Update This Post

FYUGP GU BA 1st Sem MDC “Understanding Physical Formations of the Earth” Chapter 4 “পৃথিৱীৰ ভূ-অৱয়বৰ গতিশীলতা (Landform dynamics on the earth)” Solution | BA 1st Sem MDC “Understanding Physical Formations of the Earth” Chapter 4 “পৃথিৱীৰ ভূ-অৱয়বৰ গতিশীলতা (Landform dynamics on the earth)” Question Answer

Note: আপুনি ইয়াত Post টোৰ এটা copy edit কৰি আছে। Submit নকৰালৈ Live WordPress Post-ত কোনো change নহ'ব।

Post Title

FYUGP GU BA 1st Sem MDC "Understanding Physical Formations of the Earth" Chapter 4 "পৃথিৱীৰ ভূ-অৱয়বৰ গতিশীলতা (Landform dynamics on the earth)" Solution | BA 1st Sem MDC "Understanding Physical Formations of the Earth" Chapter 4 "পৃথিৱীৰ ভূ-অৱয়বৰ গতিশীলতা (Landform dynamics on the earth)" Question Answer

Post Title edit কৰিব নোৱাৰিব। কেৱল Post Content update কৰিব পাৰিব।

Post Content

&nbsp;Chapter 4&nbsp;

"পৃথিৱীৰ ভূ-অৱয়বৰ গতিশীলতা (Landform dynamics on the earth)"&nbsp;

অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ&nbsp; :

&nbsp;১. ভূমিস্খলন (Landslide) কিয় ঘটে?

উত্তৰ: পাহাৰীয়া ঢালত মাধ্যাকৰ্ষণিক টানৰ প্ৰভাৱত শিলাখণ্ড আৰু মাটিৰ বৃহৎ অংশ হঠাৎ দ্ৰুতগতিত তললৈ খহি পৰিলে ভূমিস্খলন ঘটে।

২. লাভা (Lava) আৰু মেগমা (Magma) ৰ মূল পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত থকা গলিত শিলাবস্তুক মেগমা বোলে। এই মেগমা ভূ-ত্বকৰ ফাট বা আগ্নেয়গিৰিৰ মুখেৰে ভূ-পৃষ্ঠলৈ ওলাই আহিলে তাক লাভা বোলে।

৩. পুঞ্জিত ক্ষয় (Mass Wasting) ৰ প্ৰধান চালিকা শক্তিটো কি?

উত্তৰ: পুঞ্জিত ক্ষয়ৰ প্ৰধান চালিকা শক্তি হৈছে মাধ্যাকৰ্ষণ বল (Gravitational Force)।

৪. ভূ-অৱয়ব (Landform) বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা পাহাৰ, পৰ্বত, সমভূমি, প্লাৱনভূমি, উপত্যকা আদি বিভিন্ন ভৌগোলিক আকৃতিকে ভূ-অৱয়ব বোলে।

৫. ভূকম্পনৰ কেন্দ্র (Hypocenter/Focus) কাক বোলে?

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ যিটো নিৰ্দিষ্ট স্থানৰ পৰা ভূকম্পীয় তৰংগৰ উৎপত্তি হয়, সেই স্থানক ভূকম্পনৰ কেন্দ্ৰ বা Focus (Hypocenter) বোলে।

৬. বহিৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়া (Exogenic Process) চলোৱা এটা প্ৰধান কাৰকৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: প্ৰৱাহমান পানী, বতাহ বা হিমবাহ বহিৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰধান কাৰক।

৭. আগ্নেয়গিৰিৰ জ্বালামুখী (Crater) কি?

উত্তৰ: আগ্নেয়গিৰিৰ শীৰ্ষত থকা শংকু আকৃতিৰ অৱনমিত মুখ বা গাত, যাৰ মাজেৰে উদ্গীৰণৰ সময়ত লাভা, গেছ আৰু অন্যান্য পদাৰ্থ ওলাই আহে, তাক জ্বালামুখী (Crater) বোলে।

৮. চ্যুতি (Fault) বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: টান বা হেঁচা বলৰ প্ৰভাৱত ভূ-ত্বকৰ শিলাস্তৰত ফাট সৃষ্টি হৈ শিলাস্তৰৰ এটা অংশ আনটো অংশৰ তুলনাত স্থানচ্যুত হ’লে সেই গঠনক চ্যুতি (Fault) বোলে।

৯. ছুনামি (Tsunami) সৃষ্টিৰ মূল প্ৰাকৃতিক কাৰণটো কি?

উত্তৰ: সাগৰ বা মহাসাগৰৰ তলদেশত সংঘটিত শক্তিশালী ভূমিকম্প ছুনামিৰ প্ৰধান কাৰণ। সাগৰীয় আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ বা ভূমিস্খলনেও ছুনামি সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

১০. ভাঁজ পৰ্বত (Fold Mountain) ৰ সৃষ্টি কি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা হয়?

উত্তৰ: শিলাস্তৰত প্ৰবল পাৰ্শ্বীয় সংকোচন বল (Compressional Force) প্ৰয়োগ হোৱাৰ ফলত শিলাস্তৰ ভাঁজ খাই ভাঁজ পৰ্বতৰ সৃষ্টি হয়।

১১. ৰিখটাৰ স্কেল (Richter Scale) ৰ কাম কি?

উত্তৰ: ভূমিকম্পৰ মাত্ৰা (Magnitude) বা ভূমিকম্পৰ দ্বাৰা নিৰ্গত শক্তিৰ পৰিমাণ জোখাৰ বাবে ৰিখটাৰ স্কেল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১২. অন্তৰ্জাত বল (Endogenic Force) ৰ এটা মূল উৎসৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: অন্তৰ্জাত বলৰ এটা প্ৰধান উৎস হৈছে পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত উৎপন্ন হোৱা তাপীয় শক্তি, যাৰ ভিতৰত তেজস্ক্ৰিয় পদাৰ্থৰ ক্ষয়ৰ পৰা উৎপন্ন তাপো অন্তৰ্ভুক্ত।

১৩. অৱক্ষয় বা ক্ষয়ীভৱন (Erosion) কি?

উত্তৰ: পানী, বতাহ, বৰফ আদি প্ৰাকৃতিক কাৰকৰ দ্বাৰা পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ মাটি আৰু শিলাৰ কণিকাবোৰ ক্ষয় হৈ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিয়া প্ৰক্ৰিয়াক ক্ষয়ীভৱন (Erosion) বোলে।

১৪. উপকেন্দ্ৰ (Epicentre) কি?

উত্তৰ: ভূকম্পনৰ কেন্দ্ৰ বা Focus-ৰ ঠিক উলম্বভাৱে ভূ-পৃষ্ঠত থকা বিন্দুটোক উপকেন্দ্ৰ (Epicentre) বোলে।

১৫. প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অগ্নিবলয় (Pacific Ring of Fire) কিহৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ?

উত্তৰ: প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অগ্নিবলয় অঞ্চলটো পৃথিৱীৰ অন্যতম সৰ্বাধিক আগ্নেয়গিৰি আৰু ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চলহিচাপে প্ৰসিদ্ধ। এই অঞ্চলত বহু সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰি আৰু ভূমিকম্প সংঘটিত হয়।প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Short Answer Type) — ১৫ টা (প্ৰত্যেকৰে মান: ২, শব্দ সীমা: আনুমানিক ৫০ টা)

২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Short Answer Type) — ১৫ টা (প্ৰত্যেকৰে মান: ২, শব্দ সীমা: আনুমানিক ৫০ টা)

প্ৰশ্ন ১: ভূ-অৱয়বৰ মৌলিক শ্ৰেণীবিভাগসমূহ কি কি?

উত্তৰ:&nbsp;ভূ-অৱয়বসমূহক মুখ্যতঃ তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়— পৰ্বত বা পাহাৰ, মালভূমি আৰু সমভূমি। গঠন প্ৰক্ৰিয়াৰ ভিত্তিত এইবোৰক পুনৰ বিভিন্ন উপ-শ্ৰেণীত ভাগ কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ২: অন্তৰ্জাত আৰু বহিৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজত দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:&nbsp;১. অন্তৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়া পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰীণ শক্তিৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়, যেনে— ভূমিকম্প আৰু পৰ্বত গঠন। আনহাতে, বহিৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়া ভূ-পৃষ্ঠৰ বাহ্যিক শক্তিৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়, যেনে— নদীৰ ক্ষয় আৰু বতাহৰ সঞ্চয়।

২. অন্তৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়াই ভূ-পৃষ্ঠত উচ্চতা আৰু অসমতা সৃষ্টি কৰে, আনহাতে বহিৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়াই ক্ষয় আৰু সঞ্চয়ৰ জৰিয়তে ভূমিৰূপ পৰিৱৰ্তন কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: ভংগিলতা (Folding) ৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ কি কি?

উত্তৰ:&nbsp;ভংগিলতা&nbsp;প্ৰধান উপাদানসমূহ হ’ল— অভিনতি (Anticline), অনুনতি (Syncline), বাহু (Limbs) আৰু অক্ষীয় সমতল (Axial Plane)। অভিনতি হৈছে ওপৰলৈ উত্তল&nbsp;ভংগিলতা&nbsp;আৰু অনুনতি হৈছে তললৈ অৱনমিত&nbsp;ভংগিলতা।

প্ৰশ্ন ৪: স্বাভাৱিক চ্যুতি (Normal Fault) আৰু বিপৰীত চ্যুতি (Reverse Fault) ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ:&nbsp;স্বাভাৱিক চ্যুতি ভূ-ত্বকৰ টান বা প্ৰসাৰণ বলৰ ফলত সৃষ্টি হয় আৰু ইয়াত ওপৰৰ শিলাখণ্ড তললৈ নামি যায়। বিপৰীত চ্যুতি সংকোচন বা হেঁচা বলৰ ফলত সৃষ্টি হয় আৰু ইয়াত ওপৰৰ শিলাখণ্ড তুলনামূলকভাৱে ওপৰলৈ উঠে।

প্ৰশ্ন ৫: পুঞ্জিত ক্ষয় (Mass Wasting) ৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ কি কি?

উত্তৰ:&nbsp;পুঞ্জিত ক্ষয়ৰ মুখ্য চালিকা শক্তি হৈছে মাধ্যাকৰ্ষণ বল। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ হ’ল— থিয় ঢাল, অতিমাত্ৰা পানী, শিলাৰ দুৰ্বলতা, উদ্ভিদৰ আৱৰণৰ অভাৱ, মানুহৰ অনিয়ন্ত্ৰিত খনন আৰু ভূমিকম্প আদি।

প্ৰশ্ন ৬: অৱক্ষয় (Erosion) আৰু বিচূৰ্ণীভৱন (Weathering) ৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ:&nbsp;বিচূৰ্ণীভৱন হৈছে শিলা নিজৰ স্থানতে থাকি ভৌতিক বা ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াৰে ভাঙি-চূৰ্ণ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। আনহাতে, ক্ষয়ীভৱনত নদী, বতাহ বা হিমবাহে সেই শিলা-কণিকাবোৰ ক্ষয় কৰি এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে।

প্ৰশ্ন ৭: ভূমিস্খলন প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ কি কি উপায় অৱলম্বন কৰিব পাৰি?

উত্তৰ:&nbsp;ভূমিস্খলন ৰোধ কৰিবলৈ পাহাৰৰ ঢালত গছ-গছনি ৰোপণ কৰিব লাগে, যাতে শিপাই মাটিক দৃঢ়ভাৱে ধৰি ৰাখে। লগতে সঠিক জলনিৰ্গমন ব্যৱস্থা, সংৰক্ষক দেৱাল নিৰ্মাণ আৰু অতি থিয় ঢালত অপৰিকল্পিত নিৰ্মাণ তথা খনন বন্ধ কৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ৮: ভূমিকম্পৰ 'P' আৰু 'S' তৰংগৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ:&nbsp;P তৰংগ হৈছে অনুদৈৰ্ঘ্য ভূকম্পীয় তৰংগ, যি কঠিন, জুলীয়া আৰু গেছীয়— তিনিওটা মাধ্যমৰ মাজেৰে গতি কৰিব পাৰে আৰু ই অধিক দ্ৰুত। S তৰংগ হৈছে অনুপ্ৰস্থ তৰংগ, যি কেৱল কঠিন মাধ্যমৰ মাজেৰেহে গতি কৰে আৰু P তৰংগতকৈ ধীৰ।

প্ৰশ্ন ৯: আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণৰ মূল কাৰণসমূহ চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ:&nbsp;পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ অত্যধিক তাপ আৰু চাপৰ ফলত শিলা গলি মেগমাত পৰিণত হয়। টেকটনিক প্লেটৰ গতিবিধিৰ ফলত ভূ-ত্বকত ফাট সৃষ্টি হ’লে মেগমা আৰু ইয়াৰ ভিতৰত থকা গেছৰ চাপৰ ফলত লাভা ভূ-পৃষ্ঠলৈ ওলাই আহি আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ ঘটায়।

প্ৰশ্ন ১০: আগ্নেয় ভূ-আকৃতি (Volcanic Landforms) প্ৰধানকৈ কেই প্ৰকাৰৰ?

উত্তৰ:&nbsp;আগ্নেয় কাৰ্যৰ ফলত বিভিন্ন ধৰণৰ ভূ-আকৃতি সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰধান হ’ল— আগ্নেয় শংকু, লাভা মালভূমি, জ্বালামুখী (Crater), কেলডেৰা (Caldera), লাভা গম্বুজ আদি। ভূ-গৰ্ভৰ ভিতৰতো বাথ’লিথ আৰু ডাইক আদি আগ্নেয় গঠন সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ১১: ভূ-আকৃতিৰ বল (Geomorphic Forces) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ:&nbsp;পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠত ক্ষয়, সঞ্চয়, উত্থান বা অৱনমনৰ জৰিয়তে বিভিন্ন ভূ-অৱয়ব সৃষ্টি আৰু পৰিৱৰ্তন কৰা শক্তিসমূহক ভূ-আকৃতিৰ বল বোলে। এই বলসমূহক মূলতঃ অন্তৰ্জাত বল আৰু বহিৰ্জাত বল— এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১২: টেকটনিক প্লেটৰ গতিয়ে কেনেদৰে ভূ-অৱয়ব সলায়?

উত্তৰ:&nbsp;টেকটনিক প্লেটৰ অভিসাৰী, অপসাৰী আৰু পৰিৱৰ্তনশীল গতিবিধিৰ ফলত বিভিন্ন ভূ-অৱয়ব সৃষ্টি হয়। অভিসাৰী গতিৰ ফলত পৰ্বত আৰু গভীৰ সমুদ্ৰ খাদ, অপসাৰী গতিৰ ফলত ৰিফ্ট উপত্যকা আৰু মধ্য-মহাসাগৰীয় ৰিজ সৃষ্টি হয়। প্লেটৰ গতিবিধিয়ে ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰো সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: সমপ্ৰায় ভূমি (Peneplain) কি?

উত্তৰ:&nbsp;সুদীৰ্ঘ সময় ধৰি নদী আৰু অন্যান্য বহিৰ্জাত ক্ষয়কাৰী শক্তিৰ অবিৰত ক্ৰিয়াৰ ফলত উচ্চ ভূমি ক্ষয় হৈ মৃদু ঢালযুক্ত প্ৰায় সমতল ভূমিত পৰিণত হয়। ডেভিছৰ ভূ-চক্ৰ ধাৰণা অনুসৰি এনে ভূমিৰূপক সমপ্ৰায় ভূমি (Peneplain) বোলে।

প্ৰশ্ন ১৪: ভূমিকম্পই সৃষ্টি কৰিব পৰা দুটা প্ৰধান ভৌগোলিক পৰিণাম উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:&nbsp;ভূমিকম্পৰ ফলত ভূ-পৃষ্ঠত ফাট আৰু স্থানচ্যুতি সৃষ্টি হ’ব পাৰে আৰু ভূমিস্খলন সংঘটিত হ’ব পাৰে। ইয়াৰ উপৰি নদীৰ গতিপথ সলনি হোৱা, ভূমি ওপৰলৈ উঠা বা তললৈ বহি যোৱা আৰু সামুদ্ৰিক ভূমিকম্পৰ ফলত ছুনামি সৃষ্টি হ’ব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল কিয় ভূমিকম্পপ্ৰৱণ?

উত্তৰ:&nbsp;অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল এক সক্ৰিয় টেকটনিক অঞ্চলত অৱস্থিত। ভাৰতীয় প্লেটৰ উত্তৰ-পূবমুখী গতি আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে থকা সক্ৰিয় চ্যুতি তথা প্লেটীয় গতিবিধিৰ ফলত অঞ্চলটোত ভূমিকম্পৰ সম্ভাৱনা অধিক। সেয়ে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল ভাৰতৰ অন্যতম ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চল।

৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Long Answer Type) :

প্ৰশ্ন ১: ভূ-আকৃতিৰ বল (Geomorphic forces) বুলিলে কি বুজা? অন্তৰ্জাত (Endogenic) আৰু বহিৰ্জাত (Exogenic) বলৰ বিস্তৃত শ্ৰেণীবিভাগ আৰু সিহঁতৰ কাৰ্যৱালী আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:&nbsp;পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠত বিভিন্ন ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন নিৰন্তৰভাৱে সংঘটিত হৈ থাকে। এই পৰিৱৰ্তনসমূহৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশত যিবোৰ প্ৰাকৃতিক শক্তিয়ে ভূমিকা পালন কৰে, সেই শক্তিসমূহক ভূ-আকৃতিৰ বল (Geomorphic Forces) বোলা হয়। এই বলসমূহক মূলতঃ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়— অন্তৰ্জাত বল আৰু বহিৰ্জাত বল।

<h4 class="wp-block-heading">১। অন্তৰ্জাত বল (Endogenic Forces)</h4>

পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা শক্তিক অন্তৰ্জাত বল বোলা হয়। পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰীণ তাপ, তেজস্ক্ৰিয় পদাৰ্থৰ ক্ষয় আদি ইয়াৰ প্ৰধান উৎস। এই বলৰ ফলত ভূ-পৃষ্ঠত ভূমিকম্প, আগ্নেয়গিৰি, ভাঁজ আৰু চ্যুতি আদি সৃষ্টি হয়।

অন্তৰ্জাত বলক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি—

(ক) আকস্মিক বল (Sudden Forces):

এই বল অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে ভূ-পৃষ্ঠত বৃহৎ পৰিৱৰ্তন ঘটায়।

উদাহৰণস্বৰূপে—

<ul class="wp-block-list">
<li>ভূমিকম্প</li>

<li>আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ</li>
</ul>

(খ) ধীৰ সঞ্চালন বল (Diastrophic Forces):

এই বল অতি লাহে লাহে আৰু দীৰ্ঘ সময় ধৰি কাৰ্য কৰে। ইয়াৰ ফলত ভূ-পৃষ্ঠৰ বৃহৎ অংশৰ উত্থান-পতন আৰু পৰ্বত গঠন হয়। ইয়াক পুনৰ—

<ul class="wp-block-list">
<li>ভূ-গঠনকাৰী বা Epeirogenic বল</li>

<li>পৰ্বত-গঠনকাৰী বা Orogenic বল</li>
</ul>

আদি ভাগত বিভক্ত কৰা হয়।

<h4 class="wp-block-heading">২। বহিৰ্জাত বল (Exogenic Forces)</h4>

পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত সূৰ্যৰ শক্তি, বায়ুমণ্ডল, পানী, বতাহ, হিমবাহ আৰু মাধ্যাকৰ্ষণ বল আদিৰ প্ৰভাৱত যিবোৰ শক্তি সক্ৰিয় হৈ থাকে, সেইবোৰক বহিৰ্জাত বল বোলা হয়। এই বলসমূহে ভূ-পৃষ্ঠৰ উচ্চ-নীচ অংশক ক্ষয় কৰি তুলনামূলকভাৱে সমতল ৰূপ দিবলৈ চেষ্টা কৰে।

বহিৰ্জাত বলৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ হ’ল—

(ক) বিচূৰ্ণীভৱন (Weathering):

পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত থকা শিলাসমূহ কোনো পদাৰ্থ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ নোযোৱাকৈ সেই স্থানতেই ভৌতিক, ৰাসায়নিক বা জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ভাঙি বা ক্ষয়প্ৰাপ্ত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক বিচূৰ্ণীভৱন বোলে।

(খ) ক্ষয়ীভৱন (Erosion):

নদী, বতাহ, হিমবাহ আৰু সাগৰৰ ঢৌ আদিৰ দ্বাৰা শিল আৰু মাটিৰ কণাবোৰ ক্ষয় হোৱা আৰু আঁতৰাই নিয়া প্ৰক্ৰিয়াক ক্ষয়ীভৱন বোলে।

(গ) পৰিবহন আৰু সঞ্চয় (Transportation and Deposition):

ক্ষয়ীভৱনৰ ফলত উৎপন্ন পদাৰ্থ নদী, বতাহ, হিমবাহ বা সাগৰৰ ঢৌৰ দ্বাৰা এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ পৰিবাহিত হয় আৰু উপযুক্ত স্থানত জমা হয়। ইয়াৰ ফলত বিভিন্ন নতুন ভূ-অৱয়বৰ সৃষ্টি হয়।

সামৰণি

সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে অন্তৰ্জাত বলে ভূ-পৃষ্ঠত নতুন উচ্চতা, পৰ্বত আৰু অন্যান্য ভূ-অৱয়ব সৃষ্টি কৰে, আনহাতে বহিৰ্জাত বলে ক্ষয়, পৰিবহন আৰু সঞ্চয়ৰ জৰিয়তে সেই ভূ-অৱয়বসমূহৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায়। এই দুয়োটা শক্তিৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ ফলতেই পৃথিৱীৰ বৈচিত্ৰ্যময় ভূ-অৱয়বৰ সৃষ্টি হৈছে।

প্ৰশ্ন ২: ভংগিলতা (Folding) আৰু চ্যুত কৰণ (Faulting) ৰ কাৰণ আৰু প্ৰকাৰভেদবোৰ চিত্ৰাত্মক ধাৰণাৰে ব্যাখ্যা কৰা। ভূ-অৱয়ব গঠনত সিহঁতৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বকৰ শিলাস্তৰত টেকটনিক শক্তিৰ প্ৰভাৱত বিভিন্ন ধৰণৰ বিকৃতি সংঘটিত হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ভংগিলতা (Folding) আৰু চ্যুত কৰণ (Faulting) অন্যতম। শিলাস্তৰৰ ওপৰত প্ৰধানকৈ সংপীড়ন আৰু প্ৰসাৰণমূলক বলৰ প্ৰভাৱত এই প্ৰক্ৰিয়াসমূহ সংঘটিত হয়।

১। ভংগিলতা (Folding)

ভূ-ত্বকৰ কোমল বা নমনীয় শিলাস্তৰত পাৰ্শ্বীয় সংপীড়ন বল প্ৰয়োগ হ’লে শিলাস্তৰ ফাটি নোযোৱাকৈ বেঁকা বা মেৰ খাই ভাঁজ সৃষ্টি হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াক ভংগিলতা বোলা হয়।

ভংগিলতাৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ—

<ul class="wp-block-list">
<li>সমমিত ভাঁজ (Symmetrical Fold): দুয়োটা বাহু প্ৰায় সমান কোণত হেলনীয়া হয়।</li>

<li>অসমমিত ভাঁজ (Asymmetrical Fold): দুয়োটা বাহুৰ হেলনীয়া কোণ সমান নহয়।</li>

<li>একনতি ভাঁজ (Monocline): শিলাস্তৰ এফালে ধাপৰ দৰে বেঁকা হয়।</li>

<li>শায়িত ভাঁজ (Recumbent Fold): অধিক সংপীড়নৰ ফলত ভাঁজটো প্ৰায় অনুভূমিক অৱস্থালৈ হালি পৰে।</li>
</ul>

চিত্ৰাত্মক ধাৰণাঃ

<pre class="wp-block-preformatted">সমমিত ভাঁজ অসমমিত ভাঁজ একনতি ভাঁজ<code> /\ / \ __ / \ / \ / / \ / \____________/</code></pre>

ভূ-অৱয়ব গঠনত ভূমিকা:

ভংগিলতাৰ ফলত বৃহৎ ভাঁজ পৰ্বতৰ সৃষ্টি হয়। হিমালয়, আল্পছ আৰু এণ্ডিজ আদি পৰ্বতমালাৰ গঠনত ভাঁজ প্ৰক্ৰিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে।

২। চ্যুত কৰণ (Faulting)

ভূ-ত্বকৰ কঠিন শিলাস্তৰত অত্যাধিক টান বা প্ৰসাৰণমূলক বল অথবা সংপীড়নমূলক বল প্ৰয়োগ হ’লে শিলাস্তৰত ফাট বা ভাঙন সৃষ্টি হয় আৰু সেই ভাঙনৰ দুয়োফালৰ শিলাস্তৰ আপেক্ষিকভাৱে স্থানচ্যুত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াক চ্যুত কৰণ বোলা হয়।

চ্যুতিৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ—

<ul class="wp-block-list">
<li>স্বাভাৱিক চ্যুতি (Normal Fault): প্ৰসাৰণমূলক বলৰ ফলত সৃষ্টি হয় আৰু ওপৰৰ শিলাখণ্ড তললৈ সৰি যায়।</li>

<li>বিপৰীত চ্যুতি (Reverse Fault): সংপীড়নমূলক বলৰ ফলত সৃষ্টি হয় আৰু ওপৰৰ শিলাখণ্ড ওপৰলৈ উঠে।</li>

<li>আনুভূমিক বা Strike-slip Fault: শিলাখণ্ডসমূহ প্ৰধানকৈ অনুভূমিক দিশত ইটোৱে সিটোৰ বিপৰীতে সৰি যায়।</li>
</ul>

চিত্ৰাত্মক ধাৰণাঃ

<pre class="wp-block-preformatted">Normal Fault Reverse Fault<code> \ / \ ↓ / ↑ \ / \ /</code></pre>

ভূ-অৱয়ব গঠনত ভূমিকা:

চ্যুত কৰণৰ ফলত বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূ-অৱয়বৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ভিতৰত—

<ul class="wp-block-list">
<li>স্তূপ পৰ্বত (Block Mountain) — যেনে ভাৰতৰ সাতপুৰা</li>

<li>গ্ৰাবেন বা ৰিফ্ট উপত্যকা (Graben/Rift Valley) — যেনে পূব আফ্ৰিকাৰ মহাফাট উপত্যকা</li>
</ul>

সামৰণি

ভংগিলতা আৰু চ্যুত কৰণ দুয়োটাই পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বকৰ গঠন আৰু ভূ-অৱয়ব সৃষ্টিত গুৰুত্বপূৰ্ণ টেকটনিক প্ৰক্ৰিয়া। ভংগিলতাই মূলতঃ শিলাস্তৰত ভাঁজ সৃষ্টি কৰি পৰ্বত গঠনত সহায় কৰে, আনহাতে চ্যুত কৰণে শিলাস্তৰৰ স্থানচ্যুতি ঘটাই স্তূপ পৰ্বত, ৰিফ্ট উপত্যকা আদি ভূ-অৱয়ব সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: পুঞ্জিত ক্ষয় (Mass wasting) কি? ভূমিস্খলনৰ (Landslide) কাৰণ, কুফল আৰু ভাৰতৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা বা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: কোনো পৰিবহনকাৰী মাধ্যম, যেনে নদী বা বতাহৰ প্ৰত্যক্ষ সহায় নোলোৱাকৈ কেৱল মাধ্যাকৰ্ষণ বলৰ প্ৰভাৱত মাটি, বোকা, শিলাখণ্ড আদি পাহাৰৰ ঢালেদি তললৈ নামি অহা প্ৰক্ৰিয়াক পুঞ্জিত ক্ষয় (Mass Wasting) বোলা হয়। ভূমিস্খলন পুঞ্জিত ক্ষয়ৰ এক দ্ৰুত আৰু ধ্বংসাত্মক ৰূপ।

ভূমিস্খলনৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ

১.

অবিৰত বা অতিবৃষ্টি: অধিক বৰষুণৰ ফলত মাটি পানীৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ ঢিলা হৈ পৰে।

২. অতি থিয় পাহাৰীয়া ঢাল: অধিক ঢালযুক্ত অঞ্চলত মাটি আৰু শিল সহজে তললৈ খহি আহে।

৩. ভূমিকম্প: ভূমিকম্পৰ তীব্ৰ কঁপনিয়ে পাহাৰৰ শিল আৰু মাটিৰ স্থিৰতা নষ্ট কৰে।

৪. বনাঞ্চল ধ্বংস: গছ-গছনি কটাৰ ফলত মাটিক ধৰি ৰখা শিপাৰ শক্তি কমি যায়।

৫. অপৰিকল্পিত নিৰ্মাণ: পাহাৰ কাটি পথ, ঘৰ-বাৰী আৰু অন্যান্য নিৰ্মাণ কাৰ্য কৰাৰ ফলত ঢালৰ ভাৰসাম্য নষ্ট হয়।

ভূমিস্খলনৰ কুফল

<ul class="wp-block-list">
<li>মানুহ আৰু জীৱ-জন্তুৰ প্ৰাণহানি হয়।</li>

<li>ঘৰ-বাৰী, কৃষিভূমি আৰু বনাঞ্চল ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।</li>

<li>পথ, দলং আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা ব্যাহত বা বিচ্ছিন্ন হয়।</li>

<li>নদী, জান-জুৰি আৰু নলা মাটিৰে বন্ধ হৈ বানপানীৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।</li>

<li>ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু দৈনন্দিন জীৱন ব্যাহত হয়।</li>
</ul>

উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত ভূমিস্খলনৰ প্ৰভাৱ

উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বহু অংশ পাহাৰীয়া আৰু অতিবৃষ্টিপ্ৰৱণ হোৱাৰ বাবে ভূমিস্খলনৰ সম্ভাৱনা অধিক। বিশেষকৈ অৰুণাচল প্ৰদেশ, মেঘালয়, নাগালেণ্ড, মিজোৰাম, মণিপুৰ আৰু অসমৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত বাৰিষা কালত ভূমিস্খলন সঘনাই দেখা যায়।

অতিবৃষ্টিৰ ফলত পাহাৰৰ মাটি ঢিলা হৈ পৰে আৰু পথ-যোগাযোগ বন্ধ হৈ পৰে। পাহাৰ কাটি অপৰিকল্পিতভাৱে বসতি, পথ আৰু অন্যান্য নিৰ্মাণ কৰাৰ ফলতো ভূমিস্খলনৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়। স্খলিত মাটি আৰু পলসে নলা-নৰ্দমা তথা জলপ্ৰবাহৰ পথ বন্ধ কৰিলে স্থানীয় বানপানীৰ সমস্যাও বৃদ্ধি পাব পাৰে।

সামৰণি

ভূমিস্খলন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ। প্ৰাকৃতিক কাৰকৰ লগতে বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু অপৰিকল্পিত মানৱীয় কাৰ্যকলাপে ইয়াৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি কৰে। সেয়েহে পাহাৰীয়া অঞ্চলত বন সংৰক্ষণ, বৈজ্ঞানিকভাৱে নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰু ঢালৰ স্থিৰতা ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়।

প্ৰশ্ন ৪: ভূমিকম্পৰ উৎপত্তিৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি? ইয়াৰ ভৌগোলিক বিতৰণ (Distribution) আৰু মানৱ সমাজত পৰা প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভূ-ত্বকৰ অভ্যন্তৰত সঞ্চিত শক্তি হঠাৎ মুক্ত হৈ ভূ-গৰ্ভৰ পৰা বিভিন্ন দিশলৈ ভূমিকম্পীয় তৰংগ প্ৰসাৰিত হোৱাৰ ফলত ভূ-পৃষ্ঠ কঁপি উঠা প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাক ভূমিকম্প (Earthquake) বোলা হয়।

ভূমিকম্পৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ

১। প্ৰাকৃতিক কাৰণ

<ul class="wp-block-list">
<li>প্লেট টেকটনিক গতিবিধি: প্লেটসমূহৰ সংঘৰ্ষ, পৃথকীকৰণ বা পাৰস্পৰিক সঞ্চালনৰ ফলত ভূমিকম্প সংঘটিত হয়।</li>

<li>চ্যুতিৰেখাত শিলাস্তৰৰ স্থানচ্যুতি: শিলাস্তৰত সঞ্চিত চাপ হঠাৎ মুক্ত হ’লে ভূমিকম্প হয়।</li>

<li>আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ: আগ্নেয়গিৰিৰ কাৰ্যকলাপৰ সৈতেও ভূমিকম্পৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।</li>
</ul>

২। মানৱসৃষ্ট কাৰণ

<ul class="wp-block-list">
<li>বৃহৎ জলাধাৰ বা বান্ধৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা Reservoir-induced seismicity।</li>

<li>ভূ-গৰ্ভস্থ বিস্ফোৰণ।</li>

<li>কিছুমান খনন আৰু গভীৰ ভূ-গৰ্ভীয় কাৰ্যকলাপ।</li>
</ul>

ভূমিকম্পৰ ভৌগোলিক বিতৰণ

বিশ্বৰ ভূমিকম্পসমূহ মূলতঃ প্লেট সীমান্ত আৰু সক্ৰিয় চ্যুতি অঞ্চলৰ কাষত অধিক কেন্দ্ৰীভূত। প্ৰধান ভূমিকম্পীয় মণ্ডলসমূহ হ’ল—

১। পৰিধীয়-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় মণ্ডল (Circum-Pacific Belt):

এই অঞ্চল প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ চাৰিওফালে বিস্তৃত। জাপান, ইণ্ডোনেছিয়া, চিলি আদি অঞ্চলত ভূমিকম্পৰ প্ৰৱণতা অধিক।

২। আল্পছ-হিমালয় ভূমিকম্পীয় মণ্ডল (Alpine-Himalayan Belt):

ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলৰ পৰা আল্পছ, ইৰাণ, আফগানিস্তান, হিমালয় আদি অঞ্চললৈ বিস্তৃত। ভাৰত আৰু নেপালৰ বহু অঞ্চল এই ভূমিকম্পীয় বলয়ৰ অন্তৰ্গত।

৩। মধ্য-মহাসাগৰীয় শৈলশিৰা মণ্ডল (Mid-Oceanic Ridge Belt):

মহাসাগৰৰ তলত থকা মধ্য-মহাসাগৰীয় শৈলশিৰাসমূহৰ কাষতো ভূমিকম্প সংঘটিত হয়।

মানৱ সমাজত ভূমিকম্পৰ প্ৰভাৱ

<ul class="wp-block-list">
<li>ঘৰ-বাৰী, দলং, পথ আৰু অন্যান্য আন্তঃগাঁথনি ধ্বংস হয়।</li>

<li>মানুহ আৰু জীৱ-জন্তুৰ প্ৰাণহানি ঘটে।</li>

<li>ভূমিস্খলন আৰু ভূমিৰ ফাট মেলাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।</li>

<li>বিদ্যুৎ, খোৱাপানী আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা ব্যাহত হয়।</li>

<li>গেছৰ পাইপ বা বিদ্যুৎ সংযোগ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈ অগ্নিকাণ্ড সংঘটিত হ’ব পাৰে।</li>

<li>সাগৰৰ তলত শক্তিশালী ভূমিকম্প হ’লে ছুনামি (Tsunami) সৃষ্টি হৈ উপকূলীয় অঞ্চলত ব্যাপক ক্ষতি কৰিব পাৰে।</li>

<li>অৰ্থনীতি, ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু জনজীৱনত দীৰ্ঘম্যাদী নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰে।</li>
</ul>

সামৰণি

ভূমিকম্প সম্পূৰ্ণৰূপে ৰোধ কৰিব নোৱাৰি যদিও ভূমিকম্প-প্ৰতিৰোধী নিৰ্মাণ, আগতীয়া সতৰ্কতা, জনসচেতনতা আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ জৰিয়তে ইয়াৰ ক্ষয়-ক্ষতি বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ৫: আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা গঠনাত্মক আৰু ধ্বংসাত্মক ফলাফলসমূহ বৰ্ণনা কৰা। বিশ্বৰ প্ৰধান আগ্নেয় অঞ্চলসমূহৰ বিতৰণ চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত থকা গলিত শিলা বা মেগমা, গেছ আৰু অন্যান্য পদাৰ্থ ভূ-ত্বকৰ ফাট বা আগ্নেয়মুখেদি ভূ-পৃষ্ঠলৈ ওলাই অহা প্ৰক্ৰিয়াক আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণ (Volcanic Eruption) বোলা হয়। আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণে একে সময়তে ধ্বংসাত্মক আৰু গঠনাত্মক দুয়ো ধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

১। ধ্বংসাত্মক ফলাফল

<ul class="wp-block-list">
<li>তপ্ত লাভা, আগ্নেয় ছাই আৰু বিষাক্ত গেছৰ ফলত মানুহ, জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদৰ ক্ষতি হয়।</li>

<li>লাভাৰ প্ৰবাহে ঘৰ-বাৰী, কৃষিভূমি, বনাঞ্চল আৰু পথ-যোগাযোগ ধ্বংস কৰিব পাৰে।</li>

<li>আগ্নেয় ছাই বায়ুমণ্ডলত বিস্তৃত হৈ বিমান চলাচলত বাধা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।</li>

<li>বৃহৎ পৰিমাণৰ আগ্নেয় উদ্গীৰণে বায়ুমণ্ডলত ছাই আৰু গেছৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰি কিছু সময়ৰ বাবে উষ্ণতা হ্ৰাস কৰিব পাৰে।</li>

<li>কেতিয়াবা আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণৰ ফলত ভূমিস্খলন আৰু ছুনামিও সৃষ্টি হ’ব পাৰে।</li>
</ul>

২। গঠনাত্মক ফলাফল

<ul class="wp-block-list">
<li>লাভা ঠাণ্ডা হৈ নতুন আগ্নেয় শিলা, বিশেষকৈ বেছাল্ট, সৃষ্টি কৰে।</li>

<li>লাভাৰ পৰা গঠিত কিছুমান মাটিত খনিজ পুষ্টি অধিক থকাৰ বাবে কৃষিৰ বাবে উপযোগী উৰ্বৰ মাটি সৃষ্টি হয়।</li>

<li>আগ্নেয় অঞ্চলত বিভিন্ন মূল্যৱান খনিজ আৰু ধাতুৰ সঞ্চয় পোৱা যায়।</li>

<li>লাভাৰ সঞ্চয়ৰ ফলত নতুন ভূমি আৰু কেতিয়াবা নতুন দ্বীপৰ সৃষ্টি হয়।</li>

<li>আগ্নেয় অঞ্চলৰ উষ্ণ প্ৰশ্ৰৱণ আৰু আগ্নেয় ভূ-অৱয়ব পৰ্যটনৰ আকৰ্ষণীয় কেন্দ্ৰ হৈ পৰে।</li>

<li>কিছুমান আগ্নেয় অঞ্চল ভূ-তাপীয় শক্তি উৎপাদনৰ বাবেও গুৰুত্বপূৰ্ণ।</li>
</ul>

বিশ্বৰ প্ৰধান আগ্নেয় অঞ্চলসমূহ

১। প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অগ্নিবলয় (Pacific Ring of Fire):

প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ চাৰিওফালে বিস্তৃত এই অঞ্চলত পৃথিৱীৰ বহু সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰি অৱস্থিত। জাপান, ইণ্ডোনেছিয়া, ফিলিপাইনছ, নিউজিলেণ্ড আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ পশ্চিম উপকূল ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য অংশ।

২। ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চল:

ইটালী আৰু ইয়াৰ কাষৰীয়া অঞ্চলত বহু আগ্নেয়গিৰি পোৱা যায়। মাউণ্ট ভেছুভিয়াছ আৰু এটনা ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।

৩। মধ্য-মহাসাগৰীয় শৈলশিৰা অঞ্চল:

প্লেটসমূহ পৃথক হোৱা অঞ্চলত, বিশেষকৈ আইচলেণ্ড আৰু আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ মধ্য শৈলশিৰাৰ কাষত আগ্নেয় কাৰ্যকলাপ দেখা যায়।

সামৰণি

আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণ যদিও অত্যন্ত ধ্বংসাত্মক হ’ব পাৰে, তথাপি ইয়াৰ ফলত নতুন ভূমি, আগ্নেয় শিলা, উৰ্বৰ মাটি, খনিজ সম্পদ আৰু ভূ-তাপীয় শক্তিৰ সৃষ্টি হয়। সেয়েহে আগ্নেয়গিৰিৰ প্ৰভাৱক ধ্বংসাত্মক আৰু গঠনাত্মক—দুয়োটা দিশৰ পৰা অধ্যয়ন কৰা হয়।

*****

Your Email ID

Verification record-ৰ বাবে Email ID প্রয়োজন। Name নালাগে।

What did you update?

আপুনি কি কি সলনি কৰিলে সৰুকৈ লিখক। Admin Review page-ত automatic change highlight-ও দেখা যাব।

Submit কৰাৰ পাছত এই Update টো Pending Verification হিচাপে save হ'ব।

Update This Post

My Subjects