্ভূত, যি লেটিন আৰু ফৰাচী ভাষাৰ মাজেৰে ইংৰাজীলৈ আহিছে। গ্ৰীক ভাষাত Philos মানে "Loving" (প্ৰেমী) আৰু Logos মানে "Speech" (ভাষা)। সেয়ে Philology শব্দৰ মৌলিক অৰ্থ হৈছে — 'ভাষাৰ প্ৰেম' বা 'ভাষাৰ অধ্যয়ন'।

পি. ডি. গুণৰ মতে, লিখিত নথি-পত্ৰৰ ওপৰত আধাৰিত ভাষাৰ অধ্যয়নক 'ভাষাতত্ত্ব' বুলি কোৱা হয়।

আনহাতে, Oxford Encyclopaedia Dictionary-ৰ মতে — 'Philology' হৈছে ভাষাৰ বিজ্ঞান, যাৰ লগত ঐতিহাসিক আৰু তুলনামূলক দিশ সম্পৃক্ত।

এই অৰ্থটো মূলত ঊনবিংশ শতাব্দীৰ ঐতিহাসিক আৰু তুলনামূলক ভাষা অধ্যয়নৰ ধাৰণাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

'Philology' শব্দটো প্ৰাচীন কালৰেপৰা ভাষাৰ অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত হৈ আহিছে।

ফ্ৰান্স আৰু জাৰ্মানীত এই শব্দটোক মূলত শব্দ অনুসন্ধানৰ বিষয় হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।

প্ৰাচীন গ্ৰীচ আৰু ৰোম সভ্যতাৰ ক্ষেত্ৰত সাহিত্যৰ লিখনীৰে মাধ্যমেৰে সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছিল। এই সাহিত্যিক লিখনীৰ ভিতৰত সঞ্চিত সাংস্কৃতিক তাৎপৰ্যৰ উদ্‌ঘাটন কৰা 'Philology'-ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল।

ব্ৰিটিছ পণ্ডিতসকলে 'Philology' শব্দটোক সাধাৰণতে 'Comparative Philology' (তুলনামূলক ভাষাতত্ত্ব)ৰ সমার্থ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

পুৰণি পুথি, তাম্রলেখ, শিলালেখ আদি প্ৰাচীন পাঠৰ মাধ্যমেৰে ভাষা বিশ্লেষণ কৰি কোনো ভাষাৰ শুদ্ধ আৰু পূৰ্ণাংগ ৰূপ উদ্ধাৰ কৰাৰ লক্ষ্যেৰে ইউৰোপীয় পণ্ডিতসকলে ভাষা-চিন্তাৰ এক নতুন অধ্যায় আৰম্ভ কৰে।

১৭৭৭ চনত, জাৰ্মান পণ্ডিত ফ্রিয়েড্রিখ বোলফ (Friedrich Wolf) প্ৰথমবাৰৰ বাবে 'Philology' শব্দটো প্রাচীন সাহিত্যৰ ভাষাৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়নৰ শৃংখলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

ইয়াক যদি পাঠ্যপুথিৰ অনুচ্ছেদ ৰূপে, বা কিছুমান বিশেষ উপৰিলিখিত অংশ আৰু অধিক তথ্যৰে বঢ়াবলৈ বিচাৰিছ, তেন্তে সেই অনুসৰি সহায় কৰিব পাৰোঁ।

১৭৮৬ চনৰ পৰা ইউৰোপত 'ভাষাতত্ত্ব'ৰ এটা নতুন ধাৰাৰ আৰম্ভণি ঘটে।

এই বছৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত ছাৰ উইলিয়াম জোন্‌ছ-এ কলকতাৰ 'ৰয়েল এছিয়াটিক ছ’চাইটি'ৰ তৃতীয় বাৰ্ষিক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উপলক্ষে এক লিখিত ভাষাগত বক্তৃতা প্ৰদান কৰে।

তেওঁৰ এই ঐতিহাসিক বক্তৃতাৰ মুখ্য বিষয় আছিল — সংস্কৃত ভাষাৰ গঠনৰীতি আৰু গ্ৰীক, লেটিন আদি ইউৰোপীয় ভাষাসমূহৰ গঠনৰীতিৰ তুলনামূলক অধ্যয়ন।

এই বক্তৃতাৰ ফলস্বৰূপ, অষ্টাদশ শতিকাৰ অন্তিমৰ পৰা ‘তুলনামূলক ভাষাতত্ত্ব’ (Comparative Philology) নামৰ এক নতুন অধ্যয়নৰ শাখা গঠিত হয় (দ্রষ্টব্য: পৃষ্ঠা ৫৪)।

বিশেষকৈ, চহকী প্ৰাচীন ভাষাসমূহৰ সাহিত্য সম্পদৰ আধাৰত তেওঁলোকৰ তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰা হ'ল — যাক তেতিয়াৰপৰা 'Comparative Philology' নামেৰে অভিহিত কৰা হয়।

ইউৰোপীয় পণ্ডিতসকলৰ দৰে আমেৰিকান পণ্ডিতসকলেও 'Philology' শব্দটো ভাষা অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

আনহাতে, অসমীয়া ভাষাতো 'ভাষাতত্ত্ব' শব্দটো সাধাৰণতে ভাষা-বিশ্লেষণ তথা ভাষাগত গঠন, ধ্বনি, শব্দ, বাক্য আদিৰ অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত হয়।

৮। ব্যাকৰণ আৰু ভাষাবিজ্ঞানৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ&nbsp;ভাষাতত্ত্ব আৰু ভাষাবিজ্ঞান — এই দুয়োটাই ভাষাৰ প্ৰণালীবদ্ধ অধ্যয়নৰ সৈতে জড়িত আৰু দুয়োৰে মুখ্য লক্ষ্য ভাষাৰ গভীৰ অধ্যয়ন। যদিও ব্যুৎপত্তিগত অৰ্থ আৰু মৌলিক প্রকৃতিৰ ক্ষেত্ৰত এই শব্দ দুটাৰ মিল দেখা যায়, তথাপি ভাষাৰ অধ্যয়নৰ বিষয়বস্তু আৰু পদ্ধতিৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োৰে মাজত গুৰুত্বপূর্ণ পাৰ্থক্য বিদ্যমান।

তলত ভাষাতত্ত্ব আৰু ভাষাবিজ্ঞানৰ গুণগত পাৰ্থক্যসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে:

(ক) বিকাশৰ দিশে পাৰ্থক্য:

ভাষাতত্ত্বৰ সমৃদ্ধি মূলত অষ্টাদশ শতিকাৰ জাৰ্মান পণ্ডিতসকলৰ হাতত ঘটিছিল। আনহাতে, ভাষাবিজ্ঞানৰ আলোচনাই বিংশ শতিকাত ইউৰোপ আৰু আমেৰিকাৰ পণ্ডিতসকলৰ দৃষ্টিভংগীৰ ফলত বিস্তৃতি লাভ কৰে।

আজিৰ সময়ত ভাষাতত্ত্বতকৈ ভাষাবিজ্ঞানৰ আলোচনা অধিক বিস্তৃত আৰু প্ৰাসংগিক হৈ পৰিছে।

(খ) আলোচনা-ক্ষেত্ৰৰ বিস্তাৰ:

ভাষাতত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰ সাধাৰণতে সীমিত। ইয়াত ভাষা বিশেষৰ উৎস, বংশ, ইতিহাস আৰু ভাষাৰ সৈতে সংযুক্ত জাতি তথা সংস্কৃতিৰ পটভূমিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। এই ক্ষেত্ৰত ভাষাৰ গঠন অপেক্ষা ভাষাটোৰ সাংস্কৃতিক তাৎপৰ্যৰ ওপৰত অধিক আলোচনা হয়।

পৰিপন্থীভাৱে, ভাষাবিজ্ঞানৰ আলোচনা অতি বিস্তৃত। ইয়াত ভাষাৰ ইতিহাসৰ লগতে ভাষা পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰা, ভাষাৰ গাঁথনি, ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য আৰু অৰ্থৰ বিশ্লেষণ শৃংখলাবদ্ধভাৱে কৰা হয়। বিশেষকৈ, ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান আৰু বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান ভাষাৰ চলিত গাঁথনিক ৰূপৰ অধ্যয়নত মনোযোগ দিয়ে।

(গ) অধ্যয়ন-পদ্ধতিৰ ভিন্নতা:

ভাষাতত্ত্বত মূলত লিখিত নথি-পত্ৰ, যেনে — পুৰণি পুথি, শিলালিপি, তাম্ৰফলক আদিৰ ওপৰত আধাৰ কৰি ভাষা অধ্যয়ন কৰা হয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে কোনো ভাষাৰ শুদ্ধ আৰু পূৰ্ণৰূপ উদ্‌ঘাটন কৰা। ভাষাতত্ত্বত সাধাৰণতে বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ কম দেখা যায়, যদিও ঊনবিংশ শতিকাৰ পৰা কিছুমান সাধাৰণ সূত্ৰ উদ্ভৱ হয়।

ভাষাবিজ্ঞানত বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি, বিশেষকৈ আৰোহী (Inductive) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াত ভাষাৰ কথিত আৰু লিখিত — দুয়োটা ৰূপৰ অধ্যয়ন কৰা হয় যদিও কথিত ভাষাক অধিক প্ৰাধান্য দিয়া হয়। ভাষাবিজ্ঞানৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে ভাষাৰ গাঁথনিক বিশ্লেষণ, যাৰ অন্তৰ্গত — ধ্বনিতত্ত্ব, ৰূপতত্ত্ব, বাক্যতত্ত্ব আৰু অৰ্থতত্ত্ব।

(ঘ) ভাষাৰ স্বভাৱৰ ধাৰণা:

ভাষাতত্ত্বত ভাষাক এটা জাতিগত আৰু সাংস্কৃতিক অংগ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। আনহাতে, ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাক এটা প্রাকৃতিক বস্তু হিচাপে লোৱা হয়।

উনবিংশ শতিকাৰ পৰা ভাষাতাত্ত্বিকসকলে ভাষাৰ অধ্যয়ন প্রাকৃতিক বিজ্ঞানৰ ধাৰণা অনুসৰি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। এই ক্ষেত্ৰত বাক্‌সৰ উক্তি উল্লেখযোগ্য —

"Language is a natural object; its study must be like the study of natural history."

(ভাষা এটা প্ৰাকৃতিক বস্তু; ইয়াৰ অধ্যয়ন প্ৰাকৃতিক বুৰঞ্জীৰ অধ্যয়নৰ দৰে হ'ব লাগিব।)

৯। ভাষাবিজ্ঞানৰ প্ৰধান শাখাসমূহ কি কি? প্রত্যেক ভাগৰে চমু বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰঃ&nbsp;কুৰি শতিকাৰ আগলৈকে ভাষাবিজ্ঞানীসকলৰ আলোচনা মূলতঃ কোনো এটা ভাষাৰ সময়ৰ সোঁতত হোৱা পৰিৱৰ্তন—অর্থাৎ এটা নিৰ্দিষ্ট কাল বা স্তৰৰ পৰা আন এটা স্তৰলৈ হোৱা গতি-প্ৰকৃতি—ৰ বিশ্লেষণত সীমাবদ্ধ আছিল। তদুপৰি, দুই বা ততোধিক ভাষাৰ মাজত থকা সাদৃশ্য-অসমতা সম্পৰ্কে তুলনামূলক অধ্যয়নো তেনে সময়ত বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল।

কিন্তু কুৰি শতিকাৰ প্ৰাৰম্ভত ছুইচ ভাষাবিজ্ঞানী ফার্ডিনান্ড দ্য ছাচুৰৰ দ্বাৰা আৱিষ্কৃত নতুন ভাষাতত্ত্বীয় তত্ত্বসমূহৰ আধাৰত ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতিৰ সমকালীন ৰূপৰ আলোচনা অধিক প্ৰাধান্য লাভ কৰে। এই নতুন ধাৰাই ভাষা অধ্যয়নত এক বৈপ্লবিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল।

ভাষাবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তু আৰু অধ্যয়নৰ প্ৰকৃতিৰ আধাৰত ইয়াক তিনিটা মুখ্য শাখাত বিভাজন কৰা হৈছে:

(ক) বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Descriptive Linguistics) — এই শাখাই কোনো ভাষাৰ নির্দিষ্ট সময়ত প্ৰচলিত ধ্বনি, শব্দ, বাক্যৰ গঠন প্রভৃতি উপাদানসমূহৰ গাঁথনিৰূপ আলোচনা কৰে।

(খ) ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান (Historical Linguistics) — ইয়াত ভাষাৰ কালান্তৰগত পৰিৱৰ্তন, ভাষাৰ উৎপত্তি, বংশ, আৰু বিবর্তনৰ পথবিশেষ সম্পৰ্কে বিশ্লেষণ কৰা হয়।

(গ) তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান (Comparative Linguistics) — এই শাখাত একাধিক ভাষাৰ মাজত সাদৃশ্য-ভিন্নতা বিচাৰি তেখেতবোৰৰ গঠনগত আৰু ঐতিহাসিক সম্পৰ্ক উন্মোচন কৰা হয়।

(ক) বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান

বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান হৈছে—ভাষাৰ এটা নিৰ্দিষ্ট কাল বা প্ৰচলিত সময়খণ্ডত ভাষাৰ গতি-প্ৰকৃতি আৰু গঠন-পদ্ধতি বিজ্ঞানসন্মতভাৱে বিশ্লেষণ কৰাৰ এক শাখা। ইয়াত মূলকৈ ভাষাটোৰ বৰ্তমান ৰূপক লৈ আলোচনা কৰা হয়; ভাষাটো ক’ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, আগতে কেনে আছিল বা কিদৰে পৰিৱর্তিত হ’ল—এইবোৰ পুৰণি তথ্য বা ইতিহাসভিত্তিক আলোচনাই ইয়াত স্থান নাপায়।

এই শাখাৰ ভাষাবিজ্ঞানীসকলে ভাষাৰ বৰ্তমান সময়ত প্ৰচলিত কথিত ৰূপক বিজ্ঞানভিত্তিক পদ্ধতিত বিশ্লেষণ কৰে। লক্ষণীয় যে, একেটা ভাষা ব্যৱহাৰকাৰীয়ে পৰিৱেশ, সমাজ, বা পৰিস্থিতি অনুসৰি একে ভাষাটো ভিন্ন ভিন্ন ৰূপত ব্যৱহাৰ কৰে। বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত এনে সূক্ষ্ম পৰিৱর্তন বা বেলেগ বেলেগ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰসমূহক বিশেষ গুৰুত্বৰে গ্ৰহণ কৰা হয়।

এই শাখাই মূলত ভাষাৰ গাঁথনিক (structural) দিশসমূহ—যেনে ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য আৰু অৰ্থ—ৰ পৰস্পৰ সম্পৰ্কিত গঠনতত্ত্বীয় বিশ্লেষণ আগবঢ়ায়। এই কাৰণেই বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানক বহু সময়তে ‘গঠনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান’ (Structural Linguistics) বুলিও অভিহিত কৰা হয়। সেয়ে ক’ব পৰা যায় যে, গঠনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ আধুনিক ৰূপ হিচাপে বিবেচিত হয়।

বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ পৃথক পৃথক গাঁথনিক স্তৰ, যেনে—

ধ্বনিতত্ত্ব (Phonology),

ৰূপতত্ত্ব (Morphology),

বাক্যতত্ত্ব (Syntax),

অর্থতত্ত্ব (Semantics)—

এই সকলোবোৰক পুঙ্খানুপুঙ্খভাৱে আৰু প্রণালীবদ্ধভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়।

উল্লেখযোগ্য যে, এটা ভাষা প্ৰচলনৰ বিস্তৃতিৰ লগে লগে বিভিন্ন উপভাষা বা আঞ্চলিক ৰূপৰ সৃষ্টি হয়। বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত এনে উপভাষাবোৰৰ গঠনগত স্বাতন্ত্র্যো অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰ হিচাপে অন্তর্ভুক্ত হয়। সেয়ে এই শাখাই ভাষাৰ ভিতৰুৱা বৈচিত্র্য তথা উপৰূপসমূহকো আলোচনাৰ ক্ষেত্ৰ হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।

(খ) ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান

ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষা এটাৰ ক্ৰমবিৱৰ্তনৰ ধাৰা তথা সময়ৰ সোঁতত হোৱা পৰিৱর্তনসমূহক লৈ আলোচনা কৰা হয়। ভাষা এটা মূলত ক’ৰ পৰা আহিল, কি ধৰণৰ ধ্বনিগত, ৰূপগত, বাক্যগত আৰু অর্থগত পৰিৱর্তনৰ মাজেৰে ইয়াৰ বৰ্তমানৰ ৰূপ গঠিত হ’ল—এই সকলোবোৰ প্ৰসঙ্গই ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰভুক্ত।

এই শাখাৰ ভাষাবিজ্ঞানীসকলে ভাষাৰ উত্&#x200d;স সন্ধানৰ বাবে ইতিহাসত ঘুৰি চায়। লিখিত নথিপত্ৰ—যেনে, শিলালিপি, তাম্রশাসন, পৰিব্ৰাজকৰ টোকা, প্ৰাচীন হস্তলিখিত পুথি আদি—ক উপাদান হিচাপে গ্ৰহণ কৰি ভাষাৰ পুৰণি ৰূপৰ বিশ্লেষণ আগবঢ়ায়। তাৰপাছত, সাধাৰণীকৰণৰ জৰিয়তে বিভিন্ন ৰূপৰ ভিতৰত এখন সময়ৰ শুদ্ধ বা মান্য ৰূপ নিৰূপণ কৰি ভাষাটোৰ বৰ্তমান গঠন-বৈশিষ্ট্য বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে।

যেতিয়া ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য আৰু অৰ্থৰ পৰ্যায়সমূহত ভাষাৰ বিকাশধাৰা অধ্যয়ন কৰা হয়, তেতিয়া বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ দৰে ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানতো এই চাৰিটা দিশৰ সংগতি অৱলম্বন কৰা হয়। কিন্তু মূল পাৰ্থক্যটো হ’ল—ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানত অতীতৰ দিশত লক্ষ্য ৰাখি ভাষাৰ ক্ৰমবিৱৰ্তনৰ এটি তাত্ত্বিক ছবি প্ৰস্তুত কৰা হয়, যিখন ভাষাৰ বিকাশ ইতিহাসৰ সন্ধান দিয়ে। ইয়াত শব্দৰ অৰ্থগত বিকাশ বিশেষ গুৰুত্বেৰে অধ্যয়ন কৰা হয় আৰু এই ক্ষেত্ৰত বাক্যৰ গঠনলৈকৈ অর্থতত্ত্বৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰা দেখা যায়।

এই শাখাৰ বিজ্ঞানীসকলে শব্দৰ পুৰণি অৰ্থ কি আছিল, কিদৰে পৰিৱৰ্তিত হ’ল, তাৰ এক পুঙ্খানুপুঙ্খ বিশ্লেষণ আগবঢ়ায়। বহু সময়তে তেওঁলোকে ইও দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰে যে, শব্দটোৰ প্ৰাচীন অৰ্থটোহে আচল আৰু শুদ্ধ অৰ্থ।

বিশ্বৰ বিভিন্ন ভাষাত শব্দৰ অৰ্থ ক্ৰমে পৰিৱর্তিত হোৱা বহু উদাহৰণ পোৱা যায়। যেনে—

সংস্কৃত 'মহাজন' শব্দে প্ৰথমতে 'মহান ব্যক্তি' বুজাইছিল, কিন্তু বৰ্তমানে ইয়াৰ অৰ্থ 'বেপাৰী', 'দোকানী', 'পুঁজিপতি' আদি হিচাপে ব্যৱহৃত হয়।

ইংৰাজী শব্দ 'deer' প্ৰথমতে যিকোনো জন্তুৰ বাবে প্ৰযোজ্য আছিল, কিন্তু বৰ্তমানে কেৱল 'হৰিণ' বুজাবলৈহে ব্যৱহৃত হয়।

এই ধৰণৰ অৰ্থ পৰিৱৰ্তনৰ ঘটনাবোৰ সমাজ আৰু সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগত গভীৰভাৱে জড়িত। শব্দৰ অৰ্থ পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা মুখ্য ধাৰা—

অর্থসংকোচ (Narrowing),

অর্থবিস্তাৰ (Widening),

অর্থ-সংশ্লেষ (Shift or Change)—

ইয়াৰ বিশ্লেষণত ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান বিশেষ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।

(গ) তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান

ভাষাৰ প্ৰণালীবদ্ধ অধ্যয়নত বর্ণনাত্মক আৰু ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ দৰে তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞানো এক বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ সময়ক্রমিক পৰিৱৰ্তনৰ গতি-প্ৰকৃতি আৰু উৎস সন্ধান কৰা হয়; আনহাতে, বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ প্ৰচলিত গাঁথনিক ৰূপৰ বৰ্ণনা দিয়া হয়। তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞানত সমগোত্রীয় বা বিভিন্ন গোত্রৰ দুটা বা ততোধিক ভাষাৰ মাজত ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য, আৰু অৰ্থগত দিশত তুলনামূলক বিশ্লেষণ কৰা হয়। এনে অধ্যয়নে ভাষাসমূহ একে মূলৰ পৰা উৎপন্ন হৈছে বুলি প্ৰতিপন্ন কৰাৰ লগতে ভাষাৰ বিকাশৰ ধাৰা উন্মোচিত কৰে।

কেতিয়াবা একেটা ভাষাৰ প্ৰাচীন আৰু আধুনিক ৰূপৰ তুলনা কৰাও এই শাখাৰ অন্তৰ্গত। তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে ভাষাৰ সময়সোঁতত হোৱা পৰিৱৰ্তন আৰু পূর্বৰূপ নিৰ্ণয় কৰাত সহায় কৰে। ভাষাৰ বৰ্গীকৰণ বা শ্ৰেণীবিন্যাসৰ ক্ষেত্ৰতো এই শাখাৰ অৱদান উল্লেখযোগ্য। ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ আধাৰতেই তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান গঠিত, যাৰ জৰিয়তে উৎকৃষ্ট ভাষাসমূহৰ উৎস সন্ধান সহজ হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ১৮ শতিকাত সংস্কৃত, গ্ৰীক আৰু লেটিন ভাষাৰ তুলনামূলক অধ্যয়নৰ জৰিয়তে এই ভাষাসমূহ একে মূলৰপৰা উদ্ভূত বুলি স্বীকাৰ কৰা হয়।

অন্য ভাষাবিজ্ঞানীসকলে ভাষা বিশ্লেষণৰ পদ্ধতি অনুসৰি ভাষাবিজ্ঞানক তলত উল্লেখ কৰা তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে—

(ক) সমকালিক ভাষাবিজ্ঞান

(খ) ক্ৰমকালিক ভাষাবিজ্ঞান

(গ) তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান

ছুইছ ভাষাবিজ্ঞানী ফার্ডিনান্ড দ্য ছাচুৰে ভাষা অধ্যয়নক ঐতিহাসিক (diachronic) আৰু সমকালিক (synchronic)—এই দুটা দিশত বিভাজন কৰিছিল। যদিও ছাচুৰে ঐতিহাসিক অধ্যয়নক প্ৰয়োজনীয় বুলি স্বীকাৰ কৰিছিল, তথাপি তেওঁ সমকালিক ভাষা বিশ্লেষণত অধিক গুৰুত্ব দিছিল, কিয়নো ভাষা এক জীবন্ত সম্পদ, যাক প্ৰচলিত ৰূপতে বিশ্লেষণ কৰি ইয়াৰ আভ্যন্তৰীণ গাঁথনি বুজা যায়।

আধুনিক ভাষা চিন্তাৰ নতুন শাখাসমূহ

ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে পশ্চিমীয়া বিশ্বত জ্ঞানৰ নতুন চিন্তাধাৰা বিকাশ লাভ কৰে, যাৰ প্ৰভাৱত ভাষাবিজ্ঞানতো আধুনিকতা আহে। ভাষা-চিন্তাৰ এই নতুন ধাৰাই ভাষাৰ লগত সম্পৰ্ক থকা নানান সামাজিক, মানসিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশৰ সংযোগ ঘটায়। কুৰি শতিকাৰ পঞ্চাশৰ দশকৰ পৰা ভাষাবিজ্ঞানৰ অধ্যয়ন ক্ষেত্ৰ বহল হৈ পৰে আৰু নতুন শাখাবোৰ গঠন হয়:

(ক) বৈপৰীত্যমূলক বা ভেদাত্মক ভাষাবিজ্ঞান

এই শাখাটোক তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞানৰ এক আধুনিক ৰূপ বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াত সমগোত্রীয় বা বিসমগোত্রীয় ভাষাৰ মাজত থকা পার্থক্য বৰ্ণনাত্মক দৃষ্টিকোণেৰে বিশ্লেষণ কৰা হয়। এই অধ্যয়নত সাধাৰণতে ভাষাৰ কথিত ৰূপত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য আৰু অৰ্থগত দিশত তুলনা কৰি দুই ভাষাৰ মাজৰ ফাৰাক চাবলৈ চেষ্টা কৰা হয়।

(খ) মনো-ভাষাবিজ্ঞান

মনো-ভাষাবিজ্ঞানত ভাষা আৰু মানসিক প্রক্রিয়াৰ মাজত থকা সম্পর্ক অধ্যয়ন কৰা হয়। ইয়াত মুখ্যকৈ তলত দিয়া প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ বিচৰা হয়—

(i) ভাষাক কিয় আৰু কেনেকৈ ভাষা বুলি চিনাক্ত কৰা হয়?

(ii) শিশু কোন ধৰণে ভাষা আহৰণ কৰে?

(iii) মানৱমনে কেনেদৰে ভাষা সৃষ্টি কৰে আৰু ব্যৱহাৰ কৰে?

(iv) মানৱে উচ্চাৰিত বা লিখিত ভাষাৰ অৰ্থ কেনেদৰে উপলব্ধি কৰে?

এই শাখাটোত ভাষাৰ অন্তৰ্নিহিত মনস্তাত্ত্বিক প্রক্রিয়াবোৰক বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণৰে অধ্যয়ন কৰা হয়।

(গ) সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান

ভাষা আৰু সমাজ একে আনটোৰ লগত গভীৰভাৱে সম্পৰ্কিত। সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে ভাষাৰো পৰিৱৰ্তন ঘটে। সমাজ-ভাষাবিজ্ঞানত এই সম্পর্ক অধ্যয়ন কৰা হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে অঞ্চলভেদে, ধৰ্মভেদে, লিংগভেদে বা বয়সভেদে ভাষাৰ ব্যৱহাৰত হোৱা ভিন্নতা বিশ্লেষণ কৰি এক সামগ্রিক ভাষা-চিন্তা আগবঢ়োৱা হয়।

(ঘ) ভূ-ভাষাবিজ্ঞান

ভূ-ভাষাবিজ্ঞানত ভাষা বা উপভাষাৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি আৰু অঞ্চলভেদে হোৱা ভাষাগত বৈচিত্র্য বিশ্লেষণ কৰা হয়। এটা ভাষা আন এটা ভাষাৰ সৈতে সংমিশ্ৰিত হ'লে সেয়া কেনেকৈ পৰিৱর্তিত হয় বা নিজৰ বৈশিষ্ট্য হেৰুৱায় সেয়া অধ্যয়নৰ বিষয় হয়। উপভাষাসমূহৰ সীমা নির্ধাৰণত এই শাখাই সহায় কৰে।

(ঙ) প্রয়োগ ভাষাবিজ্ঞান

এই শাখাই ভাষা শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কামত লাগা কৌশলসমূহ বিকাশ কৰি তোলে। ভাষা কিদৰে শিকাব লাগে, ভাষাশিক্ষক কেনেদৰে ভাষাৰ উচ্চাৰণ, শব্দচয়ন, বাক্য গঠন আদিত জ্ঞান অৰ্জন কৰিব পাৰে—এই বিষয়সমূহত প্ৰয়োগ ভাষাবিজ্ঞান গুৰুত্ব দিয়ে। ভাষা শিক্ষা আৰু ভাষাবিজ্ঞানৰ মাজত এক যোগসূত্র গঢ়ি তোলে এই শাখাই।

(চ) ৰূপান্তৰ সৃজনাত্মক ব্যাকৰণ

এই তত্ত্ব আমেৰিকান ভাষাবিজ্ঞানী নোম ছমস্কীয়ে ২০ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ কৰে। ছমস্কীৰ মতে, মানুহৰ মগজুত এটা নিৰ্দিষ্ট ভাষাগত গাঁথনি থাকে যাৰ জৰিয়তে সীমিত নিয়মৰে অসীম সংখ্যক বাক্য সৃষ্টি কৰা সম্ভৱ। এই তত্ত্বত ধ্বনিৰ পৰা অৰ্থলৈ ক্ৰমাগত বিশ্লেষণ কৰি ভাষাৰ অন্তৰ্নিহিত গাঁথনি উদ্‌ঘাটনৰ প্ৰচেষ্টা কৰা হয়।

১০। ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষা অধ্যয়নৰ কোনবোৰ দিশত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:&nbsp;&nbsp;(খ) ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান

ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষা এটাৰ ক্ৰমবিৱৰ্তনৰ ধাৰা সন্দর্ভত বিশ্লেষণ কৰা হয়। কোনো ভাষা ক’ৰ পৰা আহিছিল, কিদৰে বিকাশ ঘটিছিল, আৰু কিহৰ ফলস্বৰূপে ভাষাটোৱে বৰ্তমান ৰূপ লাভ কৰিছে—এইবোৰ প্রশ্নৰ উত্তৰ বিচৰা হয় এই শাখাত। ভাষাৰ গঠন আৰু বিকাশৰ এই অধ্যয়নধাৰা সময়ৰ লগত সংগতি ৰাখি, ভাষাৰ গাঁথনিক দিশ—যেনে ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য আৰু অৰ্থ—বিশ্লেষণ কৰে।

বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ বৰ্তমান ৰূপটোৰ বিশ্লেষণ কৰা হয়, তেনেদৰে, ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানত অতীতৰ ভাষা-রূপবোৰ পুৰাতাত্ত্বিক আৰু লিখিত উৎসৰ সহায়ত পোনপটীয়া অধ্যয়ন কৰা হয়। ভাষাৰ লিখিত দস্তাবেজ—যেনে শিলালিপি, তাম্রফলক, পৰিব্ৰাজকৰ বিৱৰণ, প্রাচীন পুথি আদিৰ পাঠসমূহ—এই শাখাৰ অধ্যয়নৰ বাবে প্ৰধান উপাদান ৰূপে ব্যৱহাৰ হয়।

এই পাঠসমূহৰ মাজৰ বিভিন্ন ৰূপসমূহ তুলনা কৰি, সাধাৰণীকৰণৰ জৰিয়তে কোনো এটা বিশেষ ৰূপক শুদ্ধ বা মান্য ৰূপ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়। এই ভিত্তিতেই বৰ্তমানৰ ৰূপসমূহৰ গঠন-পদ্ধতি চমুকৈ উন্মোচন কৰা হয়। ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানত এই বিশ্লেষণ পদ্ধতি সাধাৰণতে যথেষ্ট তাত্ত্বিক হয়। বাক্যবিন্যাস অপেক্ষা অৰ্থ-তত্ত্বৰ অধ্যয়নৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়।

শব্দৰ পুৰণি অৰ্থ কি আছিল, কিদৰে তাৰ অৰ্থৰ পৰিৱর্তন ঘটিল, কি ধৰণে সেয়া সাধিত হ'ল—এই সকলো দিশ পুঙ্খানুপুঙ্খভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানীয়ে এইটো প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ সচেষ্ট হয় যে কোনো শব্দৰ প্ৰাচীন অৰ্থটোৱেই তাৰ মৌলিক আৰু শুদ্ধ অৰ্থ।

পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ভাষাত শব্দৰ অৰ্থ পৰিৱৰ্তনৰ বহু উদাহৰণ পোৱা যায়। প্ৰাচীন কালত সংস্কৃতৰ 'মহাজন' শব্দে মহান আৰু জ্ঞানী ব্যক্তিক বুজাইছিল। কিন্তু সমাজ আৰু জীৱন পদ্ধতিৰ লগত সংগতি ৰাখি, এই শব্দটোৱে বর্তমান যুগত সম্পূৰ্ণ ভিন্ন অৰ্থ গ্ৰহণ কৰিছে। এতিয়া 'মহাজন' বুলি সাধাৰণতে দোকানী, বেপাৰী, পুঁজিপতি আদিক বুজোৱা হয়। আনকি গাখীৰ, খৰি, মাছ আদিৰ ব্যৱসায় কৰি ধন উপাৰ্জন কৰা লোককো 'মহাজন' বুলি কোৱা হয়। ইংৰাজীতো এনেকুৱা পৰিৱর্তনৰ দৃষ্টান্ত পোৱা যায়; 'deer' শব্দে এক সময়ত যিকোনো জন্তুক বুজাবলৈ ব্যৱহৃত হৈছিল, কিন্তু সময়ৰ সৈতে তাৰ অৰ্থ সংকুচিত হৈ কেবল ‘হৰিণ’ বুজাবলৈ ব্যৱহৃত হ’ব ধৰিলে। এইবোৰ পৰিৱর্তন দেখুৱায় যে সমাজ, জীৱনপদ্ধতি, আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰেক্ষাপটৰ সৈতে ভাষাৰো ৰূপান্তৰ ঘটে। শব্দৰ অৰ্থ কেতিয়াবা বিস্তৃত হয় (অর্থবিস্তাৰ), কেতিয়াবা সংকুচিত হয় (অর্থসংকোচ), আৰু কেতিয়াবা সম্পূৰ্ণ নতুন অৰ্থও গ্ৰহণ কৰে (অর্থসংশ্লেষ)। এই ধৰণৰ অৰ্থ পৰিৱর্তনৰ অধ্যয়নত ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূর্ণ।

সুনীতি কুমাৰ চেটাৰ্জীৰ ‘The Origin and Development of the Bengali Language’ আৰু বাণীকান্ত কাকতিৰ ‘Assamese: Its Formation and Development’ গ্রন্থসমূহ এই ক্ষেত্ৰত অমূল্য দলিল হিচাপে বিবেচিত। বাণীকান্ত কাকতিয়ে তেওঁৰ গ্ৰন্থত বর্তমান অসমীয়া শব্দসমূহৰ সংস্কৃতমূল, আৰু সেইবোৰ কোন প্ৰাকৃতিক স্তৰৰ মাজেদি পৰিবৰ্তিত হৈ আধুনিক ৰূপত পৰিণত হ’ল — এই সকলো কথা সুদীর্ঘভাৱে আলোচনা কৰিছে।

১১। বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান আৰু ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ মাজৰ সম্পৰ্ক তথা পাৰ্থক্যৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:&nbsp;বর্ণনাত্মক বা সমকালিক ভাষাবিজ্ঞান কোনো এটা ভাষাৰ নিৰ্দিষ্ট সময়চোৱাৰ ভিতৰত সেই ভাষাৰ গঠন, ব্যৱহাৰ আৰু গতি-প্রগতিৰ ওপৰত কেন্দ্ৰ কৰি আলোচনা কৰে। ই ভাষাটোৰ এক নিৰ্ধাৰিত সময়ত কিদৰে ব্যৱহৃত হৈছে, সেই দিশত গুৰুত্ব দিয়ে। আনহাতে, ঐতিহাসিক বা কালক্রমিক ভাষাবিজ্ঞান কোনো এটা ভাষাৰ উদ্ভৱ, বিকাশ আৰু পৰিৱর্তনৰ ধাৰাক লৈ গভীৰভাৱে পৰ্যালোচনা কৰে। এই ভাষাবিজ্ঞান শাখাই এটা ভাষাই কিদৰে যুগে যুগে ৰূপান্তৰ ঘটাইছে, নতুন ৰূপ গ্ৰহণ কৰিছে আৰু কিমান পৰিবৰ্তন ঘটিছে, সেই দিশত আলোচনাৰ ক্ষেত্ৰ প্ৰসাৰিত কৰে।

ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত হৈছে তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান। এই শাখাই একাধিক ভাষাৰ গঠন, শব্দভঁৰাল, ধ্বনিগত বৈশিষ্ট্য আদিৰ তুলনামূলক অধ্যয়নৰ জৰিয়তে তেখেতবোৰৰ মাজৰ সাদৃশ্য বা পাৰ্থক্য উলিয়াই আনে। এইদৰে, ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ সফলতা বহু পৰিমাণে বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ ওপৰ নিৰ্ভৰশীল।

এই দুই ভাষাবিজ্ঞান শাখাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আৰু মৌলিক পাৰ্থক্য আধুনিক ভাষাবিদ ফাৰ্দিনাণ্ড দ্য ছাচুৰে (Ferdinand de Saussure) অতি সুন্দৰভাৱে বিশ্লেষণ কৰি দেখুৱাইছে। তেওঁ ভাষা অধ্যয়নত 'Synchronic' (সমকালিক) আৰু 'Diachronic' (কালক্রমিক) পদ্ধতিৰ মাজত স্পষ্ট ভেদ ৰেখা আনে। ছাচুৰেৰ মতে, ভাষা অধ্যয়নৰ বাবে এই দৃষ্টিভংগী দুয়োটাই সমান গুৰুত্বপূর্ণ।

<figure class="wp-block-image"><img src="https://lh7-rt.googleusercontent.com/docsz/AD_4nXfAWoDHuuox-F5dm4KMj9Ephy4ZKy6OW1jzkyUvsq0ju9gx9A7pDk0wvpZ6wJ-V4FtuwXnmYzByM95NcwEnHFQHI0IAJHsRIkGl2qGF3cEEu7mS5tQf0aXb1h-wfqfh0ldpYrVzQw?key=s2ubS-nSwKsfTO19t9ta6g" alt=""/></figure>

ইয়াত ক-খ ৰেখাডালটো বৰ্ণনাত্মক বা সমকালিক ভাষাবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, আৰু গ-ঘ ৰেখাডালটো ঐতিহাসিক বা ক্রমকালিক ভাষাবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ফাৰ্দিনাণ্ড দ্য ছাচুৰে (Ferdinand de Saussure) পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে এই দুই দৃষ্টিভংগীৰ মাজত থকা মৌলিক পাৰ্থক্য সুস্পষ্টভাৱে প্ৰকট কৰি তুলিছে। ছাচুৰে বৰ্ণনাত্মক বা সমকালিক ভাষাচর্চাৰ ওপৰতে অধিক গুৰুত্ব দিয়ে। তেওঁৰ মতে, ভাষা যদিও মূলতে গতিশীল, তথাপিও ব্যক্তিগত ভাষা ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত এই গতিশীলতা প্ৰতিফলিত নোহোৱাটো স্বাভাৱিক। ছাচুৰে কৈছে—

"The first thing that strikes us when we study the facts of language is that their succession in time does not exist insofar as the speaker is concerned. He is confronted with a state."

অর্থাৎ, ভাষা ব্যৱহাৰকাৰীৰ ক্ষেত্ৰত ভাষা এখন "অৱস্থা" (state) হিচাপে উপলব্ধ হয়, নহয় সময়ৰ ক্ৰমবিকাশৰ একে একে ধাপ হিচাপে। এই দৃষ্টিভংগী অনুসৰি তেওঁ বৰ্ণনাত্মক (synchronic) আৰু ঐতিহাসিক (diachronic) ভাষাবিজ্ঞানৰ মাজত থকা বৈষম্য স্পষ্টকৈ ব্যাখ্যা কৰিছে।

ছাচুৰে পুনৰ কৈছে—

"Synchronic linguistics will be concerned with the logical and psychological relations that bind together co-existing terms and form a system in the collective mind of speakers. Diachronic linguistics, on the contrary, will study relations that bind together successive terms not perceived by the collective mind but substituted for each other without forming a system."

এই বক্তব্য অনুসৰি বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান ভাষাৰ যি উপাদানসমূহ একে সময়ত একেলগে অৱস্থিত থাকে, সিহঁতৰ মাজৰ যৌক্তিক আৰু মানসিক সম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ই ভাষাক এখন "পদ্ধতি" (system) হিচাপে দেখে। আনহাতে, ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান ভাষাৰ উপাদানসমূহ কিদৰে সময়ৰ লগে লগে পৰিৱর্তিত হৈছে, সেই উত্তৰাধিকাৰ সম্পর্ক অধ্যয়ন কৰে, যদিও সিহঁতে একে সময়ত একেলগে উপস্থিত নাথাকে।

এই দৃষ্টিভংগীত বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান মূলত ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতি (systemic aspect) পোহৰলৈ আনে, আৰু ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান ভাষাৰ প্ৰতিটো উপাদান বা একক (element/unit) কিদৰে বিকাশ লাভ কৰিছে, তাক পুঙ্খানুপুঙ্খভাৱে বিশ্লেষণ কৰে।

বাস্তৱ পৰিস্থিতিত ভাষাবিজ্ঞানৰ বিভিন্ন শাখা তথা আলোচনা-কেন্দ্ৰসমূহক একেবাৰে পৃথক কৰি একোটা নিৰ্দিষ্ট ৰুদ্ধ কোঠাত বন্দী কৰি ৰাখিব নোৱাৰি। ভাষাৰ অধ্যয়ন কোনো একমাত্রিক প্ৰক্ৰিয়া নহয়; বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানে যেতিয়া কোনো ভাষাৰ গঠন বা ব্যৱস্থাপনাৰ বিশ্লেষণ কৰে, তেতিয়াই স্বাভাৱিকভাৱে ঐতিহাসিক বা তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞানৰ প্ৰসংগ আহি পৰে। এই পৰস্পৰ-সম্পৰ্কিত আৰু পৰিপূৰক দৃষ্টিভংগীৰ ফলস্বৰূপেই তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞানৰ জন্ম আৰু বিকাশ ঘটিছে।

অনেক ক্ষেত্ৰত এটা ভাষা বিশ্লেষণ পদ্ধতি আন এটা পদ্ধতিতকৈ সম্পূৰক, আৰু এইবোৰৰ মাজত সংযোগ স্থাপন একেবাৰে অনিবার্য। তদুপৰি, একেটা বিশ্লেষণ পদ্ধতিকো একঘূৰ্ণি হিচাপে নোলোৱাৰ ক্ষেত্ৰতো সচেতনতা আৱশ্যক। উদাহৰণস্বৰূপে, যদিও বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানক সাধাৰণতে সমকালিক ভাষাবিজ্ঞান হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়, তথাপিও এই ক্ষেত্ৰখনৰ ভিতৰতো সূক্ষ্মাতিসূক্ষ্ম পাৰ্থক্য দেখা যায়।

এই দিশটোলৈ আমাক দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে বিশিষ্ট ভাষাবিজ্ঞানী চাৰ্লছ এফ. হকেটে (Charles F. Hockett)। তেওঁ উল্লেখ কৰে—

"Descriptive linguistics deals with the design of the language of some community at a given time, ignoring inter-personal and intra-group differences. Such differences are always to be found in any language spoken by more than one person, since no two people have exactly the same set of speech habits."

অর্থাৎ, বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান সাধাৰণতে কোনো এটা ভাষা-সম্প্ৰদায়ৰ নির্দিষ্ট সময়ৰ ভাষিক গঠন বা ৰচনাক লক্ষ্য কৰি চলে, আৰু তাত ব্যক্তিগত বা গোটভুক্ত পাৰ্থক্যবোৰ উপেক্ষা কৰা হয়। কিন্তু প্ৰকৃততে এনে পাৰ্থক্য সকলো ভাষাতেই থাকে, কাৰণ যিকোনো ভাষা বহুজনৰ দ্বাৰা ব্যৱহৃত হ’লে তাত একে ধৰণৰ বাক্যভ্যাস নাথাকে।

চাৰ্লছ হকেটৰ মতে, সমকালিক ভাষাবিজ্ঞান (synchronic linguistics) বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানক অন্তর্ভুক্ত কৰি লয়, আৰু ইয়াৰ সৈতে সংগতি ৰাখি সমকালিক উপভাষা অধ্যয়ন (synchronic dialectology)-ও চলি আহে। এই ক্ষেত্ৰই ভাষা ব্যৱহাৰকাৰী ব্যক্তিসকলৰ মাজত থকা ভাষিক পাৰ্থক্য আৰু বিভিন্ন গোটৰ ভাষা ব্যৱহাৰৰ সূক্ষ্ম ভিন্নতাসমূহৰ পদ্ধতিগত অধ্যয়ন কৰে।

বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত মূলত কোনো এটা ভাষাৰ সাধাৰণ কথিত তথা প্ৰচলিত ৰূপটোৰ ওপৰতে গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। কিন্তু বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত বিশেষকৈ অপৰিশীত ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত এই কথিত বা সর্বজনগৃহীত ৰূপ চিনাক্ত কৰাটো সহজ নহয়। যিহেতু একে ভাষাকে সমাজৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ৰ মানুহে বিভিন্ন ধৰণে ক’ৱ পাৰে, সেয়ে ভাষাৰ অভ্যন্তৰত যথেষ্ট বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়। একেটা ভাষাৰ উচ্চাৰণ, ধ্বনিৰীতি বা বাক্য গঠন ব্যক্তিবিশেষৰ শিক্ষা-দীক্ষা, সামাজিক প্ৰতিষ্ঠা, জলবায়ু, পেছা তথা পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি যথেষ্ট ভিন্নতা লাভ কৰে।

সাধাৰণতে দেখা যায়, এজন শিক্ষিত ব্যক্তিয়ে কোৱা ভাষা আৰু এজন অশিক্ষিত ব্যক্তিয়ে কোৱা ভাষাৰ মাজত ধ্বনি বা গঠনগতভাৱে কিছু প্ৰভেদ থাকে। তদুপৰি, এজন ব্যক্তিয়ে নিজ জীৱনৰ বেলেগ বেলেগ পৰিপ্ৰেক্ষিতত একে ভাষাৰ বিভিন্ন ৰূপ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন ব্যক্তি নিজৰ পৰিয়ালৰ মাজত যি ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে, সেই ভাষাৰ বৈশিষ্ট্য তেওঁৰ সামাজিক বা পেচাগত জীৱনত ব্যৱহৃত ভাষাৰ পৰা বেলেগ হ’ব পাৰে। এইভাৱে ভাষাৰ বহুস্তৰীয় পৰিৱেশ আৰু পৰিৱর্তন থাকিলেও, বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানীসকলে সাধাৰণতে এনে সূক্ষ্ম বৈচিত্র্যসমূহ উপেক্ষা কৰে।

ইয়াৰ বিপৰীতে, সমকালিক ভাষাবিজ্ঞান ভাষাৰ এই অন্তৰ্নিহিত বৈচিত্র্যসমূহলৈ অধিক মনোযোগ দিয়ে। ই কেৱল সাধাৰণ বা গঢ় ভাষা পৰ্যালোচনা কৰাৰ পৰিৱৰ্তে ভাষা-ব্যৱহাৰকাৰীৰ মাজত থকা উপভাষিক (dialectal) আৰু ব্যক্তিভাষিক (idiolectal) পাৰ্থক্যবোৰো ধৰি লয়। প্ৰত্যেকটা ভাষাৰ কিছুমান আঞ্চলিক বা থলুৱা বৈশিষ্ট্য থাকে, যি বৈশিষ্ট্য ধ্বনি, শব্দৰ ৰূপ, আৰু বাক্যৰ গঠন আদি ক্ষেত্ৰত স্পষ্ট হৈ উঠে।

এই বিবেচনাৰে, সমকালিক ভাষাবিজ্ঞানক বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ এক বিস্তৃত আৰু অধিক সুগভীৰ ৰূপ হিচাপে চাব পাৰি। ই ভাষাৰ ব্যৱস্থাপনাৰ লগে লগে ভাষাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিত, প্ৰসংগ আৰু ব্যৱহাৰকাৰীৰ সামাজিক বৈচিত্ৰ্যসমূহকো গম্ভীৰভাৱে আলোচনাৰ অন্তৰ্গত কৰে। সেয়ে ক’ব পৰা যায়—সমকালিক ভাষাবিজ্ঞান বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ বিকশিত আৰু প্ৰসারিত ৰূপ। ১২। ভাষাৰ অৰ্থ পৰিৱৰ্তনৰ ত্ৰিধাৰা বুলিলে কি বুজা? তোমাৰ নিজৰ ভাষাত বুজাই লিখা। উত্তৰঃ ভাষাৰ অৰ্থ পৰিৱৰ্তনৰ ত্ৰিধাৰা বুলিলে মূলত ভাষা অধ্যয়নৰ তিনিটা দৃষ্টিভংগী বুজোৱা হয়—(ক) বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান, (খ) ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান, আৰু (গ) তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান। এই তিনিটা শাখাই ভাষাৰ গঠন, বিকাশ আৰু পৰিবর্তনৰ ভিন্ন ভিন্ন দিশ অধ্যয়ন কৰে। তলত এই ত্ৰিধাৰাৰ সংক্ষিপ্ত ব্যাখ্যা দিয়া হ’লঃ (ক) বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান (Descriptive Linguistics): বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত কোনো এটা ভাষাৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ত কথিত বা ব্যৱহৃত ৰূপটোৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। এই শাখাই ভাষাটোৰ উৎপত্তি বা ঐতিহাসিক বিকাশৰ দিশলৈ মন নিদিয়ে, বৰং যি ভাষাৰ তথ্য তৎকালীন সময়ত লাভ কৰা যায়, তাৰ গাঁথনিক অধ্যয়নেই ইয়াৰ মুখ্য উদ্দেশ্য। ভাষাৰ ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য আৰু অৰ্থ—এই চাৰিটা স্তৰৰ বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণৰ মাধ্যমে ভাষাটোৰ সামগ্ৰিক কাঠামো বুজাবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। এই দৃষ্টিভংগীত ভাষাৰ সেই ৰূপ অধ্যয়ন কৰা হয়, যি সময়ত সমাজত প্রচলিত। কিন্তু যিহেতু সমাজত বিভিন্ন পৰ্যায়ৰ, পেছাৰ, শিক্ষাৰ, বা অঞ্চলৰ লোক বিভিন্নভাৱে ভাষা কয়, সেই বাবে বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান বহু সময়তে সেই বৈচিত্র্য উপেক্ষা কৰে। যদিও আধুনিক বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত এই ভিন্নতা, যেনে ব্যক্তিভাষিক (idiolect) আৰু উপভাষিক (dialect) দিশসমূহো বিবেচনা কৰা হয়, তথাপিও মূলত ভাষাৰ গঠন পদ্ধতি (system) ৰ ওপৰতে কেন্দ্ৰিত থাকে। সেই বাবেই একে শাখাক ‘গঠনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান’ (Structural Linguistics) বুলিও কোৱা হয়। (খ) ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞান (Historical Linguistics): ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ উৎপত্তি, বিকাশ আৰু সময়ৰ লগত লগত হোৱা পৰিৱর্তনৰ গতি-প্ৰকৃতিৰ অধ্যয়ন কৰা হয়। ভাষা এটাৰ প্রাচীন ৰূপ কি আছিল, কেনেদৰে তাৰ ধ্বনি, শব্দ, বাক্য গঠন, আৰু অৰ্থৰ পৰিবর্তন ঘটিল—এইবোৰ আলোচনা হয় এই শাখাত। এই দৃষ্টিভংগীত, ধ্বনিগত, ৰূপগত, বাক্যগত, আৰু অৰ্থগত পৰিৱর্তনসমূহ লিখিত পুথি, শিলালিপি, তাম্ৰফলক, প্রাচীন নথিপত্ৰ আদিৰ মাধ্যমে অধ্যয়ন কৰা হয়। শব্দৰ পুৰণি অৰ্থ, তাৰ ব্যৱহাৰ, আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত কিদৰে তাৰ অৰ্থ সংকুচিত, বিস্তৃত বা সম্পূৰ্ণভাৱে ভিন্ন হৈছে, সেয়া পুঙ্খানুপুঙ্খভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হয়। (গ) তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান (Comparative Linguistics): এই শাখাই সমগোত্রীয় ভাষাসমূহৰ মাজত ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য আৰু অৰ্থত থকা মিল আৰু পাৰ্থক্য বিচাৰি উলিয়ায়। এই ধৰণৰ তুলনামূলক অধ্যয়নে এটা ভাষাৰ উৎপত্তি আৰু বংশবৃক্ষ নিৰ্ণয় কৰাত সহায় কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, সংস্কৃত, গ্ৰীক আৰু লেটিন ভাষাৰ তুলনাৰ মাধ্যমে প্ৰমাণ কৰা হয় যে এই ভাষাসমূহ একে মূলৰপৰা আহিছে। আনহাতে, একেটা ভাষাৰ পুৰণি আৰু নতুন ৰূপৰ মাজতো তুলনা কৰি শব্দ বা গঠন পৰিৱর্তনৰ দিশটো উপলব্ধি কৰা হয়, যাকো এই শাখাত অন্তর্ভুক্ত কৰা হয়।

১৩। বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজা? বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজন আছে নে? বিশ্লেষণ আগবঢ়াও। উত্তৰঃ বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান বুলিলে এক নির্দিষ্ট সময়ত প্রচলিত ভাষাৰ গঠন, ব্যৱহাৰ আৰু ধৰনসম্পৰ্কে বিজ্ঞানসন্মতভাৱে কৰা বিশ্লেষণমূলক অধ্যয়নক বুজায়। এই শাখাই ভাষাটোৰ উৎপত্তি, পূৰ্বৰূপ বা বিকাশপথত গুৰুত্ব নিদিয়ে; বৰং তৎকালীন সময়ত যি ভাষা ব্যৱহৃত হৈছে, তাৰ গাঁথনিক দিশসমূহ (যেনে ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য আৰু অৰ্থ) বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিত বিশ্লেষণ কৰে। বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাবিদসকলে মূলত ভাষাটোৰ বর্তমান গঠন পদ্ধতিৰ বৰ্ণনা আগবঢ়ায়। ইয়াত লক্ষ্য কৰা হয় যে একেটা ভাষা ব্যক্তিবিশেষ, অঞ্চল, বা প্ৰসঙ্গ অনুসৰি ভিন্ন ৰূপত প্ৰচলিত হৈ থাকে। এই সূক্ষ্মভাৱে ভিন্নতাসমূহো বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানত সমালোচনাৰ বিষয় হয়। ভাষাটোৰ গাঁথনিৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত থকাৰ বাবে এই শাখাক আধুনিক ভাষাবিদসকলে ‘গঠনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান’ বুলিও অভিহিত কৰিছে। সেয়েহে গঠনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানক বর্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ এক উন্নত ৰূপ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ভাষাৰ অধ্যয়নত ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন (Field Study) অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়, বিশেষকৈ বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত। কাৰণ, মৌলিক ভাষাতাত্ত্বিক তথ্য সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ভাষাটো য’ত প্ৰচলিত, তাত উপস্থিত হৈ কথ্যভাষাৰ সত্যতা আৰু বৈচিত্ৰ্য পৰ্যবেক্ষণ কৰা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। তলত বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞানৰ প্ৰধান চাৰিটা অধ্যয়ন ক্ষেত্ৰৰ সংক্ষিপ্ত বিশ্লেষণ দিয়া হ’লঃ

(ক) ধ্বনিতত্ত্ব (Phonology): এই স্তৰত ভাষাটোৰ মৌলিক ধ্বনি আৰু সিহঁতৰ উপধ্বনিসমূহৰ বিশ্লেষণ কৰা হয়। ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ মাধ্যমে ভাষাটোৰ ধ্বনি সংগ্ৰহ কৰি সিহঁতৰ উচ্চাৰণস্থান, প্ৰকৃতি, তাল, সুৰ, বলাঘাত আদিৰ বিজ্ঞানসম্মত তালিকা প্ৰস্তুত কৰা হয়। ধ্বনি-ধ্বনিৰ মিল, দ্বিস্বর বা ত্রিস্বৰ ধ্বনি আৰু যুক্তধ্বনিসমূহও ইয়াত অধ্যয়ন কৰা হয়।

(খ) ৰূপতত্ত্ব (Morphology): ধ্বনিসমূহ একত্ৰিত হৈ যি শব্দৰূপ গঠন কৰে, সেইবোৰৰ গঠনত্মক দিশই ৰূপতত্ত্বৰ বিষয়। শব্দমূল আৰু ধাতুৰ লগত বিভক্তি বা প্রত্যয় যোগ হৈ কেনেকৈ নতুন শব্দ গঠিত হয়, সেই পদ্ধতি অধ্যয়ন কৰি ভাষাটোৰ গঠনবৈশিষ্ট্য বুজা হয়।

(গ) বাক্যতত্ত্ব (Syntax): ধ্বনি আৰু ৰূপ সংযোগে সৃষ্টি হোৱা পদসমূহক অৰ্থপূৰ্ণ বাক্যত ৰূপান্তৰিত কৰাৰ পদ্ধতিটো ইয়াত অধ্যয়ন কৰা হয়। যেনে: অসমীয়া ভাষাত সাধাৰণ বাক্যৰ গঠন—কর্তা + কৰ্ম + ক্রিয়া, কিন্তু ইংৰাজীত কর্তা + ক্রিয়া + কৰ্ম হয়। এনেধৰণৰ গঠনপদ্ধতি, বাক্যৰ প্ৰকাৰ, আৰু ৰূপান্তৰৰ নিয়মবোৰ বাক্যতত্ত্বৰ অংশ।

(ঘ) অর্থতত্ত্ব (Semantics): এই স্তৰত শব্দ আৰু বাক্যৰ অৰ্থ, পৰিস্থিতি অনুসৰি অৰ্থ পৰিবৰ্তন, সমার্থ-বিপৰীত শব্দ, আৰু লুকায়িত অৰ্থসমূহৰ অধ্যয়ন কৰা হয়। সময়ৰ লগে লগে শব্দৰ অৰ্থ কেনেকৈ সলনি হয় তাও এই অংশত বিবেচনা কৰা হয়।

উপভাষা অধ্যয়নঃ ভাষা এটা বিভিন্ন অঞ্চলত বিস্তৃত হ’লে সেয়া ভিন্ন ভিন্ন উপভাষাত বিভক্ত হয়। বৰ্ণনাত্মক ভাষাবিজ্ঞান এই উপভাষাসমূহৰ বৈশিষ্ট্যো অধ্যয়ন কৰে—বিশেষকৈ ভাষাৰ ভৌগোলিক, সামাজিক, আৰু বয়স-ভিত্তিক ভিন্নতা লক্ষ্য কৰি। ১৪। ভাষাৰ বংশানুগত বা ঐতিহাসিক বৰ্গীকৰণ বুলিলে কি বুজা যায়? উত্তৰ: ভাষাবিজ্ঞানত ভাষাৰ বংশানুগত বা ঐতিহাসিক বৰ্গীকৰণ বুলিলে এনে এখন প্ৰণালীক বুজোৱা হয়, যাৰ দ্বাৰা পৃথিৱীৰ প্ৰচলিত ভাষাসমূহৰ ধ্বনি, শব্দ, ধাতু আৰু ৰূপগত সাদৃশ্যৰ আধাৰত তেওঁলোকৰ আদি উৎস তথা মূল পৰিয়াল নিৰ্ণয় কৰা হয়। এই বৰ্গীকৰণত ভাষাসমূহৰ মাজত থকা ঐতিহাসিক সম্বন্ধ চিহ্নিত কৰি তেওঁলোকক একেটা পৰিয়াল বা গোটত ভাগ কৰা হয়। এই পদ্ধতি অনুসৰি পৃথিৱীৰ প্ৰায় চাৰি হাজাৰৰো অধিক ভাষাক নিম্নলিখিত মূল ভাষা-পৰিয়ালসমূহত ভাগ কৰা হৈছে— ১. ইন্দো-ইউৰোপীয় ২. চেমীয়-হেমীয় ৩. বান্টু ৪. ফিন্নো-উগ্ৰীয় বা উৰালীয় ৫. তুৰ্ক-মোংগল-মঞ্জুৱা-আলটাই 6. ককেছীয় ৭. দ্ৰাবিড়ীয় ৮. চীন-তিব্বতীয় বা ভোট-চীনীয় ৯. উত্তৰ-পূৱ সীমান্তীয় ১০. অষ্ট্ৰিক ১১. এস্কিমো ১২. আমেৰিকাৰ আদিম ভাষাসমূহ ১৩. অশ্রেণীবদ্ধ ভাষা ইয়াৰ উপৰিও কিছু ভাষাবিজ্ঞানীয়ে বিশেষকৈ কেইটামান ভাষা পৰিয়ালৰ কথা উল্লেখ কৰিছে, যিবোৰ এতিয়ালৈকে প্ৰধান ভাষা পৰিয়ালসমূহৰ সৈতে স্পষ্টভাৱে সংযুক্ত নহয়: (ক) কোৰীয়-জাপানী (খ) আইবেৰীয়-বাস্ক (গ) পাপুৱান (ঘ) আন্দামানী (ঙ) তাচমানীয় (চ) চুদানী-গিনীয় (ছ) বুছম্যান-হটেন্টট (জ) বুঝছাস্কী (ঝ) অষ্ট্ৰেলীয় (ঞ) লা-তি এই বংশানুগত বৰ্গীকৰণে ভাষাবিজ্ঞানলৈ এক ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগী প্ৰদান কৰে, যাৰ সহায়ত ভাষাৰ উৎকৰ্ষ আৰু বিকাশৰ ধাৰা অধ্যয়ন কৰিব পৰা যায়। ১৫। প্রয়োগ ভাষাবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজা? প্রয়োগ ভাষাবিজ্ঞানৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিমান? প্রয়োগ ভাষাবিজ্ঞান কেনেধৰণৰ বিষয়সমূহ সাঙুৰিব পাৰে লিখা। উত্তৰ: ভাষাৰ ব্যৱহাৰিক বা প্ৰয়োগিক দিশসমূহক লৈ গঢ় লোৱা ভাষাবিজ্ঞানৰ যিটো শাখাক প্ৰয়োগ ভাষাবিজ্ঞান (Applied Linguistics) বুলি কোৱা হয়। সৰল ভাষাত ক'বলৈ গ’লে, ভাষা বিষয়ক গৱেষণাৰ ফলাফলসমূহ দৈনন্দিন জীৱন বা ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰাৰ নামেই প্রয়োগ ভাষাবিজ্ঞান। এই শাখাই ভাষা অধ্যয়ন কৰি পোৱা জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি কিদৰে ভাষা শিকিব, শিকাব, বা উন্নয়ন কৰিব সেইবোৰ বিষয়ত গুৰুত্ব দিয়ে। উদাহৰণস্বৰূপে—শুদ্ধ উচ্চাৰণ, ধ্বনিতত্ত্ব, শব্দ গঠন, বাক্য গঠন, আৰু ভাষা শিক্ষা প্ৰক্ৰিয়াৰ কৌশল আদিত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে। প্ৰয়োগ ভাষাবিজ্ঞানীৰ মূল লক্ষ্য হ'ল—ভাষা শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সমস্যা চিনাক্ত কৰি সঠিক উপায় আগবঢ়োৱা, যাৰ দ্বাৰা ভাষা শিক্ষাৰ গুণগত মান উন্নত হয়। ভাষা শিক্ষকসকলে এই কৌশলবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি ভাষা শিক্ষা অধিক ফলপ্ৰসূ কৰিব পাৰে। প্ৰয়োজনীয়তা: বিগত কিছু দশকৰ ভিতৰত জ্ঞান-বিজ্ঞান আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ ব্যাপক বিস্তাৰ ঘটাৰ ফলত ভাষাৰ প্ৰয়োগিক জ্ঞানৰ প্ৰয়োজনীয়তা বহুগুণে বৃদ্ধি পাইছে। শিক্ষা, চিকিৎসা, অনুবাদ, টেকনোলজি, বিশেষ শিশু শিক্ষা আদি বহু ক্ষেত্ৰত এই শাখাৰ প্ৰয়োগ দেখা যায়। প্ৰয়োগ ভাষাবিজ্ঞানৰ অন্তৰ্গত বিষয়সমূহ: প্ৰয়োগ ভাষাবিজ্ঞানত তলত দিয়া বিষয়সমূহ সাঙুৰি ধৰা হয়— (ক) ভাষাশিক্ষা: মাতৃভাষা, দ্বিতীয় ভাষা, আৰু বিদেশী ভাষা শিক্ষা আৰু শিক্ষণ পদ্ধতি। (খ) বিশেষ সহায়তা প্ৰয়োজন হোৱা লোকক ভাষা শিক্ষা: যেনে–কলা-বোবা শিশু, মানসিক বিকাশত বাধা থকা ব্যক্তি আদি। (গ) কথন আৰু লিখন শৈলীৰ বিকাশ: মাতৃভাষাত শুদ্ধ উচ্চাৰণ, ব্যাকৰণ, ধ্বনি-বিন্যাস, আৰু ৰচনাশৈলী উন্নয়ন। (ঘ) অভিধান প্রণয়ন: ভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰ সংগ্ৰহ, সংজ্ঞা নিৰ্ধাৰণ, আৰু আধুনিক অভিধান প্ৰস্তুত কৰা। (ঙ) পাঠ আৰু ৰচনা দক্ষতা উন্নয়ন: অৰ্থাৎ পাঠকৰ বুজাবুজি আৰু লেখকৰ ৰচনাশক্তি বৃদ্ধিৰ কৌশল। (চ) সমাজভিত্তিক ভাষা অধ্যয়ন: বিভিন্ন সমাজ-গোটৰ ভাষা ব্যৱহাৰ আৰু ভাষা-গাঁথনিৰ অধ্যয়ন। (ছ) যন্ত্ৰৰ সহায়ত অনুবাদ: যান্ত্রিক অনুবাদ ব্যৱস্থা, যেনে—Google Translate, AI Translator আদি।১৭। উপভাষা কাক বোলে? উপভাষা সৃষ্টিৰ কাৰণসমূহ ফঁহিয়াই দেখুওৱা। উত্তৰঃ ভাষাৰ খণ্ডিত, অঞ্চলভিত্তিক বা সামাজিক ভিন্নতাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা যি ভাষাৰূপ তাকে উপভাষা (Dialect) বুলি কোৱা হয়। সাধাৰণতে, এটা ভাষা বৃহৎ অঞ্চলত ব্যৱহৃত হ'লে, সময়ৰ পৰিপ্রেক্ষিতত তাৰ ভিন্ন ভিন্ন আঞ্চলিক ৰূপ গঢ় লৈ উঠে। সেই ৰূপসমূহেই উপভাষা। অর্থাৎ, মূল ভাষাৰ পৰা কিছুটা উচ্চাৰণ, শব্দচয়ন, ব্যাকৰণ, বা কথনভংগীত সলনি ঘটিলে সেই সলনি হোৱা ভাষাৰূপটো উপভাষা হিচাপে গণ্য হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, অসমীয়া ভাষাৰেই কামৰূপীয়া, গোৱালপৰীয়া, শিৱসাগৰীয়া, নগাঁওকেন্দ্ৰিক আঞ্চলিক ভাষাৰূপসমূহ উপভাষা হিচাপে স্বীকৃত। এইবোৰ ভাষাৰ মাজত সৰলতা, শব্দ ব্যৱহাৰ, ধ্বনি বা বাক্য গঠন আদিত স্পষ্ট ভিন্নতা দেখা যায়। উপভাষাৰ প্ৰকাৰঃ উপভাষাক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি— (ক) আঞ্চলিক উপভাষা (Regional Dialect) (খ) সামাজিক উপভাষা (Social Dialect) উপভাষা সৃষ্টিৰ কাৰণসমূহঃ উপভাষাৰ সৃষ্টিৰ পেছত বহুতো দিশ জড়িত থাকে। তলত কেইবাটাও মুখ্য কাৰণ দাঙি ধৰা হ’ল— ১. ভৌগোলিক আৰু প্ৰাকৃতিক বাধা: ডাঙৰ পাহাৰ, নদী, জংঘল আদিয়ে অঞ্চলসমূহক পৃথক কৰে। যোগাযোগৰ অসুবিধাৰ বাবে একে ভাষা হলেও অঞ্চলভেদে বিভিন্ন ৰূপ গঢ় লৈ উঠে। উদাহৰণ: ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণ পাৰৰ ভাষাৰ পৃথক বৈশিষ্ট্য। ২. ৰাজনৈতিক বিভাজন: এটা ভাষাভাষী সমাজ ভিন্ন ভিন্ন ৰাজনৈতিক শাসনত থকা কালছোৱাত নিজ নিজ শাসক-ব্যৱস্থাৰ প্রভাৱত শব্দ, প্ৰচলন, ভাষিক আঙিক ভিন্ন হয়। উদাহৰণ: আহোম আৰু কোচ ৰাজত্বৰ সময়ত উজনি আৰু নামনি অসমৰ ভাষাৰ ভিন্নতা। ৩. সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ: যিখন অঞ্চল সাংস্কৃতিক বা সাহিত্যিকভাৱে অধিক উন্নত, সেই অঞ্চলৰ ভাষা মান্যভাষা হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। উদাহৰণ: কোনো সময়ত যি ভাষা মান্যভাষা আছিল, কালান্তৰে সেই ভাষা উপভাষা হিচাপে পৰিগণিত হ’ব পাৰে। ৪. সামাজিক স্তৰ বিন্যাস: সমাজৰ উচ্চ, মধ্য, নিম্ন শ্ৰেণী, জাতি-বর্ণ বা পেশাগত ভিন্নতাৰ বাবে ভাষাৰ বিভিন্নতা গঢ় লৈ উঠে। উদাহৰণ: শিক্ষিত আৰু অশিক্ষিত শ্রেণীৰ ভাষাৰ ব্যবহাৰত স্পষ্ট পাৰ্থক্য দেখা যায়। ৫. ধৰ্মীয় প্ৰভেদ: একেই ভাষা হলেও ভিন্ন ধৰ্মৰ অনুসাৰীয়ে ব্যৱহাৰ কৰা শব্দ, বাক্য গঠন আদিত পাৰ্থক্য থাকে। উদাহৰণ: মুছলমান: “নিকাহ হয়” হিন্দু: “বিবাহ হয়” ৬. যোগাযোগৰ অভাৱ: অঞ্চলসমূহৰ মাজত সামাজিক, ৰাজনৈতিক বা ভৌগোলিক কাৰণত নিয়মীয়া যোগাযোগ নথকাৰ ফলত ভাষা স্বতন্ত্ৰ ৰূপ লৈ উপভাষা হিচাপে বিকাশ লাভ কৰে।

Your Email ID

Verification record-ৰ বাবে Email ID প্রয়োজন। Name নালাগে।

What did you update?

আপুনি কি কি সলনি কৰিলে সৰুকৈ লিখক। Admin Review page-ত automatic change highlight-ও দেখা যাব।

Submit কৰাৰ পাছত এই Update টো Pending Verification হিচাপে save হ'ব।