Update This Post

FYUGP GU BA 1st Sem MDC “Understanding Physical Formations of the Earth” Chapter 1 “পৃথিৱীৰ উৎপত্তি (Origin of the Earth)” Solution | BA 1st Sem MDC “Understanding Physical Formations of the Earth” Chapter 1 “পৃথিৱীৰ উৎপত্তি (Origin of the Earth)” Question Answer

Note: আপুনি ইয়াত Post টোৰ এটা copy edit কৰি আছে। Submit নকৰালৈ Live WordPress Post-ত কোনো change নহ'ব।

Post Title

FYUGP GU BA 1st Sem MDC "Understanding Physical Formations of the Earth" Chapter 1 "পৃথিৱীৰ উৎপত্তি (Origin of the Earth)" Solution | BA 1st Sem MDC "Understanding Physical Formations of the Earth" Chapter 1 "পৃথিৱীৰ উৎপত্তি (Origin of the Earth)" Question Answer

Post Title edit কৰিব নোৱাৰিব। কেৱল Post Content update কৰিব পাৰিব।

Post Content

&nbsp;Chapter 1&nbsp;

"পৃথিৱীৰ উৎপত্তি (Origin of the Earth)"

অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

১. এষ্টেন'স্ফিয়াৰ (Asthenosphere) ক'ত অৱস্থিত?

উত্তৰ: অশ্মমণ্ডলৰ তলত অৱস্থিত উপৰিভাগৰ মেণ্টলৰ অপেক্ষাকৃত কোমল আৰু সংবহনশীল অংশক এষ্টেন'স্ফিয়াৰ বোলে।

২. পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি ইয়ন (Eon) টোৰ নাম কি?

উত্তৰ: হেডিয়ান ইয়ন (Hadean Eon) পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি ইয়ন।

৩. 'বিগ বেং তত্ত্ব' (Big Bang Theory) কিহৰ সৈতে জৰিত?

উত্তৰ: বিগ বেং তত্ত্ব মহাবিশ্বৰ উৎপত্তি আৰু ইয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বিকাশৰ বৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যাৰ সৈতে জড়িত।

৪. মহাদেশীয় ভূ-ত্বক (Continental Crust) মুখ্যতঃ কি শিলাৰে গঠিত?

উত্তৰ: মহাদেশীয় ভূ-ত্বক মুখ্যতঃ গ্ৰেনাইটীয় শিলা আৰু চিয়াল (SIAL) সমৃদ্ধ শিলাৰে গঠিত।

৫. ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জীৰ (Geological Time Scale) আটাইতকৈ ডাঙৰ সময়ৰ এককটোক কি বোলা হয়?

উত্তৰ: ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সময়ৰ এককক ইয়ন (Eon) বোলা হয়।

৬. 'জ্বালীয় মতবাদ' (Tidal Hypothesis) ৰ প্ৰৱক্তা কোন আছিল?

উত্তৰ: জেমছ জিনছ (James Jeans) আৰু হাৰ্বাৰ্ট জেফ্ৰিজ (Harold Jeffreys) জ্বালীয় মতবাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা আছিল।

৭. পৃথিৱীৰ আনুমানিক বয়স কিমান?

উত্তৰ: তেজস্ক্ৰিয় বয়স নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি অনুসৰি পৃথিৱীৰ আনুমানিক বয়স প্ৰায় ৪.৫৪ বিলিয়ন (৪৫৪ কোটি) বছৰ।

৮. পৃথিৱীৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় 'নেবুলাৰ কল্পনামূলক মতবাদ' (Nebular Hypothesis) ৰ প্ৰৱক্তা কোন আছিল?

উত্তৰ: ইমানুৱেল কাণ্ট (Immanuel Kant) নেবুলাৰ মতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক আছিল আৰু পিছলৈ পিয়েৰে-চাইমন লেপ্লেছে (Pierre-Simon Laplace) ইয়াক সংশোধন কৰিছিল।

৯. পেছাদাৰী ভূ-বিজ্ঞানত জীৱাশ্ম (Fossil) অধ্যয়নে ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জীৰ কি নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে?

উত্তৰ: জীৱাশ্মৰ অধ্যয়নে শিলাস্তৰৰ আপেক্ষিক বয়স (Relative Age) নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে।

১০. মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বকৰ (Oceanic Crust) মূল গঠনকাৰী উপাদান কি?

উত্তৰ: মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বক মুখ্যতঃ বেছাল্টীয় শিলাৰে গঠিত আৰু ই চিমা (SIMA—Silicon and Magnesium) সমৃদ্ধ।

১১. তেজস্ক্ৰিয় বয়স নিৰ্ধাৰণত আটাইতকৈ বহুলভাৱে ব্যৱহৃত এটা মৌলৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: তেজস্ক্ৰিয় বয়স নিৰ্ধাৰণত ইউৰেনিয়াম (Uranium) বহুলভাৱে ব্যৱহৃত হয়।

১২. বৰ্তমান আমি ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জীৰ কোনটো মহাকাল (Era) ৰ অধিবাসী?

উত্তৰ: বৰ্তমান আমি সেনোজোয়িক মহাকাল (Cenozoic Era)-ত বাস কৰি আছোঁ।

১৩. অশ্মমণ্ডল (Lithosphere) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ কঠিন ভূ-ত্বক আৰু উপৰি মেণ্টলৰ কঠিন অংশ মিলি গঠিত বাহিৰৰ কঠিন স্তৰটোক অশ্মমণ্ডল বোলা হয়।

১৪. পৃথিৱী প্ৰণালীৰ (Earth System) চাৰিটা মূল উপাদানৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: পৃথিৱী প্ৰণালীৰ চাৰিটা মূল উপাদান হ'ল— অশ্মমণ্ডল, বায়ুমণ্ডল, জলমণ্ডল আৰু জীৱমণ্ডল।

১৫. কোনটো ভূ-তাৰ্ত্বিক সমগ্ৰ সময়ক 'প্ৰাক-কেম্ব্ৰিয়ান' (Precambrian) বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: কেম্ব্ৰিয়ান যুগৰ পূৰ্বৰ হেডিয়ান, আৰ্কিয়ান আৰু প্ৰটেৰোজোয়িক ইয়নসমূহক একেলগে প্ৰাক-কেম্ব্ৰিয়ান বুলি কোৱা হয়।

২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

১. পৃথিৱীৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় নিহাৰিকা মতবাদ (Nebular Hypothesis) চমুৱাই ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:&nbsp;লেপ্লেছৰ নিহাৰিকা মতবাদ অনুসৰি, আদিতে মহাকাশত এটা উত্তপ্ত আৰু ঘূৰ্ণায়মান গেছীয় নিহাৰিকা আছিল। ই ক্ৰমে শীতল আৰু সংকুচিত হোৱাৰ ফলত ইয়াৰ পৰা সূৰ্য আৰু গ্ৰহসমূহৰ সৃষ্টি হয়। এইদৰে পৃথিৱীৰো উৎপত্তি হৈছিল।

২. পৃথিৱীৰ বয়স নিৰ্ধাৰণত তেজস্ক্ৰিয়তা (Radiometric Dating) ৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ:&nbsp;তেজস্ক্ৰিয় বয়স নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতিত ইউৰেনিয়াম, পটাছিয়াম আদি তেজস্ক্ৰিয় মৌলৰ ক্ষয় আৰু উৎপাদিত পদাৰ্থৰ অনুপাত ব্যৱহাৰ কৰি শিল বা উল্কাপিণ্ডৰ নিৰপেক্ষ বয়স নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

৩. পৃথিৱী প্ৰণালীৰ 'অশ্মমণ্ডল' আৰু 'এষ্টেন'স্ফিয়াৰ'ৰ মাজত মূল প্ৰভেদ কি?

উত্তৰ:&nbsp;অশ্মমণ্ডল হৈছে পৃথিৱীৰ বাহিৰৰ কঠিন আৰু ভঙ্গুৰ স্তৰ, যি ভূ-ত্বক আৰু উপৰি মেণ্টলৰ কঠিন অংশৰে গঠিত। আনহাতে, এষ্টেন'স্ফিয়াৰ অশ্মমণ্ডলৰ তলত থকা তুলনামূলকভাৱে কোমল আৰু নমনীয় মেণ্টলৰ অংশ।

৪. ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জীৰ ইয়ন (Eon) আৰু মহাকাল (Era) ৰ পাৰ্থক্য বুজাই লিখা।

উত্তৰ:&nbsp;ইয়ন (Eon) হৈছে ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সময়ৰ একক। ইয়নক আকৌ কেইবাটাও সৰু সময়ৰ এককত ভাগ কৰা হয়, যাক মহাকাল (Era) বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ফেনেৰোজোয়িক ইয়নৰ ভিতৰত পেলিঅ'জোয়িক, মেছোজোয়িক আৰু সেনোজোয়িক মহাকাল আছে।

৫. প্লেনেটেছিমেল মতবাদ (Planetesimal Hypothesis) চমুৱাই লিখা।

উত্তৰ:&nbsp;চেম্বাৰলিন আৰু মূলটনৰ মতে, আদিম সূৰ্যৰ ওচৰেদি এটা বৃহৎ তৰা পাৰ হৈ যোৱাৰ ফলত সূৰ্যৰ পৰা পদাৰ্থ বাহিৰলৈ ওলাই আহিছিল। এই পদাৰ্থবোৰ শীতল আৰু ঘনীভূত হৈ সৰু সৰু কঠিন কণিকাত পৰিণত হয়। এই কণিকাবোৰৰ সংযোজনৰ ফলতেই পিছলৈ পৃথিৱী আৰু অন্যান্য গ্ৰহৰ সৃষ্টি হয়।

৬. চিয়াল (SIAL) আৰু সিমা (SIMA) কি?

উত্তৰ:&nbsp;চিলিকা (Silica) আৰু এলুমিনিয়াম (Aluminium) সমৃদ্ধ মহাদেশীয় ভূ-ত্বকৰ অংশক চিয়াল (SIAL) বোলা হয়। আনহাতে, চিলিকা আৰু মেগনেছিয়াম (Magnesium) সমৃদ্ধ মহাসাগৰীয় অংশক সিমা (SIMA) বোলা হয়। সিমাৰ ঘনত্ব চিয়ালতকৈ অধিক।

৭. ভূ-তাৰ্ত্বিক গঠনৰ ওপৰত অশ্মমণ্ডলীয় প্লেটসমূহৰ গতিৰ প্ৰভাৱ কি?

উত্তৰ:&nbsp;অশ্মমণ্ডলীয় প্লেটসমূহৰ গতিৰ ফলত প্লেটৰ সীমাত বিভিন্ন ভূ-তাৰ্ত্বিক গঠন সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত ভাজ-পৰ্বত, ভ্ৰংশ, আগ্নেয়গিৰি আৰু ভূমিকম্প আদি সংঘটিত হয়।

৮. প্ৰাক-কেম্ব্ৰিয়ান (Precambrian) সময়ছোৱাক কিয় ভূ-বিজ্ঞানত গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ:&nbsp;প্ৰাক-কেম্ব্ৰিয়ান সময়ছোৱাত পৃথিৱীৰ প্ৰাথমিক ভূ-ত্বক, বায়ুমণ্ডল আৰু মহাসাগৰৰ গঠন হৈছিল। এই সময়তে সৰল এককোষীয় জীৱৰো বিকাশ ঘটিছিল। সেয়েহে পৃথিৱীৰ প্ৰাথমিক ইতিহাস বুজিবলৈ এই সময়ছোৱা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

৯. মহাদেশীয় ভূ-ত্বক আৰু মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বকৰ দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:&nbsp;(১) মহাদেশীয় ভূ-ত্বক তুলনামূলকভাৱে ডাঠ আৰু কম ঘনত্বৰ; আনহাতে মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বক পাতল কিন্তু অধিক ঘনত্বৰ।

(২) মহাদেশীয় ভূ-ত্বক সাধাৰণতে গ্ৰেনাইটীয় শিলাৰে আৰু মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বক বেছাল্টীয় শিলাৰে গঠিত।

১০. পৃথিৱী প্ৰণালীৰ জলমণ্ডল (Hydrosphere) আৰু বায়ুমণ্ডল (Atmosphere) ৰ আন্তঃসম্পৰ্ক কি?

উত্তৰ:&nbsp;জলমণ্ডল আৰু বায়ুমণ্ডল জলচক্ৰৰ জৰিয়তে পৰস্পৰৰ সৈতে জড়িত। বায়ুমণ্ডলৰ তাপৰ ফলত জলমণ্ডলৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ মেঘ সৃষ্টি কৰে আৰু বৰষুণৰ জৰিয়তে পুনৰ পৃথিৱীৰ জলভাগত ঘূৰি আহে। এই প্ৰক্ৰিয়াই জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণতো সহায় কৰে।

১১. জীৱাশ্মৰ উপস্থিতি ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জী গঠনত কেনেদৰে সহায় কৰে?

উত্তৰ:&nbsp;বিভিন্ন ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়ৰ শিলাস্তৰত পোৱা জীৱাশ্মৰ অধ্যয়নৰ জৰিয়তে শিলাস্তৰৰ আপেক্ষিক বয়স নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। বিশেষকৈ সূচক জীৱাশ্ম (Index Fossils) ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন অঞ্চলৰ শিলাস্তৰৰ বয়স তুলনা কৰি ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জী প্ৰস্তুত কৰা হয়।

১২. মেছোজোয়িক মহাকালক (Mesozoic Era) কিয় 'সৰীসৃপৰ যুগ' বোলা হয়?

উত্তৰ:&nbsp;মেছোজোয়িক মহাকালত ডাইন'ছৰকে ধৰি বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সৰীসৃপে পৃথিৱীত ব্যাপক আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল। স্থল, জল আৰু আকাশ—তিনিওটা পৰিৱেশতে সৰীসৃপৰ প্ৰাধান্য থকাৰ বাবে এই মহাকালক 'সৰীসৃপৰ যুগ' বুলি কোৱা হয়।

১৩. পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰীণ অংশসমূহ কি কি পদ্ধতিৰে অধ্যয়ন কৰা হয়?

উত্তৰ:&nbsp;ভূমিকম্পীয় তৰংগ, বিশেষকৈ P-তৰংগ আৰু S-তৰংগৰ গতি আৰু আচৰণ অধ্যয়ন কৰি পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰীণ গঠন জানিব পাৰি। ইয়াৰ উপৰি আগ্নেয়গিৰিৰ লাভা/মেগমা আৰু উল্কাপিণ্ডৰ অধ্যয়নো কৰা হয়।

১৪. 'ইউনিফৰ্মিটাৰিয়ানিজম' (Uniformitarianism) নীতিটো কি?

উত্তৰ:&nbsp;জেমছ হাটনে আগবঢ়োৱা ইউনিফৰ্মিটাৰিয়ানিজম নীতিৰ মূল কথা হ'ল—“বৰ্তমানেই অতীতৰ চাবিকাঠি।” অৰ্থাৎ বৰ্তমান পৃথিৱীত ক্ৰিয়া কৰা ভূ-প্ৰক্ৰিয়াসমূহ অতীততো একেধৰণে ক্ৰিয়া কৰিছিল বুলি এই নীতিয়ে ধাৰণা কৰে।

১৫. কাৰ্বন ডিফোৰটিন (C-14) ডেটিং পদ্ধতিৰ সীমাবদ্ধতা কি?

উত্তৰ:&nbsp;কাৰ্বন-১৪ ৰ অৰ্ধ-জীৱনকাল প্ৰায় ৫,৭৩০ বছৰ। সেয়েহে এই পদ্ধতি মূলতঃ তুলনামূলকভাৱে কম বয়সৰ জৈৱিক অৱশেষৰ বয়স নিৰ্ধাৰণত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অতি পুৰণি শিলাখণ্ড বা ভূ-তাৰ্ত্বিক পদাৰ্থৰ বয়স নিৰ্ধাৰণৰ বাবে C-14 পদ্ধতি উপযোগী নহয়।

৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: পৃথিৱীৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় 'বিগ বেং তত্ত্ব' আৰু আধুনিক সূৰ্য-কেন্দ্ৰিক মহাজাগতিক মতবাদসমূহ বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:&nbsp;পৃথিৱী আৰু সৌৰজগতৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন মতবাদ আগবঢ়োৱা হৈছে। আধুনিক বিজ্ঞানৰ মতে, মহাবিশ্বৰ উৎপত্তি আৰু সৌৰজগতৰ গঠনৰ বিষয়ে বিগ বেং তত্ত্ব আৰু সৌৰ নিহাৰিকা মতবাদ বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

১. বিগ বেং তত্ত্ব:

বিগ বেং তত্ত্ব অনুসৰি, প্ৰায় ১৩.৮ বিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে মহাবিশ্ব অতি উত্তপ্ত আৰু ঘন অৱস্থাত আছিল। তাৰ পিছত মহাবিশ্বৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ আৰম্ভ হয়। ক্ৰমে মহাবিশ্ব শীতল হোৱাৰ লগে লগে হাইড্ৰ'জেন আৰু হিলিয়াম আদি মৌলৰ সৃষ্টি হয় আৰু পিছলৈ নক্ষত্ৰ, তাৰকাৰাজ্য আদি গঠন হয়।

২. সৌৰ নিহাৰিকা মতবাদ:

প্ৰায় ৪.৬ বিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে গেছ আৰু ধূলিকণাৰে গঠিত এটা বৃহৎ নিহাৰিকা মহাকৰ্ষণৰ প্ৰভাৱত সংকুচিত হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে। সংকোচনৰ ফলত কেন্দ্ৰত সূৰ্যৰ সৃষ্টি হয় আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে থকা পদাৰ্থসমূহে ঘূৰ্ণায়মান চাকতিৰ ৰূপ লয়।

৩. গ্ৰহসমূহৰ গঠন:

এই চাকতিত থকা ধূলি আৰু শিলাখণ্ডৰ কণিকাবোৰ পৰস্পৰৰ সৈতে সংঘৰ্ষ আৰু সংযোজনৰ ফলত ডাঙৰ হ'বলৈ ধৰে। প্ৰথমে প্লেনেটেছিমেল, তাৰ পিছত প্ৰ'ট'প্লেনেট আৰু অৱশেষত পৃথিৱীকে ধৰি বিভিন্ন গ্ৰহৰ সৃষ্টি হয়।

৪. পৃথিৱীৰ প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থা:

প্ৰায় ৪.৫৪ বিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে পৃথিৱীৰ গঠন সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ সময়ত ই অতি উত্তপ্ত আছিল। ক্ৰমে শীতল হৈ ভূ-ত্বক, জলমণ্ডল আৰু বায়ুমণ্ডলৰ বিকাশ ঘটে।

সামৰণি:

গতিকে, বিগ বেং তত্ত্বই মূলতঃ মহাবিশ্বৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশ ব্যাখ্যা কৰে, আনহাতে সৌৰ নিহাৰিকা মতবাদে সূৰ্য আৰু গ্ৰহসমূহৰ গঠন ব্যাখ্যা কৰাত সহায় কৰে। আধুনিক মহাজাগতিক বিজ্ঞানত দুয়োটা ধাৰণাই পৃথিৱীৰ উৎপত্তি বুজিবলৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

প্ৰশ্ন ২: পৃথিৱী প্ৰণালীৰ (Earth System) উপাদানসমূহ কি কি? এই উপাদানসমূহৰ আন্তঃসম্পৰ্ক পৰিৱেশীয় ভাৰসাম্য ৰক্ষাত কেনেদৰে ক্ৰিয়াকৰী হয় ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:&nbsp;পৃথিৱীক এটা জটিল আৰু গতিশীল প্ৰণালী হিচাপে গণ্য কৰা হয়। পৃথিৱী প্ৰণালী মূলতঃ চাৰিটা প্ৰধান উপাদানৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ ফলত চলি থাকে। এই উপাদানসমূহ হ'ল—

১. অশ্মমণ্ডল (Lithosphere):

পৃথিৱীৰ কঠিন ভূ-ত্বক আৰু উপৰি মেণ্টলৰ কঠিন অংশক অশ্মমণ্ডল বোলা হয়। ইয়াৰ পৰা মাটি, শিলা আৰু বিভিন্ন খনিজ পদাৰ্থ পোৱা যায়।

২. জলমণ্ডল (Hydrosphere):

মহাসাগৰ, সাগৰ, নদী, হ্ৰদ, হিমবাহ আৰু ভূ-গৰ্ভস্থ পানী আদি পৃথিৱীৰ সকলো জলভাগ জলমণ্ডলৰ অন্তৰ্গত।

৩. বায়ুমণ্ডল (Atmosphere):

পৃথিৱীক আৱৰি থকা গেছীয় আৱৰণক বায়ুমণ্ডল বোলা হয়। ই জীৱজগতৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন, নাইট্ৰ'জেন আদি গেছ যোগান ধৰাৰ লগতে জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।

৪. জীৱমণ্ডল (Biosphere):

পৃথিৱীত থকা উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু অণুজীৱকে ধৰি সকলো জীৱিত উপাদান জীৱমণ্ডলৰ অন্তৰ্গত।

আন্তঃসম্পৰ্ক আৰু পৰিৱেশীয় ভাৰসাম্য

এই চাৰিওটা উপাদান পৰস্পৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। সিহঁতৰ মাজত শক্তি আৰু পদাৰ্থৰ নিৰন্তৰ আদান-প্ৰদান ঘটে।

<ul class="wp-block-list">
<li>জলচক্ৰৰ জৰিয়তে বায়ুমণ্ডল আৰু জলমণ্ডলৰ মাজত পানীৰ আদান-প্ৰদান হয়।</li>

<li>অশ্মমণ্ডলৰ শিলা ক্ষয়ীভৱনৰ ফলত খনিজ পদাৰ্থ মাটিলৈ আহে আৰু উদ্ভিদে সেইবোৰ গ্ৰহণ কৰে।</li>

<li>উদ্ভিদে সালোকসংশ্লেষণৰ জৰিয়তে বায়ুমণ্ডলৰ কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰি অক্সিজেন মুকলি কৰে।</li>

<li>উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ মৃতদেহ অণুজীৱই বিয়োজিত কৰি পুষ্টি পুনৰ মাটি আৰু পৰিৱেশলৈ ঘূৰাই দিয়ে।</li>

<li>জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তনে জলমণ্ডল, জীৱমণ্ডল আৰু অশ্মমণ্ডলতো প্ৰভাৱ পেলায়।</li>
</ul>

সামৰণি:

সেয়েহে, অশ্মমণ্ডল, জলমণ্ডল, বায়ুমণ্ডল আৰু জীৱমণ্ডলৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কই পৃথিৱীৰ পৰিৱেশীয় ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে। এটা উপাদানত হোৱা ডাঙৰ পৰিৱৰ্তনে আন উপাদানসমূহতো প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৩: ভূ-তাৰ্ত্বিক গঠনৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত অশ্মমণ্ডলৰ (Lithosphere) বৈচিত্ৰ্যময় বৈশিষ্টাসমূহ বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:&nbsp;অশ্মমণ্ডল হৈছে পৃথিৱীৰ বাহিৰৰ কঠিন আৰু দৃঢ় শিলাময় স্তৰ। ই মূলতঃ ভূ-ত্বক আৰু উপৰি মেণ্টলৰ কঠিন অংশৰে গঠিত। ভূ-তাৰ্ত্বিক গঠন আৰু প্লেটৰ গতিশীলতাৰ দিশৰ পৰা অশ্মমণ্ডলৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য আছে।

১. মহাদেশীয় আৰু মহাসাগৰীয় অশ্মমণ্ডল:

অশ্মমণ্ডলক সাধাৰণতে দুটা ভাগত আলোচনা কৰা হয়—

<ul class="wp-block-list">
<li>মহাদেশীয় অশ্মমণ্ডল: তুলনামূলকভাৱে ডাঠ আৰু কম ঘনত্বযুক্ত। ইয়াৰ ভূ-ত্বকত গ্ৰেনাইটীয় শিলাৰ প্ৰাধান্য দেখা যায়।</li>

<li>মহাসাগৰীয় অশ্মমণ্ডল: তুলনামূলকভাৱে পাতল আৰু অধিক ঘনত্বযুক্ত। ইয়াৰ ভূ-ত্বকত বেছাল্টীয় শিলাৰ প্ৰাধান্য থাকে।</li>
</ul>

২. টেকটনিক প্লেটত বিভক্ত:

অশ্মমণ্ডল এটা অখণ্ড স্তৰ নহয়। ই বিভিন্ন ডাঙৰ আৰু সৰু টেকটনিক প্লেটত বিভক্ত। এই প্লেটসমূহ তলত থকা অধিক নমনীয় এষ্টেন'স্ফিয়াৰৰ ওপৰত ধীৰে ধীৰে গতি কৰে।

৩. অপসাৰী প্লেট সীমানা (Divergent Boundary):

দুটা প্লেট পৰস্পৰৰ পৰা আঁতৰি গ'লে অপসাৰী সীমানাৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত নতুন ভূ-ত্বক গঠন হয় আৰু বিশেষকৈ মহাসাগৰৰ তলত মধ্য-মহাসাগৰীয় মেখলা সৃষ্টি হয়।

৪. অভিসাৰী প্লেট সীমানা (Convergent Boundary):

দুটা প্লেট পৰস্পৰৰ ফালে আগবাঢ়িলে অভিসাৰী সীমানাৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত প্লেটৰ সংঘৰ্ষ, অৱনমন, ভূমিকম্প, আগ্নেয়গিৰি আৰু পৰ্বত গঠন আদি ঘটে। হিমালয় পৰ্বতমালা ইয়াৰ এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।

৫. ৰূপান্তৰ সীমানা (Transform Boundary):

দুটা প্লেট পৰস্পৰৰ কাষেৰে বিপৰীত দিশত বা সমান্তৰালভাৱে গতি কৰিলে ৰূপান্তৰ সীমানাৰ সৃষ্টি হয়। এনে অঞ্চলত চ্যুতি আৰু ভূমিকম্প সংঘটিত হ'ব পাৰে।

৬. ভূ-তাৰ্ত্বিক গঠনত ভূমিকা:

অশ্মমণ্ডলীয় প্লেটৰ গতিবিধিৰ ফলত পৰ্বত, মহাসাগৰীয় দ্ৰোণী, মধ্য-মহাসাগৰীয় মেখলা, চ্যুতি, আগ্নেয়গিৰি আৰু ভূমিকম্পীয় অঞ্চল আদি বিভিন্ন ভূ-তাৰ্ত্বিক গঠন সৃষ্টি হয়।

সামৰণি:

অশ্মমণ্ডল পৃথিৱীৰ বাহিৰৰ কঠিন স্তৰ হোৱাৰ লগতে ই গতিশীল টেকটনিক প্লেটসমূহৰ দ্বাৰা গঠিত। এই প্লেটসমূহৰ গতি আৰু পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াই পৃথিৱীৰ ভূ-আকাৰ আৰু বিভিন্ন ভূ-তাৰ্ত্বিক পৰিঘটনা গঠনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জী (Geological Time Scale) কি? ইয়াৰ মূল বিভাগসমূহ (Eon, Era, Period, Epoch) বৰ্ণনা কৰি ইয়াৰ গুৰুত্ব লিখা।

উত্তৰ: ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জী (Geological Time Scale) হৈছে পৃথিৱীৰ প্ৰায় ৪.৫৪ বিলিয়ন বছৰীয়া ইতিহাসক বিভিন্ন ভূ-তাৰ্ত্বিক, শিলাস্তৰীয় আৰু জৈৱিক পৰিৱৰ্তনৰ ভিত্তিত ক্ৰম অনুসৰি ভাগ কৰি সজোৱা এক সময়সূচী। ইয়াৰ সহায়ত পৃথিৱীৰ অতীতৰ বিভিন্ন ভূ-তাৰ্ত্বিক আৰু জৈৱিক ঘটনাৰ সময় নিৰ্ধাৰণ আৰু অধ্যয়ন কৰা হয়।

মূল বিভাগসমূহ

ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জী ডাঙৰৰ পৰা সৰুলৈ সাধাৰণতে তলত দিয়া ধৰণে ভাগ কৰা হয়—

১. ইয়ন (Eon):

ই হৈছে ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সময়ৰ একক। হেডিয়ান, আৰ্কিয়ান, প্ৰটেৰোজোয়িক আৰু ফেনেৰোজোয়িক ইয়ন ইয়াৰ উদাহৰণ।

২. মহাকাল (Era):

এটা ইয়নক কেইবাটাও মহাকালত ভাগ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ফেনেৰোজোয়িক ইয়নৰ অন্তৰ্গত পেলিঅ'জোয়িক, মেছোজোয়িক আৰু সেনোজোয়িক মহাকাল।

৩. যুগ (Period):

এটা মহাকালক আকৌ কেইবাটাও যুগ বা Period-ত ভাগ কৰা হয়। যেনে— কেম্ব্ৰিয়ান, জুৰাছিক আৰু ক্ৰিটাচিয়াছ।

৪. উপযুগ (Epoch):

এটা যুগক অধিক সৰু সময়ৰ এককত ভাগ কৰা হয়, যাক Epoch বা উপযুগ বোলা হয়। যেনে— প্লীষ্ট'চিন আৰু হ'ল'চিন।

ক্ৰম:

ইয়ন (Eon) → মহাকাল (Era) → যুগ (Period) → উপযুগ (Epoch)

ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জীৰ গুৰুত্ব

১. পৃথিৱীৰ ইতিহাস অধ্যয়ন:

পৃথিৱীৰ গঠন, ভূ-ত্বকৰ পৰিৱৰ্তন, মহাদেশৰ বিকাশ আৰু জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তনৰ ইতিহাস জানিবলৈ সহায় কৰে।

২. জীৱৰ বিবৰ্তন অধ্যয়ন:

বিভিন্ন সময়ত পৃথিৱীত কোন কোন জীৱৰ আবিৰ্ভাৱ, বিকাশ আৰু বিলুপ্তি ঘটিছিল, সেই বিষয়ে জানিব পাৰি।

৩. শিলাস্তৰ আৰু জীৱাশ্মৰ অধ্যয়ন:

শিলাস্তৰৰ বয়স আৰু বিভিন্ন ভূ-তাৰ্ত্বিক ঘটনাৰ ক্ৰম নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে।

৪. খনিজ সম্পদৰ সন্ধান:

কয়লা, পেট্ৰ'লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ আৰু অন্যান্য খনিজ সম্পদৰ সন্ধান আৰু অধ্যয়নত ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জী উপযোগী।

সামৰণি:

সেয়েহে, ভূ-তাৰ্ত্বিক সময়পঞ্জী হৈছে পৃথিৱীৰ দীৰ্ঘ ইতিহাসক বৈজ্ঞানিকভাৱে বুজি পোৱাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম। ইয়াৰ জৰিয়তে ভূ-তাৰ্ত্বিক পৰিৱৰ্তন আৰু জীৱৰ বিবৰ্তনৰ ক্ৰম সহজে অধ্যয়ন কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ৫: পৃথিৱীৰ বয়স নিৰ্ধাৰণৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিসমূহ (যেনে- তেজস্ক্ৰিয় বয়স নিৰ্ধাৰণ আৰু আপেক্ষিক পদ্ধতি) বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বয়স আৰু বিভিন্ন শিলাস্তৰৰ বয়স নিৰ্ধাৰণৰ বাবে ভূ-বিজ্ঞানত বিভিন্ন বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰধান দুটা পদ্ধতি হ'ল— (১) আপেক্ষিক বয়স নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি আৰু (২) নিৰপেক্ষ বা তেজস্ক্ৰিয় বয়স নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি।

১. আপেক্ষিক বয়স নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি (Relative Dating)

এই পদ্ধতিৰ সহায়ত কোনো এটা শিলা বা শিলাস্তৰ আন এটাতকৈ পুৰণি নে নতুন সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। এই পদ্ধতিত সঠিক বছৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা নহয়।

ক) উপৰিপাতন নিয়ম (Law of Superposition):

সাধাৰণভাৱে অপৰিৱৰ্তিত পাললিক শিলাস্তৰত তলৰ স্তৰ পুৰণি আৰু ওপৰৰ স্তৰ তুলনামূলকভাৱে নতুন হয়।

খ) জীৱাশ্মৰ ক্ৰম (Fossil Succession):

বিভিন্ন শিলাস্তৰত পোৱা বিশেষ জীৱাশ্ম, বিশেষকৈ সূচক জীৱাশ্ম (Index Fossils), অধ্যয়ন কৰি শিলাস্তৰৰ আপেক্ষিক বয়স আৰু সময়কাল তুলনা কৰা হয়।

২. নিৰপেক্ষ বা তেজস্ক্ৰিয় বয়স নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি (Radiometric Dating)

এই পদ্ধতিৰ সহায়ত শিলা বা অন্যান্য ভূ-তাৰ্ত্বিক পদাৰ্থৰ বয়স বছৰত নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰি। তেজস্ক্ৰিয় মৌলৰ স্বাভাৱিক ক্ষয়ৰ হাৰ এই পদ্ধতিৰ মূল ভিত্তি।

ক) তেজস্ক্ৰিয় ক্ষয়:

শিলাত থকা তেজস্ক্ৰিয় পিতৃ আইছ'ট'প (Parent Isotope) সময়ৰ লগে লগে ক্ষয় হৈ কন্যা আইছ'ট'প (Daughter Isotope) লৈ পৰিৱৰ্তিত হয়।

খ) অৰ্ধ-জীৱনকাল (Half-life):

এটা তেজস্ক্ৰিয় মৌলৰ মুঠ পৰমাণুৰ আধা অংশ ক্ষয় হ'বলৈ যি নিৰ্দিষ্ট সময় লাগে, তাক অৰ্ধ-জীৱনকাল বোলা হয়। পিতৃ আৰু কন্যা আইছ'ট'পৰ অনুপাতৰ ভিত্তিত শিলাৰ বয়স গণনা কৰা হয়।

প্ৰধান তেজস্ক্ৰিয় পদ্ধতি

<ul class="wp-block-list">
<li>ইউৰেনিয়াম-লেড পদ্ধতি: অতি পুৰণি শিলা আৰু উল্কাপিণ্ডৰ বয়স নিৰ্ধাৰণত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।</li>

<li>পটাছিয়াম-আৰ্গন পদ্ধতি: বিশেষকৈ আগ্নেয় শিলাৰ বয়স নিৰ্ধাৰণত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।</li>

<li>কাৰ্বন-১৪ পদ্ধতি: তুলনামূলকভাৱে কম বয়সৰ জৈৱিক অৱশেষৰ বয়স নিৰ্ধাৰণত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।</li>
</ul>

পৃথিৱীৰ বয়স

তেজস্ক্ৰিয় বয়স নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি, বিশেষকৈ উল্কাপিণ্ড আৰু অতি পুৰণি শিলাৰ তথ্যৰ ভিত্তিত, পৃথিৱীৰ বয়স প্ৰায় ৪.৫৪ বিলিয়ন বছৰ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।

সামৰণি:

আপেক্ষিক বয়স নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতিয়ে শিলা বা জীৱাশ্মৰ বয়সৰ ক্ৰম জানিবলৈ সহায় কৰে, আনহাতে তেজস্ক্ৰিয় বয়স নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতিয়ে অধিক নিৰ্দিষ্টভাৱে বয়স বছৰত নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ সহায় কৰে। সেয়েহে পৃথিৱীৰ ভূ-তাৰ্ত্বিক ইতিহাস অধ্যয়নত দুয়োটা পদ্ধতিৰেই বিশেষ গুৰুত্ব আছে।

*****

Your Email ID

Verification record-ৰ বাবে Email ID প্রয়োজন। Name নালাগে।

What did you update?

আপুনি কি কি সলনি কৰিলে সৰুকৈ লিখক। Admin Review page-ত automatic change highlight-ও দেখা যাব।

Submit কৰাৰ পাছত এই Update টো Pending Verification হিচাপে save হ'ব।

Update This Post

My Subjects