গোট– ১
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতৰ কোনটো খণ্ড অর্থনৈতিকভাৱে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?
উত্তৰঃ কৃষি খণ্ডটো আছিল আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। প্রায় ৭০-৮০% লোক কৃষিৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰিছিল।
২। বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ অৱস্থা কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰত এখন বাণিজ্যিকভাবে উন্নত দেশ আছিল। আৰব, চীন, আৰু ইউৰোপৰ দেশসমূহৰ সৈতে সাগৰ আৰু স্থলপথেৰে বাণিজ্য হৈছিল।
৩। ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ কোন বৈশিষ্ট্য ব্রিটিছসকলে সর্বাধিক ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ কৃষি সম্পদ আৰু কেঁচামালৰ প্ৰাচুৰ্যই ব্ৰিটিছসকলৰ বাণিজ্যিক লোভবৃদ্ধি কৰিছিল। তেওঁলোকে এই সম্পদৰ দ্বাৰাই শিল্প-বিপ্লৱৰ বাবে কেঁচামাল লাভ কৰিছিল।
৪। বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ ভূমিকা কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰত একোখন প্রধান বাণিজ্যিক দেশ আছিল। আৰব, চীন, আৰু ইউৰোপৰ সৈতে সাগৰ আৰু স্থলপথেৰে ব্যৱসায় চলি আছিল।
৫। ব্ৰিটিছসকলে ভাৰতৰ সমৃদ্ধ অর্থনীতিৰ ওপৰত কেনেকুৱা আগ্রহ দেখুৱাইছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছে ভাৰতৰ ধন-সম্পদ, কৃষি সম্পদ আৰু কেঁচামালৰ বাবে আগ্রহ দেখুৱাইছিল। এই সম্পদ তেওঁলোকৰ শিল্প-বিপ্লৱৰ বাবে কেঁচামাল আৰু বজাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
৬। ব্ৰিটিছৰ বাণিজ্য কিয় সাগৰকেন্দ্ৰিক আছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছসকল সাগৰপথেৰে ইউৰোপ, আফ্রিকা, আৰু ভাৰতসহ বিভিন্ন দেশৰ সৈতে ব্রাণিজ্য কৰিছিল। সাগৰপথেৰে যাত্রা সুৰক্ষিত আৰু বস্ত্র, চাহ, মচলা আদিৰ ব্যৱসায়ৰ বাবে সহজ আছিল।
৭। বিশিল্পায়নে ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ ওপৰত কেনেকুৱা প্ৰভাৱ পেলালে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ অর্থনীতি কষিনির্ভৰ হৈ পৰে, উৎপাদন হ্রাস পায়, ধন বিদেশলৈ গৈ থাকে আৰু দেশ দৰিদ্ৰ হয়। সামগ্রিকভাবে ভাৰত এখন উপনিবেশিক অর্থনীতিৰ ৰূপ লয়।
৮। কোন উদ্যোগবোৰ সৰ্বাধিক ক্ষতিগ্রস্ত হৈছিল?
উত্তৰঃ কপাহী ৰেছম, ধাতুৰ কাম, গহনা আৰু মাটিৰ সামগ্ৰী নিৰ্মাণ আদি হস্তশিল্প উদ্যোগবোৰ সৰ্বাধিক ক্ষতিগ্রস্ত হৈছিল।
৯। হস্তশিল্পৰ ভূমিকা কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰঃ হস্তশিল্প, বিশেষকৈ বস্ত্র, ধাতু, সোণৰ গহনা, আৰু মাটিৰ সামগ্ৰী নির্মাণত ভাৰত বিশ্বখ্যাত আছিল। ভাৰতীয় কপাহী আৰু ৰেছমী কাপোৰ বিদেশলৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল।
১০। তেতিয়া ভাৰতক “সোণৰ চিৰা” বুলি কিয় কোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰত তেতিয়া সমৃদ্ধ সম্পদ, ধন-সম্পত্তি আৰু শিল্পৰ বাবে বিশ্বখ্যাত আছিল।
সোণৰ, ৰূপৰ, গহনা আৰু বস্ত্ৰৰ বাবে ইউবোপীয় দেশসমূহে ভাৰতক “সোনৰ চিৰা” বুলি কোৱা কৰিছিল
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। বিশিল্পায়ন (De-industrialization) প্রক্রিয়াই কেনেধৰণে ভাৰতৰ অর্থনীতি, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ ওপৰত দীঘলীয়া ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলালে?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ উপনিবেশিক সময়ছোৱাত হোৱা বিশিল্পায়ন ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গভীৰ বিপর্যয় বুলিব পাৰি। এই সময়ছোৱাত দেশৰ পৰম্পৰাগত উদ্যোগ-কাৰখানা, হস্তশিল্প, আৰু সৃজনশীল শিল্পক্ষেত্র ধ্বংস হয়। মূলতঃ ব্রিটিছসকলৰ সদাগৰীবাদী নীতি আৰু শিল্প বিপ্লৱৰ ফলত এই পতন ঘটে।
ইংলেণ্ডত মেচিনব ব্যৱহাৰে সস্তা আৰু বৃহৎ পৰিমাণৰ উৎপাদন আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত, ব্রিটিছে নিজৰ মেচিনত নির্মিত কাপোৰ, সূতা, ধাতব সামগ্রী আদি ভাৰতলৈ আমদানি কৰিছিল। এই সামগ্রীসকল সস্তা আৰু বিপুল পৰিমাণত উপলব্ধ আছিল, যাৰ ফলত দেশীয় হস্তশিল্পী আৰু তাঁতীসকলৰ সামগ্ৰী বাজাৰত প্ৰতিযোগিতা কৰিব নোৱাৰিলে। ফলস্বৰূপে, বংগৰ মচলিন, বেনাৰছৰ ৰেচম, কাশ্মীৰৰ পছমিনা, আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ সূক্ষ্ম তুলাশিল্প ধ্বংসপ্রাপ্ত হয়।
এই শিল্পৰ পতনৰ লগে লগে লক্ষ লক্ষ কাৰিকৰ, তাঁতী আৰু ক্ষুদ্র উদ্যোগপতি জীৱিকা হেৰুৱায়। তেওঁলোকে বাধ্যতামূলকভাৱে কৃষিক্ষেত্ৰলৈ ঘূৰি আহে, যাৰ ফলত জমিৰ ওপৰত জনসংখ্যাৰ চাপ বৃদ্ধি পায়। উৎপাদন হ্রাস পায়, কৃষক ঋণত নিমজ্জিত হয়, আৰু গ্রাম্য অর্থনীতি সংকটত পৰে।
ব্রিটিছ নীতি অনুসৰি, ভাৰতক নতুন শিল্পৰ বিকাশৰ সুযোগ দিয়া নহ’ল। দেশৰ পৰা কেঁচামাল-তুলা, নীল, চাহ, আৰু চেনি আদি ৰপ্তানি কৰি ইংলেণ্ডত সামগ্ৰী নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পুনৰ সেই সামগ্ৰী ভাৰতলৈ বিক্ৰী কৰি ব্ৰিটিছে দ্বিগুণ লাভ অর্জন কৰিছিল। এই চক্রই ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ ওপৰত একত্ৰিত শোষণৰ জাল বিস্তাৰ কৰিছিল।
বিশিল্পায়নৰ সমাজিক প্রভাৱো গভীৰ আছিল। হস্তশিল্পৰ লগত জড়িত শিল্পীসকলৰ পৰিয়াল দুখ-দাৰিদ্ৰ্যৰ সাগৰত পৰিল, বহুজন ভিক্ষুকত পৰিণত হয়। শিল্প আৰু সংস্কৃতিৰ সংমিশ্রণে গঢ়ি উঠা ভাৰতীয় ঐতিহ্য ধ্বংস হয়, কাৰণ শিল্প আছিল সংস্কৃতিৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ অংশ।
বিশিল্পায়নে কেৱল অর্থনৈতিক পতনেই নহয়, ই আছিল ভাৰতীয় সমাজ, সংস্কৃতি আৰু জীৱনপদ্ধতিত এক গভীৰ আঘাত। ব্রিটিছ নীতিৰ ফলত আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰত পৰিণত হ’ল এক নির্ভৰশীল উপনিবেশত, য’ত দাৰিদ্র্য, কর্মহীনতা আৰু শোষণই অশান্তিকৰ ৰূপ লৈছিল।
২। পৰম্পৰাগত উদ্যোগৰ অবনতি বা বিশিল্পায়ন (De-industrialization) কেনেকৈ ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ পতনৰ মুখ্য কাৰণ হৈছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক সময়ছোৱাত ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ এক গভীৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল, য’ত পৰম্পৰাগত উদ্যোগৰ অৱনতি বা বিশিল্পায়ন (De-industrialization) ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ বুনিয়াদ খহাই পেলোৱা এক মাইলফলক ৰূপে পৰিগণিত হয়। “বিশিল্পায়ন” বুলিলে অর্থ হয় দেশৰ স্থাপিত উদ্যোগ-কাৰখানাসমূহৰ ক্ষয়, যাৰ ফলত শিল্প উৎপাদন, কর্মসংস্থান, আৰু স্থানীয় আয় হ্রাস পায়।
ব্ৰিটিছে ভাৰতত সদাগৰীবাদী নীতি প্ৰয়োগ কৰি দেশখনক উপনিবেশিক অর্থনীতিত পৰিণত কৰে। ১৭৫৭ চনৰ পলাচীৰ যুদ্ধৰ পিছত ব্ৰিটিছে ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্ৰণৰ সৈতে অর্থনৈতিক নীতিৰ দিশতো আধিপত্য স্থাপন কৰে। তেওঁলোকে ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প, তাঁতশিল্প, আৰু ক্ষুদ্র উদ্যোগ ধ্বংস কৰি দেশটোক কেঁচামাল যোগানদাৰে ৰূপে ব্যৱহাৰ কৰে।
প্রাচীন সময়ত ভাৰতীয় তাঁতী আৰু হস্তশিল্প বিশ্ববিখ্যাত আছিল। বংগৰ মছলিন, কাশ্মীৰৰ পছমিনা, আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ সূক্ষ্ম ৰেছমে বিশ্ববজাৰত বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰিছিল। কিন্তু ব্ৰিটিছে এই উদ্যোগসমূহ ধ্বংস কৰিবলৈ পৰিকল্পিত নীতি গ্রহণ কৰে। তেওঁলোকে ইংলেণ্ডৰ মেচিনত নির্মিত সস্তা কাপোৰ, তাঁতসামগ্ৰী, আৰু অন্যান্য পণ্য ভাৰতলৈ আনি বিক্ৰী কৰে। ইয়াৰ ফলত দেশীয় শিল্পপণ্যই বজাৰ হেৰুৱায় আৰু কাৰিকৰসকল দুর্দশাত পৰে।
অন্যহাতে, ব্ৰিটিছে ভাৰতৰ পৰা কেঁচামাল যেনে- তুলা, নীল, চাহ, আৰু চেনি-ৰপ্তানি কৰি নিজৰ উদ্যোগ উন্নত কৰে। কিন্তু ভাৰতত কোনো নতুন শিল্প প্ৰতিষ্ঠাৰ সহায় দিয়া নহ’ল। ফলত ভাৰতীয় অর্থনীতি কেঁচামাল যোগান আৰু বিদেশী পণ্য গ্রাহকৰ দ্বৈতভূমিকাত পৰিণত হয়।
এই বিশিল্পায়নৰ ফলত লাখ লাখ হস্তশিল্পী, তাঁতী আৰু ক্ষুদ্র উদ্যোগপতি কর্মহীন হ’ল। গ্রাম্য অর্থনীতি ভাঙি পৰিল আৰু কৃষিক্ষেত্ৰৰ ওপৰত অতিনিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পায়। এইদৰে ভাৰতীয় সমাজৰ গাঁথনি ভাঙি পৰিল, আঞ্চলিক বাণিজ্য বন্ধ হ’ল, আৰু দেশত দাৰিদ্র্য আৰু নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পালে।
ব্ৰিটিছ নীতিৰ ফলত হোৱা এই বিশিল্পায়ন ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ স্বাভাৱিক বিকাশক থামাই দিছিল। দেশীয় উদ্যোগৰ অৱনতিৰে ভাৰত এক আত্মনিৰ্ভৰ দেশৰ পৰা ব্ৰিটিছ পুঁজিবাদৰ উপনিবেশিক অর্থনীতিত ৰূপান্তৰিত হ’ল। এইটোয়ে ভাৰতীয় অর্থনৈতিক পতনৰ মুখ্য কাৰণ ৰূপে ইতিহাসত স্থান লাভ কৰিছে।
৩। সদাগৰীবাদ (Mercantilism) আৰু ব্ৰিটিছৰ সাগৰ বাণিজ্য কেনেধৰণে ঔপনিৱেশিক অর্থনীতিৰ ভেটি স্থাপন কৰিলে?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক অৰ্থনীতিৰ আৰম্ভণি সদাগৰীবাদী চিন্তাধাৰাৰ সৈতে জড়িত। ষোড়শ আৰু সপ্তদশ শতিকাত ইউৰোপত উদ্ভৱ হোৱা সদাগৰীবাদ (Mercantilism) আছিল এক অর্থনৈতিক নীতি, যাৰ মূল লক্ষ্য আছিল ৰাষ্ট্ৰৰ ধনসম্পদ বৃদ্ধি কৰা। এই নীতিৰ মতে, কোনো ৰাষ্ট্ৰৰ শক্তি সোণৰ আৰু ৰূপৰ সঞ্চয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সেইবাবে ইউৰোপীয় ৰাষ্ট্ৰসমূহে নতুন উপনিবেশ স্থাপন কৰি তাতৰ পৰা কেঁচামাল সংগ্রহ, ৰপ্তানি বৃদ্ধি, আৰু আমদানি হ্রাস কৰাৰ নীতি গ্রহণ কৰে।
এই পৰিপ্ৰেক্ষিতত ব্ৰিটিছে ১৬০০ চনত “East India Company” স্থাপন কৰে। কোম্পানীটোৱে প্রথমে মাত্র ব্যৱসায়িক সদাগৰ হিচাপে ভাৰতলৈ আহিছিল। তেওঁলোকে সাগৰপথে ভাৰতীয় উপকূলত, বিশেষকৈ চুৰাট, মাদ্ৰাছ, বোম্বে আৰু কলকাটা আদিত বাণিজ্যিক কেন্দ্র স্থাপন কৰে। আৰম্ভণিতে মচলাজাত সামগ্রী, সূতা, ৰেচম, কপাহ-তুলা আৰু নীলৰ ব্যৱসায় আছিল মূল লক্ষ্য। কিন্তু সময়ৰ সৈতে ব্ৰিটিছে বাণিজ্যৰ ওপৰত একাধিপত্য স্থাপন কৰি ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্ৰণৰ দিশে আগবাঢ়ে।
সদাগৰীবাদী নীতিৰ প্ৰয়োগেৰে ব্ৰিটিছে ভাৰতক উপনিবেশিক অর্থনীতিত পৰিণত কৰিলে। ভাৰতৰ পৰা কেঁচামাল যেনে- তুলা, নীল, চেনি, চাহ, আদি-ব্রিটেনলৈ পঠিওৱা হৈছিল, আৰু তাত নির্মিত সামগ্রী পুনৰ ভাৰতলৈ বিক্ৰী কৰা হৈছিল। এই ব্যৱস্থাই ভাৰতৰ দেশীয় উদ্যোগ ধ্বংস কৰিলে। ভাৰতীয় তাঁতীসকল, কাৰিকৰ আৰু ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ীৰ জীৱিকা সংকটত পৰিল। ফলস্বৰূপে, ভাৰতৰ অর্থনীতি আত্মনির্ভৰশীল অৱস্থা হেৰুৱাই এক নিৰ্ভৰশীল উপনিবেশিক অর্থনীতিত ৰূপন্তৰিত হয়।
সাগৰ বাণিজ্যই এই সমগ্ৰ ব্যৱস্থাক সহায় কৰিলে। ব্ৰিটিছ নৌবাহিনীয়ে ভাৰত মহাসাগৰ, বঙ্গেৰ উপসাগৰ, আৰু আৰব সাগৰৰ বাণিজ্যপথত পূর্ণ নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰি অন্য ইউৰোপীয় প্রতিদ্বন্দ্বীক দূৰ কৰিলে। এইদৰে সাগৰ বাণিজ্য ব্ৰিটিছ বাণিজ্যিক সাম্ৰাজ্যৰ মূখ্য ভিত্তি হৈ পৰিল।
অৱশেষত, সদাগৰীবাদ আৰু সাগৰ বাণিজ্যই একেলগে ঔপনিৱেশিক অর্থনীতিৰ বীজ ৰোপন কৰিলে। ভাৰতৰ সম্পদৰ শোষণ, কেঁচামালৰ ৰপ্তানি আৰু নিৰ্মিত সামগ্ৰীৰ আমদানি-এইবোৰে ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ গাঁথনি কাটি ব্রিটিছ পুঁজিবাদৰ আধিপত্য স্থাপন কৰিলে। সেয়েহে কোৱা যায়, সদাগৰীবাদ আৰু সাগৰবাণিজ্যই ব্ৰিটিছ উপনিবেশিক অর্থনীতিৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ মূখ্য চালিকা শক্তি আছিল
৪। ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগতে ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগতে ভাৰতৰ অৰ্থনীতি এক সমৃদ্ধ আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীল অর্থনীতি আছিল। তেতিয়া ভাৰত মূলতঃ কৃষিনিৰ্ভৰ দেশ আছিল, যদিও হস্তশিল্প, শিল্প, আৰু বাণিজ্যতো অতি উন্নত আছিল। প্রায় ৭০-৮০ শতাংশ লোক কৃষিকার্যত নিযুক্ত আছিল আৰু গাঁওসমূহ অর্থনীতি আত্মনিৰ্ভৰ আছিল। প্রতিখন গাঁওয়ে নিজৰ প্রয়োজনীয় সামগ্রী নিজেই উৎপাদন কৰিছিল।
ভাৰতীয় শিল্প-উদ্যোগৰ মাজত বস্ত্ৰ উদ্যোগ সর্বাধিক প্রসিদ্ধ আছিল। ঢাকাৰ মলমল, বেনাৰছৰ ৰেছমী কাপোৰ, আৰু কাশ্মীৰৰ শ্বলৰ দৰে সামগ্ৰী বিশ্ববিখ্যাত আছিল। ধাতুৰ কাম, গহনা নির্মাণ, আৰু মাটিৰ সামগ্রী উৎপাদনো বিকশিত হৈছিল।
বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত এক আন্তর্জাতিক কেন্দ্ৰ আছিল। আৰব, চীন আৰু ইউৰোপৰ সৈতে সাগৰ আৰু স্থলপথেৰে বাণিজ্য চলি আছিল। ভাৰতৰ পৰা বস্ত্ৰ, মচলা, সোণ, ৰূপ আদিৰ ৰপ্তানি হৈছিল। মুদ্রা প্রণালীও উন্নত আছিল, য’ত সোণ, ৰূপ আৰু তামৰ মুদ্রা প্রচলন আছিল।
ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগতে ভাৰতৰ অৰ্থনীতি সমৃদ্ধ, আত্মনিৰ্ভৰ, আৰু সাংস্কৃতিকভাবে দৃঢ় আছিল। এই সমৃদ্ধি আৰু সম্পদেই ব্ৰিটিছসকলৰ উপনিবেশ স্থাপনৰ আগ্ৰহৰ মুখ্য কাৰণ হৈছিল।
৫। ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগতে ভাৰতীয় বস্ত্ৰ উদ্যোগ কিয় বিশ্ববিখ্যাত আছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগতে ভাৰতীয় বস্ত্ৰ উদ্যোগ সমগ্র বিশ্বতে প্রসিদ্ধ আছিল। ভাৰতীয় তাঁতৰ কাপোৰৰ সূক্ষ্মতা, কোমলতা, ৰঙৰ স্থায়িত্ব আৰু শৈল্পিক নক্সাৰ বাবে ইয়াক বিশ্ববিখ্যাত কৰি তুলিছিল। ঢাকাৰ মলমল, বেনাৰছৰ ৰেছম, কাশ্মীৰৰ শ্বল, আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ কপাহৰ কাপোৰ ইউৰোপীয় দেশত অত্যন্ত চাহিদাসম্পন্ন আছিল।
তেতিয়া সকলো কাপোৰ হাতত তাঁত দিয়া হৈছিল, যাৰ বাবে প্রতিখন কাপোৰত কৌশল আৰু শিল্প দুয়োটাই প্রতিফলিত হৈছিল। কাপোৰবোৰৰ ৰঙ প্রাকৃতিক উদ্ভিদ আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ পৰা আহিছিল, যাৰ ফলত মান আৰু স্থায়িত্ব দুয়ো বজাই থাকিছিল।
ইউৰোপীয় দেশসমূহ বিশেষকৈ ইংলেণ্ড, ফ্রান্স আৰু হলেও ভাৰতীয় বস্ত্ৰৰ মুখ্য ক্রেতা আছিল। ইউৰোপৰ ৰাজঘৰানাৰ লোকসকলে “ধানী” আৰু “মলমল “ব কাপোৰ বিশেষভাবে ব্যবহাৰ কৰিছিল।
বস্ত্র উদ্যোগৰ বিকাশে ভাবতক আর্থিকভাবে শক্তিশালী কৰি তুলিছিল। বহুতো গাঁও আৰু অঞ্চল এই উদ্যোগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল।
ব্রিটিছ শাসনৰ আগতে ভাৰতীয় বস্ত্ৰ উদ্যোগ মান, সৌন্দর্য আৰু সুক্ষ্মতাৰ বাবে বিশ্ববিখ্যাত আছিল আৰু ই ভাৰতৰ অর্থনীতিক সমৃদ্ধিৰ অন্যতম মূল স্তম্ভ আছিল।
৬। ব্রিটিছ সদাগৰীবাদী নীতি আৰু সাগৰ বাণিজ্যই কেনেকৈ ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ ভেটি কাটি উপনিবেশিক অর্থনীতিৰ মজবুত ভিত্তি গঢ়ি তুলিলে?
উত্তৰঃ সদাগৰীবাদ (Mercantilism) আছিল ইউৰোপীয় অর্থনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পর্যায়, যি ষোড়শ আৰু সপ্তদশ শতিকাত বিশেষকৈ ব্রিটেইন, ফ্রান্স, স্পেইন আদি ৰাষ্ট্ৰত বেগেৰে বিকশিত হৈছিল। এই নীতিৰ মূল বক্তব্য আছিল ৰাষ্ট্ৰৰ শক্তি আৰু সমৃদ্ধি সোণৰ-ৰূপৰ সঞ্চয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ফলস্বৰূপে প্ৰতিটো ৰাষ্ট্রে আমদানি কমাই ৰপ্তানি বঢ়াবলৈ, আৰু বিদেশত উপনিবেশ স্থাপন কৰি কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ বিশেষ গুৰুত্ব দিছিল।
ব্রিটিছে ১৬০০ চনত “East India Company” গঠন কৰি সদাগৰীবাদী লক্ষ্য পূৰণৰ দিশে আগবাঢ়ে। প্রথমে তেওঁলোকে বাণিজ্যিক সদাগৰ হিচাপে ভাৰতত আহি মসলাজাত সামগ্রী, সূতা, ৰেচম, নীল, তুলা আদি ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰে। সাগৰপথে ব্যৱসায় চলাই তেওঁলোকে ভাৰতীয় উপকূলত বাণিজ্য কন্দ্ৰ স্থাপন কৰে, যেনে- চুৰাট,বোম্বে, মাদ্রাছ আৰু কলকাতা। আৰম্ভণিত মাত্ৰ ব্যৱসায়িক স্বাৰ্থৰ বিষয় আছিল, কিন্তু সময়ৰ সৈতে ব্ৰিটিছে ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্রণ স্থাপন কৰি ভাৰতক উপনিবেশৰ ৰূপ দিয়ে।
সদাগৰীবাদৰ নীতি অনুসৰি, ভাৰতৰ পৰা কেঁচামাল ব্রিটেইনলৈ লৈ গৈ তাত সামগ্রী নিৰ্মাণ কৰা হ’ল, আৰু সেই সামগ্ৰী পুনৰ ভাৰতলৈ বিক্ৰী কৰা আৰম্ভ হ’ল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় দেশীয় উদ্যোগ ধ্বংস প্রায় হৈ পৰিল। তুলা আৰু ৰেছমৰ গাঁও-ভিত্তিক উদ্যোগ ক্ষয়প্রাপ্ত হ’ল, আৰু ভাৰতীয় কাৰিকৰসকল নির্জীব অৱস্থাত পৰিল।
ব্ৰিটিছ সাগৰবাণিজ্যই এই নীতিৰ মূল ভাৰবাহী শক্তি আছিল। নৌবাহিনীৰ সহায়ত ব্ৰিটিছে ভাৰত মহাসাগৰ, বঙ্গৰ উপসাগৰ আৰু আৰব সাগৰৰ বাণিজ্যপথত সম্পূর্ণ আধিপত্য স্থাপন কৰে। তেওঁলোকে অন্য ইউৰোপীয় প্রতিদ্বন্দ্বীক-যেনে পর্তুগীজ, ডাচ, আৰু ফৰাচীক-প্রতিযোগিতাৰ পৰা আঁতৰাই দিয়ে।
এই বাণিজ্যিক আধিপত্যই ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ মেৰুদণ্ড কাটি দিছিল। ভাৰত আত্মনিৰ্ভৰশীল অর্থনীতিৰ পৰা আতৰি ব্ৰিটিছ পুঁজিবাদৰ উপনিবেশিক ব্যৱস্থাৰ অংশ হ’ল। দেশীয় উৎপাদন ধ্বংস হোৱাৰ লগতে শ্রমিক আৰু কৃষকৰ জীৱন দীনতাভৰা হৈ পৰিল। এইদৰে সদাগৰীবাদ আৰু সাগৰবাণিজ্যই একেলগে ঔপনিৱেশিক অৰ্থনীতিৰ ভেটি গঢ়ি তোলে আৰু ভাৰতক উপনিবেশিক শোষণৰ পথত আগবঢ়াই দিয়ে।
৭। ভাৰতত ব্ৰিটিছ নীতিৰ ফলস্বৰূপে হোৱা বিশিল্পায়নে (De-industrializa-tion) দেশৰ অৰ্থনৈতিক ভেটি আৰু জনজীবন কেনেধৰণে বিপর্যস্ত কৰিলে?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ শাসনকালত হোৱা বিশিল্পায়ন ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গভীৰ পৰিৱৰ্তনৰ সূচনা কৰিছিল। “বিশিল্পায়ন” বুলিলে এক সময়ৰ সফল আৰু আত্মনির্ভৰশীল দেশীয় উদ্যোগ, হস্তশিল্প আৰু উৎপাদন ব্যৱস্থাৰ ধ্বংসক বুজায়। ব্রিটিছে নিজৰ পুঁজিবাদী স্বাৰ্থৰ বাবে ভাৰতক কেঁচামাল যোগানদাৰ আৰু উৎপন্ন সামগ্ৰীৰ বজাৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল।
ইংলেণ্ডত ১৮শ শতিকাৰ অন্ত ভাগত শিল্প বিপ্লৱৰ উদ্ভৱ হোৱাৰ পিছত মেচিনে নির্মিত কাপোৰ আৰু অন্যান্য সামগ্রী বৃহৎ পৰিমাণে উৎপন্ন হ’ব ধৰিলে। ব্ৰিটিছে এই সস্তা সামগ্ৰী ভাৰতলৈ আমদানি কৰি দেশীয় শিল্পপণ্যৰ মূল্য কমাই পেলায়। স্থানীয় তাঁতী আৰু হস্তশিল্পীসকল প্রতিযোগিতা কৰিব নোৱাৰিলে আৰু ধ্বংস প্রায় হৈ পৰিল। বংগৰ মচলিন, বেনাৰছৰ ৰেচম, আৰু কাশ্মীৰৰ পছমিনা যেনে পৰম্পৰাগত শিল্পৰ গৌৰৱ বিলুপ্ত হ’ল।
এই নীতিৰ ফলত লাখ লাখ লোক জীৱিকাহীন হৈ পৰিল। যিসকল পূর্বে তাঁতী, লোহাৰ, সোণৰ, চামৰাশিল্পী বা কাঠশিল্পী আছিল, তেওঁলোকে বাধ্যতামূলকভাৱে কৃষিক্ষেত্ৰলৈ ঘূৰি আহে। ফলত কৃষিক্ষেত্রত জনসংখ্যাৰ অতিপ্রবাহ ঘটে, কিন্তু ভূমি সীমিত থাকিলেই উৎপাদন বৃদ্ধি নহয়। ইয়াৰ ফলত কৃষকৰ আয় হ্রাস পায়, ঋণ বৃদ্ধি পায় আৰু বহু অঞ্চলত দাৰিদ্র্য গভীৰ হয়।
ব্রিটিছে কোনো নতুন শিল্প গঢ়ি তোলাৰ পৰিৱৰ্তে ভাৰতৰ পৰা তুলা, নীল, চাহ, চেনি আদি কেঁচামাল লৈ গৃহদেশলৈ পঠিয়াই তাত সামগ্রী নিৰ্মাণ কৰিছিল। পুনৰ সেই সামগ্রী ভাৰতলৈ বিক্ৰী কৰি ব্ৰিটিছে দ্বিগুণ লাভ অৰ্জন কৰিছিল। এই চক্রই ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ শোষণৰ এক নিৰ্মম ৰূপ লৈছিল।
সামাজিকভাৱে, বিশিল্পায়নে জনজীৱনৰ স্থিতিশীলতা নষ্ট কৰিলে। বহু পৰিয়াল জীৱিকাৰ উপায় হেৰুৱাই দুখীয়া হৈ পৰিল। গ্রামাঞ্চলৰ অৰ্থনীতি কৃষিত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰিল, কিন্তু উৎপাদনশীলতা হ্রাস পায়। এই অৱস্থাই ভাৰতত দীর্ঘস্থায়ী অর্থনৈতিক পশ্চাৎপদতা আৰু শোষণৰ ভেটি স্থাপন কৰিলে।
বিশিল্পায়নে কেৱল উদ্যোগৰ পতন নহয়, ই আছিল ভাৰতীয় অর্থনৈতিক স্বতন্ত্ৰতাৰ সমাধি। দেশটোক উপনিবেশিক পুঁজিবাদৰ জৰিয়তে এক নিৰ্ভৰশীল অর্থনীতিৰ ৰূপ দিয়া হয়, যাৰ প্ৰভাৱ দীর্ঘকাললৈ ভাৰতীয় সমাজ-অর্থনীতিত প্রতিফলিত হৈ থাকে।
৮। ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগতে ভাৰতৰ বাণিজ্য আৰু শিল্প-উদ্যোগৰ অৱস্থা কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগতে ভাৰতৰ বাণিজ্য আৰু শিল্প-উদ্যোগ অত্যন্ত সমৃদ্ধ আছিল। তেতিয়া ভাৰতক “সোণৰ চিৰা” বুলি কোৱা হৈছিল কাৰণ দেশখন ধন-সম্পদ, শিল্প আৰু বাণিজ্যত সমৃদ্ধ আছিল। ভাৰতীয় শিল্প-উদ্যোগৰ মাজত বস্ত্ৰ উদ্যোগ সর্বাধিক প্রসিদ্ধ আছিল। ঢাকাৰ মলমল, কাশ্মীৰৰ শ্বল, বেনাৰছৰ ৰেছম, আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ কপাহৰ কাপোৰ ইউৰোপলৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল।
তেতিয়া শিল্পী আৰু কৰ্মকাৰসকলে হাতেৰে সূক্ষ্ম আৰু শৈল্পিক সামগ্রী নির্মাণ কৰিছিল।
বস্ত্ৰৰ উপৰিও ধাতুৰকাম, গহনা নির্মাণ, কাঠৰ কাম, আৰু মাটিৰ শিল্পও উন্নত আছিল। এই শিল্পবোৰে গাঁৱৰ অৰ্থনীতিত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত আন্তর্জাতিক ৰূপত পৰিচিত আছিল। আৰব, চীন, মিচৰ আৰু ইউৰোপৰ দেশৰ সৈতে সাগৰ আৰু স্থলপথেৰে বাণিজ্য চলি আছিল। ভাৰতৰ পৰা মচলা, চাহ, বস্ত্ৰ, আৰু ধাতু ৰপ্তানি কৰা হৈছিল, আৰু বিদেশৰ পৰা মাত্ৰ বিলাসবহুল সামগ্রী আহিছিল।
ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগতে ভাৰতৰ বাণিজ্য আৰু শিল্প-উদ্যোগ দুয়োটাই বিকশিত আৰু বিশ্বমানৰ আছিল। দেশখনৰ এই সমৃদ্ধি আৰু সৃষ্টিশীল শিল্পই ব্রিটিছসকলক উপনিবেশ স্থাপনৰ বাবে আকৰ্ষণ কৰিছিল।
ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। ব্রিটিছ আহাৰ আগতে ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ বিশেষত্ব আৰু সেইসময়র সমাজ-অর্থনৈতিক গাঁঠিয়ে কেনেধৰণে ভাৰতক আত্মনিৰ্ভৰ তথা সমৃদ্ধ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে প্রতিষ্ঠিত কৰিছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছে ভাৰতত প্রবেশ কৰাৰ পূৰ্বে দেশখন আছিল এক সংগঠিত, আত্মনিৰ্ভৰ আৰু সমৃদ্ধ অর্থনৈতিক গাঁথনিৰ দেশ। সেই সময়ত অর্থনীতিৰ শক্তিৰ মূলতে আছিল কৃষি, হস্তশিল্প, বাণিজ্য আৰু গাঁও-ভিত্তিক সমাজব্যৱস্থা। এই সকলো দিশত একেলগে কাম কৰি ভাৰতক অর্থনৈতিকভাৱে শক্তিশালী আৰু সমাজিকভাৱে স্থিৰ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে প্রতিষ্ঠা কৰিছিল।
(ক) কৃষি-ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ প্ৰাণশক্তিঃ তেতিয়াৰ ভাৰতীয় সমাজৰ মুখ্য পেশা আছিল কৃষি। প্রায় তিনি-চতুর্থাংশ জনসংখ্যাই কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰিছিল। মাটিৰ উৰ্বৰতা, উপযুক্ত জলবায়ু, আৰু নদীনির্ভৰ সিঞ্চন ব্যৱস্থাই উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰিছিল।
ধান, গম, তুলা, চেনি আৰু চাহ আছিল মুখ্য ফচল। কৃষকসকলে নিজৰ উপাৰ্জনৰ লগে লগে বাণিজ্যৰ বাবে পণ্য উৎপাদন কৰিছিল। আকবৰৰ আমোলৰ ন্যায়ভিত্তিক ভূমি-কৰ ব্যৱস্থাই (টোদৰমল ব্যৱস্থা) কৃষকৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিছিল, যাৰ ফলত কৃষিক্ষেত্ৰ সমৃদ্ধ আৰু স্থিতিশীল আছিল।
খ) শিল্প আৰু হস্তশিল্পৰ উজ্জ্বল প্রভাঃ ব্রিটিছ আগমনৰ পূৰ্বে ভাৰতীয় শিল্প বিশ্বখ্যাত আছিল। বংগৰ সূক্ষ্ম মচলিন, বেনাৰছৰ ৰেশম, কাশ্মীৰৰ পচমিনা, দক্ষিণ ভাৰতৰ তুলা, আৰু ৰাজস্থানৰ ধাতুশিল্পই ভাৰতক বাণিজ্যৰ মুখ্য কেন্দ্ৰত পৰিণত কৰিছিল।
এই সকলো উদ্যোগ পৰম্পৰাগতভাবে পৰিয়াল-ভিত্তিক আছিল আৰু প্রজন্ম প্রজন্ম ধৰি এই দক্ষতা হস্তান্তৰ হৈছিল। শিল্পপণ্যৰ গুণমান আৰু সূক্ষ্মতাৰ বাবে বিদেশী-ব্যৱসায়ীয়ে উচ্চচাহিদা দেখুৱাইছিল।
(গ) আন্তৰিক আৰু বৈদেশিক বাণিজ্যৰ বিকাশঃ তেতিয়াৰ ভাৰতৰ বাণিজ্য ব্যৱস্থা খুব বিকশিত আছিল। গাঁৱৰ পৰা চহৰলৈ আৰু চহৰৰ পৰা বন্দৰলৈ পণ্য-বিনিময়ৰ ব্যৱস্থা সুসংহত আছিল।
চুৰাট, কলিকট, মাদ্রাছ, ধেনকানাল, কলকতা, আৰু বোম্বে আছিল মুখ্য সাগৰবন্দৰ। তুলা, ৰেচম, মচলাজাত সামগ্রী, আৰু মূল্যবান ধাতু ৰপ্তানি কৰা হৈছিল; বিনিময়ত আহিছিল সোণ, ৰূপ আৰু বিলাসবহুল সামগ্রী।
এই বাণিজ্যই ভাৰতীয় অর্থনীতিক বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ যোগানধৰিবিশ্ববাণিজ্যত এক প্রভাৱশালী স্থান দিছিল।
(ঘ) গ্রাম্য আত্মনিৰ্ভৰ সমাজব্যৱস্থাঃ প্রতিখন গাঁও আছিল এক ক্ষুদ্র অর্থনৈতিক একক। কৃষক, তাঁতী, কমাৰ, মাটিকামৰ, সোণৰ, বাৰীজীয়া সকলোয়ে একেলগে কাম কৰি আত্মনিৰ্ভৰ গাঁও সমাজ গঢ়ি তুলিছিল।
গাঁওবাসীয়ে নিজৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্রী নিজে উৎপাদন কৰিছিল, যাৰ ফলত বহিনিৰ্ভৰতা কম আছিল। পণ্য-বিনিময় প্রথা আৰু সামাজিক সহযোগিতাই গাঁওবোৰৰ স্থিৰতা আৰু ঐক্য অক্ষুণ্ণ ৰাখিছিল।
(ঙ) ৰাজহব্যৱস্থা আৰু চৰকাৰী আয়ৰ ন্যায়ভিত্তিক বণ্টনঃ মোগল আমোলৰ চৰকাৰৰ আয়ৰ মুখ্য উৎস আছিল ভূমি-কৰ। আকবৰে প্ৰচলিত কৰা ৰাজহনীতিৰ ফলত কৰ ন্যায্যভাৱে সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। চৰকাৰী আয়ৰ এক অংশ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল ৰাজপথ, জলসিঞ্চন, ৰাজপ্রাসাদ, আৰু ধর্মীয় প্রতিষ্ঠানৰ নিৰ্মাণত।
এই পদ্ধতিয়ে চৰকাৰী আয়ৰ ব্যৱহাৰ সমাজকল্যাণৰ দিশত ঘূৰাই দিছিল আৰু অর্থনৈতিক ন্যায় বজাই ৰাখিছিল।
(চ) আর্থিক সমৃদ্ধি আৰু বৈদেশিক প্রতিচ্ছবিঃ ফ্রান্স ভ্রমণকাৰী ট্যাভার্নিয়ে, ইংৰাজ বৰ্ণনাকাৰ বার্নিয়াৰ, আৰু ইটালীয় নিকোলাও মানুচ্চি-এ সকলোয়ে ভাৰতক “ধনৰ দেশ” বুলি অভিহিত কৰিছিল। তেওঁলোকে উল্লেখ কৰিছিল যে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ধনসম্পদইউৰোপৰ অধিকাংশ দেশতকৈ বেছি।
ভাৰতৰ ৰপ্তানি আমদানিতকৈ বহুগুণ বেছি আছিল, যাৰ ফলত দেশত বৈদেশিক মুদ্রা সঞ্চয় হৈছিল। ইউৰোপীয় সদাগৰসকলে ভাৰতলৈ প্ৰৱেশ কৰিবলৈ আগ্রহী হৈছিল এই সম্পদৰ কাৰণে।
(ছ) অর্থনীতি আৰু সংস্কৃতিৰ ঐক্যঃ তেতিয়াৰ অর্থনীতি কেৱল লেনদেনৰ প্রক্রিয়া নহয়, ই আছিল সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ অংশ। শিল্প, কৃষি, আৰু বাণিজ্যক পরিত্র কর্ম বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। প্ৰতিটো পেশা সমাজৰ গৌৰৱৰ অংশ আছিল।
শিল্পীসকলৰ ওপৰত সমাজৰ সন্মান আছিল, কাৰণ তেওঁলোকে জনজীবনৰ চাহিদা পূৰণ কৰিছিল। এই নৈতিক মূল্যবোধই অর্থনীতি আৰু সমাজৰ মাজত এক গভীৰ ঐকা সৃষ্টি কৰিছিল।
ব্ৰিটিছ আগমনৰ পূৰ্বে ভাৰতীয় অর্থনীতি আছিল এক আত্মনিৰ্ভৰ, সংগঠিত আৰু সমৃদ্ধ গাঁথনি। কৃষি, হস্তশিল্প, বাণিজ্য আৰু গাঁও-ভিত্তিক ব্যৱস্থাই একেলগে অর্থনৈতিক স্থিৰতা আৰু সমাজিক সংহতি সৃষ্টি কৰিছিল।
এই সময়ত ভাৰতক “সুৱর্ণ শিখৰ” বুলি বর্ণনা কৰা হ’ল কাৰণ দেশখনৰ ধনসম্পদ, উৎপাদনশীলতা আৰু ন্যায়ভিত্তিক ৰাজহ নীতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সৃষ্ট হৈছিল এক বিকশিত অর্থনৈতিক সভ্যতা।
পৰৱৰ্তী সময়ত ব্ৰিটিছে এই স্বাভাবিক গাঁথনিক ভাঙি দেশটোক শোষণৰ উপকৰণত পৰিণত কৰিলে, কিন্তু তেতিয়াৰ অৰ্থনীতিৰ ঐতিহ্য আজিও ভাৰতীয় সমাজৰ গাঁথনিত সজীব হৈ আছে।
২। পৰম্পৰাগত উদ্যোগৰ অবনতি বা বিশিল্পায়ন কেনেকৈ ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ পতন আৰু সমাজিক সংকটৰ মুখ্য কাৰণ হিচাপে পৰিগণিত হয়?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক সময়ছোৱাত ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ ইতিহাসত অন্যতম গভীৰ পৰিৱৰ্তন আছিল বিশিল্পায়ন (De-industrialization) – অৰ্থাৎ দেশৰ পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প, তাঁতশিল্প, আৰু ক্ষুদ্র উদ্যোগৰ ধ্বংস। ব্ৰিটিছে ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ গাঁথনি কাটি দেশটোক নিজৰ পুঁজিবাদী স্বাৰ্থৰ কাৰণে উপনিবেশিক শোষণৰ এক উপকৰণত পৰিণত কৰিছিল। এই প্রক্রিয়া ১৮শ শতিকাৰ অন্তৰ্ভাগত পৰা আৰম্ভ হৈ ১৯শ শতিকাৰ শেষলৈকে চলি আছিল।
(ক) বিশিল্পায়নৰ অৰ্থ আৰু পটভূমিঃ “বিশিল্পায়ন” অর্থাৎ De-industrializa-tion বুলিলে বুজায়-এক সময়ৰ বিকশিত দেশীয় উদ্যোগ, হস্তশিল্প, আৰু উৎপাদন ব্যৱস্থাৰ ধ্বংস। ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বে ভাৰতীয় হস্তশিল্প বিশ্বখ্যাত আছিল। বংগৰ মচলিন, বেনাৰছৰ ৰেশম, কাশ্মীৰৰ পশমিনা, দক্ষিণ ভাৰতৰ তুলা আৰু ধাতুশিল্পই ভাৰতক বাণিজ্যৰ কেন্দ্ৰত পৰিণত কৰিছিল।
কিন্তু ১৭৫৭ চনৰ পলাচীৰ যুদ্ধৰ পিছত ব্ৰিটিছে ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্রণ লাভ কৰি অর্থনৈতিক নীতি নিজৰ স্বাৰ্থত সাজি তুলিছিল। এই নীতিয়ে দেশীয় শিল্প ধ্বংস কৰাৰ পথ মুকলি কৰে।
(খ) ইংলেণ্ডৰ শিল্প বিপ্লব আৰু ভাৰতীয় শিল্পৰ পতনঃ ১৮শ শতিকাৰ অন্তর্ভাগত ইংলেণ্ডত শিল্প বিপ্লৱৰ আৰম্ভণি হয়। মেচিনৰ ব্যৱহাৰে কাপোৰ, সুতা, আৰু অন্যান্য সামগ্রী উৎপাদনৰ বেগ বহুগুণে বৃদ্ধি পায়। এই সস্তা সামগ্ৰী ভাৰতলৈ আমদানি কৰি দেশীয় হস্তশিল্পব বজাৰ হঠাৎ ধ্বংস কৰা হয়।
ইংলেণ্ডৰ মেছিনত নির্মিত কাপোৰৰ সন্মুখত বংগৰ সুক্ষ্ম মচলিন বা বেনাৰছৰ বেশম প্রতিযোগিতা কৰিব নোৱাৰিলে। ফলত লক্ষাধিক তাঁতী, হস্তশিল্পী, আৰু ক্ষুদ্র উদ্যোগপতি কর্মহীন হৈ পৰে।
(গ) ব্রিটিছ বাণিজ্য নীতি আৰু শিল্প ধ্বংসৰ কাৰণঃ ব্ৰিটিছে নিজৰ শিল্পবিপ্লৱৰ কেঁচামালৰ যোগান ভাৰতৰ পৰা লৈ গৈছিল। তুলা, নীল, চাহ, চেনি, আৰু পাট আছিল মুখ্য ৰপ্তানি সামগ্রী।
এই নীতিয়ে দেশত নতুন উদ্যোগ স্থাপনৰ পথ বন্ধ কৰি দিছিল। কাৰণ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল-ভাৰতক কেঁচামাল যোগানদাৰে আৰু ইংলেণ্ডৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী ব্যৱস্থাৰ বজাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা।
ইংলেণ্ডৰ “Free Trade Policy” নামৰ নীতিৰ অধীনত ভাৰতীয় উদ্যোগৰ ওপৰত কোনো সুৰক্ষা নীতি দিয়া নহ’ল। ইংলেণ্ডৰ সস্তা সামগ্রী আমদানি কৰি দেশীয় উদ্যোগ সম্পূর্ণ ধ্বংস কৰা হৈছিল।
(ঘ) পৰম্পৰাগত উদ্যোগৰ পতন আৰু গ্ৰাম্য অর্থনীতিৰ সংকটঃ হস্তশিল্প আৰু ক্ষুদ্র উদ্যোগ ধ্বংস হোৱাৰ ফলত লক্ষাধিক লোক জীৱিকাহীন হৈ পৰে। তেওঁলোকে বাধ্যতামূলকভাৱে কৃষিক্ষেত্ৰলৈ ঘূৰি আহে।
ফলস্বৰূপে-
- ভূমিত জনসংখ্যাৰ চাপ বৃদ্ধি পায়,
- কৃষিজ উৎপাদন হ্রাস পায়,
- কৃষক ঋণ আৰু কৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হয়।
গ্রাম্য অর্থনীতি যিটো পূর্বে আত্মনিৰ্ভৰ আছিল, সেইটো ব্রিটিছ শোষণত ভাঙি পৰে। গ্রামবোৰ কেঁচামালৰ যোগানকেন্দ্ৰত পৰিণত হয়।
(ঙ) সমাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱঃ বিশিল্পায়নৰ ফলত ভাৰতীয় সমাজ আৰু অর্থনীতি দুয়ো গভীৰ আঘাতৰ সন্মুখীন হয়।
- নিবনুৱা: লক্ষাধিক তাঁতী, কমাৰ, সোণৰ, আৰু হস্তশিল্পী নিজৰ পেশা হেৰুৱায়।
- দাৰিদ্র্য: আয়ৰ উৎস সীমিত হোৱাত গ্রামাঞ্চলত দুখীয়া জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়।
- খাদ্য সংকটঃ নগদ ফচলৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত খাদ্য উৎপাদন হ্রাস হয়।
- দেশীয় বাণিজ্যৰ পতন: বিদেশী সামগ্ৰীৰ একচেটিয়া প্রৱেশৰ ফলত স্থানীয় বজাৰ বন্ধ হৈ পৰে।
এই সময়ছোৱাত “ড্রেইন অব বেলথ” বা সম্পদৰ বিদেশলৈ প্রবাহৰ ধাৰণাও প্রচলিত হয়, যি দাৰিদ্ৰাৰ মুখ্য কাৰণ আছিল।
(চ) শিল্প বিপ্লৱৰ ফলত নিৰ্ভৰশীল অর্থনীতিঃ ইংলেণ্ডৰ শিল্পবিপ্লবব সময়ত ভাবত ল ব্রিটিছ পুঁজিবাদৰ এক কেঁচামাল যোগানদাৰে ৰূপে পৰিণত হয়। দেশৰ সম্পদ বিদেশলৈ যোৱাৰ লগে লগে ভাৰতীয় অর্থনীতি নিজৰ উৎপাদনক্ষমতা হেৰুৱায়।
ব্রিটিছে নতুন শিল্প স্থাপন কৰাৰ পৰিবৰ্তে ভাৰতত ৰেলপথ, টেলিগ্রাফ আদি নির্মাণ কৰে মাত্ৰ নিজৰ বাণিজ্য সহজ কৰিবলৈ, দেশৰ উন্নয়নৰ বাবে নহয়।
(ছ) সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনঃ বিশিল্পায়নে কেবল অর্থনৈতিক ধ্বংস নহয়, ই সমাজিক পৰিবৰ্তনৰো সূচনা কৰিলে। পৰম্পৰাগত কাৰিকৰ বৰ্গ বিলুপ্ত হ’ল ০ নতুন কর্মহীনবর্গ সৃষ্টি হ’ল। গাঁওবোৰত ঐক্য আৰু আত্মনিৰ্ভৰতা ভাঙি পৰিল।
চহৰত ব্ৰিটিছ বাণিজ্যকেন্দ্র গঢ়ি উঠিল, য’ত মাত্র বিদেশী স্বাৰ্থৰ বাবে উদ্যোগ চলিল।
বিশিল্পায়ন বা পৰম্পৰাগত উদ্যোগৰ অৱনতি আছিল ব্রিটিছ উপনিবেশিক নীতির এক ভয়াবহ ফলাফল। দেশীয় শিল্প ধ্বংস কৰি, কেঁচামাল ৰপ্তানি কৰি, আৰু বিদেশী সামগ্রী আমদানি কৰি ব্ৰিটিছে ভাৰতক নিজৰ পুঁজিবাদী যন্ত্ৰৰ এক অংশত পৰিণত কৰিছিল।
এই প্রক্রিয়াই ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ আত্মনিৰ্ভৰতা ধ্বংস কৰিলে আৰু সমাজত দাৰিদ্র্য, কর্মহীনত্ব আৰু অসাম্যৰ ভেটি গঢ়ি তুলিলে।
বিশিল্পায়নে ভাৰতীয় সভ্যতাৰ শতাব্দী-প্রাচীন শিল্পসৃষ্টি ধ্বংস কৰি দেশখনক উপনিবেশিক অর্থনীতিৰ কষ্টভোগী ৰূপে পৰিণত কৰিলে। ই এজন দেশৰ অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতা নষ্ট কৰাৰ লগে লগে সমাজিক স্থিৰতা আৰু সংস্কৃতিক ঐক্যৰো মূল শিকলি ছিঙি পেলালে।
৩। সদাগৰীবাদ (Mercantilism) আৰু ব্ৰিটিছৰ সাগৰবাণিজ্য কিদৰে ঔপনিৱেশিক অর্থনীতিৰ উদ্ভৱৰ পথ প্রশস্ত কৰিলে আৰু ভাৰতীয় সমাজ-অর্থনীতিৰ গাঁথনি সলনি কৰিলে?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক অর্থনীতিৰ ইতিহাসত সদাগৰীবাদ আৰু ব্ৰিটিছৰ সাগৰবাণিজ্যৰ সংমিশ্রণই এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছিল। ষোড়শ আৰু সপ্তদশ শতিকাত ইউৰোপীয় দেশসমূহে “সদাগৰীবাদ” নামৰ অৰ্থনৈতিক নীতি গ্রহণ কৰিছিল। এই নীতিৰ মূল ধাৰণা আছিল-ৰাষ্ট্ৰৰ শক্তি আৰু সমৃদ্ধি সোণৰ-ৰূপৰ সঞ্চয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ফলস্বৰূপে প্রতিটো ৰাষ্ট্রে বিদেশত উপনিবেশ স্থাপন কৰি কেঁচামাল সংগ্ৰহ আৰু ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰাৰ প্রতিযোগিতা আৰম্ভ কৰিছিল।
(ক) সদাগৰীবাদৰ মূল তত্ত্ব আৰু ইংলেণ্ডৰ নীতিঃ সদাগৰীবাদৰ মূখ্য লক্ষ্য আছিল আমদানি কমাই ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰা, যাতে বিদেশৰ পৰা সোণৰ প্রবাহ নিশ্চিত হয়। ইংলেণ্ডে এই নীতিৰ অনুসৰণ কৰি ১৬০০ চনত “East India Company” স্থাপন কৰে। এই কোম্পানীৰ লক্ষ্য আছিল এচিয়া তথা ভাৰতীয় উপমহাদেশত বাণিজ্যৰ আধিপত্য স্থাপন কৰা।
প্রথমে ব্রিটিছে মসলাজাত সামগ্রী, তুলা, ৰেশম, আৰু সূতাৰ ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰে, কিন্তু সময়ৰ লগে লগে তেওঁলোকে ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰি উপনিবেশ স্থাপনলৈ আগবাঢ়ে।
(খ) সাগৰবাণিজ্যৰ উত্থান আৰু ব্ৰিটিছ আধিপত্যঃ ব্ৰিটিছে সাগৰপথৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰি আৰব সাগৰ, বঙ্গৰ উপসাগৰ আৰু ভাৰত মহাসাগৰৰ বাণিজ্যপথ সম্পূৰ্ণভাবে নিজৰ অধিনলৈ আনিছিল। শক্তিশালী নৌবাহিনীৰ সহায়ত তেওঁলোকে অন্য ইউৰোপীয় প্রতিদ্বন্দ্বী-পর্তুগীজ, ডাচ আৰু ফ্রান্সসকলক পিছ হুকিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল।
চুৰাট, মাদ্রাছ, বোম্বে, আৰু কলকাতা বন্দৰসমূহত ব্রিটিছসকলৰ বাণিজ্যকেন্দ্রলৈ রূপন্তৰিত কৰিছিল। এই সাগৰিয় বাণিজ্যই ব্রিটিছসকলক ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক গাঁথনিত প্রবেশ কৰিবলৈ এক দৃঢ় ভূমি প্রদান কৰিলে।
(গ) সদাগৰীবাদৰ অৰ্থনৈতিক ফলাফলঃ ব্রিটিছে সদাগৰীবাদী নীতিৰ ফলত ভাৰতৰ পৰা কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰিছিল। তুলা, নীল, চাহ, পাট, আৰু চেনি ইংলেগুলৈ বপ্তানি কৰা হৈছিল। এই কেঁচামালৰ পৰা তাত শিল্পপণ্য নির্মাণ কৰি পুনৰ ভাৰতলৈ বিক্ৰী কৰা হৈছিল।
ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় হস্তশিল্প ধ্বংস হয়, কাৰণ মেচিনত নির্মিত ব্রিটিছ সামগ্রী সস্তা আৰু অধিক প্রাপ্য আছিল। দেশীয় কাৰিকৰ, তাঁতী, আৰু ক্ষুদ্র উদ্যোগপতিসকলে নিজৰ ব্যৱসায় হেৰুৱায়। কৃষকসকলে বাধ্যতামূলকভাবে নগদ ফচল খেতি কৰিবলৈ বাধ্য হ’ল, যাৰ ফলত খাদ্য উৎপাদন হ্রাস পায় আৰু দাৰিদ্র্য বৃদ্ধি হয়।
(ঘ) ৰাজনৈতিক আধিপত্যলৈ যাত্রাঃ বাণিজ্যৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰাৰ পিছতব্ৰিটিছে ভাৰতীয় ৰাজনীতিত হস্তক্ষেপ আৰম্ভ কৰে। ১৭৫৭ চনৰ পলাচীৰ যুদ্ধই এই প্ৰক্ৰিয়াৰ দিশঘূৰাই দিয়ে, য’ৰ ফলত ব্ৰিটিছে বংগৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা লাভ কৰে।
এই সময়ত সদাগৰীবাদৰ উদ্দেশ্য-অর্থনৈতিক লাভৰ সঙ্গেই ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্ৰণৰ প্রতিষ্ঠা-পূৰ্ণ ৰূপে বাস্তৱায়িত হয়। অর্থনীতিৰ স্বতন্ত্ৰ গাঁথনি কাটি ব্ৰিটিছে ভাৰতক সম্পূৰ্ণ উপনিবেশত পৰিণত কৰে।
(ঙ) সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্রভাবঃ সদাগৰীবাদ আৰু সাগৰবাণিজ্যৰ প্ৰভাৱকেবল অর্থনৈতিক দিশত সীমাবদ্ধ নাছিল, ই সমাজিক পৰিৱেশতো গভীৰ আঘাত দিলে।
- দেশীয় হস্তশিল্প ধ্বংস হোৱাৰ ফলত লক্ষাধিক লোক কর্মহীন হ’ল।
- কৃষিক্ষেত্ৰত নগদ ফচলৰ চাহিদা বৃদ্ধি হোৱাৰ ফলত খাদ্যসংকট দেখা দিলে।
- সম্পদৰ বিদেশলৈ প্ৰবাহৰ ফলত দেশ দাৰিদ্র্য পীড়িত হ’ল।
- গাঁওসমূহত আত্মনিৰ্ভৰ অৰ্থনীতিৰ স্থান ল’ব ধৰিলে বিদেশী নিৰ্ভৰশীল ব্যৱস্থা।
এইদৰে ব্ৰিটিছসকলৰ সদাগৰীবাদী বাণিজ্যনীতিৰ ফলত ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ গাঁথনি সম্পূর্ণভাৱে ভাঙি পৰে।
(চ) ব্ৰিটিছ বাণিজ্যৰ বিশ্বব্যাপী প্ৰভাৱঃ সাগৰবাণিজ্যই ব্ৰিটিছসকলক বিশ্ববাণিজ্যৰ নেতৃত্ব দিছিল। তেওঁলোকে ভাৰতৰ পৰা সংগৃহীত সম্পদেৰে ইউৰোপত শিল্প বিপ্লৱৰ ভেটি গঢ়ি তুলিলে।
ইংলেণ্ডৰ শিল্পবিপ্লৱৰ কেঁচামালৰ যোগান ভাৰতৰ পৰা আহিছিল, আৰু এই বাণিজ্যই ব্ৰিটিছ সাম্রাজ্যবাদেৰ অৰ্থনৈতিক ভেটি মজবুত কৰি তোলে।
সদাগৰীবাদ আৰু সাগৰবাণিজ্যই ঔপনিৱেশিক অৰ্থনীতিৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ মূখ্য চালিকা শক্তি আছিল। ব্ৰিটিছে বাণিজ্যৰ নামত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক সম্পদৰ ওপৰত নিয়ন্ত্রণ স্থাপন কৰিলে আৰু ধীৰে ধীৰে ৰাজনৈতিক আধিপত্য স্থাপন কৰিলে।
এই নীতিৰ ফলত আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰতীয় অর্থনীতি ধ্বংসপ্রায় হ’ল, দেশীয় শিল্প-উদ্যোগ বিলুপ্ত হ’ল আৰু কৃষি ব্যৱস্থাও নগদ ফচলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হ’ল।
অৱশেষত, সদাগৰীবাদ আৰু সাগৰবাণিজ্যই ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ স্বাধীনতা কাটি উপনিবেশিক শোষণৰ যুগৰ সূচনা কৰিলে, যিয়ে ভাৰতীয় সমাজৰ জীৱনপদ্ধতি, উদ্যোগ আৰু কৃষিক্ষেত্রক গভীৰভাৱে পৰিৱৰ্তিত কৰিলে।
৪। ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগমনৰ সময়ত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক গঠন কেনেধৰণৰ আছিল? সেই সময়ৰ সমাজ, উদ্যোগ, বাণিজ্য আৰু জীৱনযাত্ৰাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে দেশখন আছিল এক সমৃদ্ধ, সংগঠিত আৰু আত্মনিৰ্ভৰ অর্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ দেশ। তেতিয়াৰ ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ ভেটি মজবুত আছিল কৃষি, হস্তশিল্প, আন্তৰিক আৰু বৈদেশিক বাণিজ্য, লগতে গ্রাম্য আত্মনির্ভৰ সমাজব্যৱস্থাৰ ওপৰত। মোগলৰ শাসনৰ সময়ত ভাৰতক ইউৰোপীয় ভ্রমণকাৰীসকলে “ধনৰ দেশ” আৰু “সোৱর্ণ চড়াই” বুলি অভিহিত কৰিছিল।
(ক) কৃষি-অর্থনীতিৰ মজবুত ভিতঃ ব্রিটিছ আগমনৰ আগতে কৃষি আছিল ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ মুখ্য স্তম্ভ। প্রায় তিন-চতুর্থাংশ জনসংখ্যাই কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰিছিল। ধান, গহম, যব, তুলা, পাট, নীল, আৰু চেনি আছিল মুখ্য ফচল। ভূমি উৰ্বৰ আছিল আৰু স্থানীয় পর্যায়ে পুৰণি সিঞ্চন ব্যৱস্থা, নদী আৰু খাল ব্যৱহাৰ কৰি উৎপাদন বজাই বখা হৈছিল। কৃষি কেৱল উপাৰ্জনৰ উৎস নহয়, ই আছিল সমাজৰ জীৱনযাত্ৰাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।
মোগলৰ শাসনত ৰাজহ নীতিৰ অধীনত কৃষকৰ ওপৰত অতিপীড়ন হোৱা দেখা নাপালেগৈ। আকবৰৰ “টোদৰ মাল ব্যৱস্থা” (Todar Mal System) ভূমিৰ উৎপাদনক্ষমতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল, যাৰ ফলত চৰকাৰ আৰু কৃষক উভয়ৰ মাজত এক ন্যায়সঙ্গত সম্পর্ক গঢ়ি উঠিছিল।
(খ) পৰম্পৰাগত শিল্প আৰু হস্তশিল্পৰ উজ্জ্বলতাঃ তেতিয়াৰ ভাৰতীয় শিল্প-উদ্যোগ বিশ্বজোৰা খ্যাতিসম্পন্ন আছিল। বংগৰ সূক্ষ্ম মচলিন, বেনাৰছৰ ৰেশম, কাশ্মীৰৰ পশমিনা, দক্ষিণ ভাৰতৰ তুলা আৰু ধাতুশিল্পই বিশ্ববাণিজ্যত ভাৰতক সন্মানজনক স্থান দিছিল। প্রত্যেক গাঁও আৰু নগৰত তাঁতী, কমাৰ, সোণৰ, মাটিকামৰ, আৰু কাঠশিল্পীসকল নিজৰ শিল্পেৰে স্থানীয় তথা আন্তৰিক অর্থনীতিত ভূমিকা লৈছিল।
এই উদ্যোগসমূহৰ উৎপাদিত সামগ্রী কেৱল দেশীয় চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ নহয়, বিদেশলৈও ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। হস্তশিল্প আৰু উদ্যোগৰ এই সমৃদ্ধি ভাৰতীয় শিল্পসভ্যতাৰ প্রতীক আছিল।
(গ) আন্তৰিক আৰু বৈদেশিক বাণিজ্যঃ ব্রিটিছ আগমনৰ আগতে ভাৰত আছিল বিশ্বৰ বাণিজ্যকেন্দ্ৰসমূহৰ অন্যতম। চুৰাট, কলিকতা, মাদ্রাছ, ধেনকানাল আছিল মুখ্য সাগৰবন্দৰ। স্থলপথেৰে উত্তৰ-পশ্চিম দিশে আৰব দেশ আৰু চীনলৈ বাণিজ্য চলি আছিল।
মুখ্য ৰপ্তানি সামগ্ৰী আছিল তুলা, ৰেচম, নীল, মচলাজাত সামগ্ৰী আৰু মূল্যবান পাথৰ।
বিনিময়ত বিদেশৰ পৰা আহিছিল সোণ, ৰূপ, মদ, আৰু বিলাসবহুল সামগ্রী। এই বাণিজ্যৰ ফলত ভাৰতত বিদেশী মুদ্রা প্রবাহিত হৈছিল আৰু দেশৰ ধনসম্পদ বৃদ্ধি পাইছিল।
(ঘ) গ্রাম্য আত্মনিৰ্ভৰ সমাজ আৰু অর্থনৈতিক একতাঃ তেতিয়াৰ ভাৰতীয় সমাজ আছিল “গ্রাম্য আত্মনিৰ্ভৰ সমাজ”। প্রতিটো গাঁও আছিল এক ক্ষুদ্র অর্থনৈতিক একক-য’ত সকলো ধৰণৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্রী স্থানীয়ভাৱে উৎপাদন কৰা হৈছিল। কৃষক, তাঁতী, কমাৰ, মাটিকামৰ, তামাক খেতি আৰু বাৰীজীয়া সকলোয়ে একে অর্থনৈতিক গাঁথনিৰ অংশ হিচাপে কাম কৰিছিল।
এই সমাজব্যৱস্থাত পণ্য-বিনিময় প্রথা চলি আছিল। গাঁওবোৰে নিজৰ চাহিদা পূৰণৰ বাবে অন্য অঞ্চলৰ ওপৰত বিশেষ নির্ভৰশীল নহয়। ফলত অর্থনৈতিক স্থিৰতা আৰু সামাজিক সম্প্রীতি বজাই আছিল।
ঙ) চৰকাৰী আয় আৰু ৰাজস্ব ব্যৱস্থাঃ মোগল আমোলৰ চৰকাৰৰ মুখ্য আয়ব উৎস আছিল ভূমি কৰ। আকবৰৰ ৰাজত্বকালত কৰ-সংগ্ৰহৰ নীতি বৈজ্ঞানিকভাৱে সাজি তোলা হৈছিল, যাৰ ফলত উৎপাদন অনুসৰি কৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। চৰকাৰী আয়ৰ এক অংশ জনকল্যাণ, ৰাজপথ, সিঞ্চন ব্যৱস্থা, আৰু ধর্মীয় স্থাপনাৰ নির্মাণত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই নীতিয়ে অর্থনৈতিক স্থিৰতা আৰু সমতা বজাই ৰাখিছিল।
(চ) আর্থিক সমৃদ্ধি আৰু বৈদেশিক সুনামঃ ব্রিটিছ আগমনৰ পূৰ্বে ভাৰতৰ ধনসম্পদ ইউৰোপীয় দেশসমূহৰ তুলনাত বহুগুণ বেছি আছিল। ফৰাচী ভ্রমণকাৰী ট্যাভার্নিয়ে আৰু ইংৰাজ বর্ণনাকাৰ বার্নিয়াৰে কৈছিল-“ভাৰতত সোণৰ দামেই মাটিৰ সমান।” ইউৰোপীয় সদাগৰসকলে ভাৰতলৈ আহিছিল এই ধন-সম্পদ আৰু বাণিজ্যৰ মোহত।
ভাৰতৰ ৰপ্তানি আমদানিতকৈ বেছি আছিল, যাৰ ফলত দেশত বৈদেশিক মুদ্রা আহি জমা হৈছিল।
(ছ) সংস্কৃতি আৰু অৰ্থনীতিৰ মিলনঃ তেতিয়াৰ অর্থনীতি কেৱল পুঁজিবাদী নহয়, ই সংস্কৃতি আৰু সমাজৰ অংশ আছিল। শিল্প, কৃষি আৰু বাণিজ্যৰ লগত ধর্মীয় আৰু নৈতিক মূল্যবোধ জড়িত আছিল। প্ৰতিটো পেচা সমাজৰ গৌৰৱৰ অংশ আছিল। শিল্পী, তাঁতী, আৰু কমাৰসকলে সামাজিক মর্যাদা ভোগ কৰিছিল, কাৰণ তেওঁলোকে উৎপাদনৰ মূল স্তম্ভ আছিল।
ব্রিটিছ আগমনৰ সময়ত ভাৰত আছিল আত্মনিৰ্ভৰ অৰ্থনীতিৰ এক উজ্জ্বল উদাহৰণ। কৃষি, শিল্প, বাণিজ্য আৰু গ্রাম্য একতাৰ ওপৰত নির্মিত এই অর্থনৈতিক গাঁথনি বহু শতাব্দী ধৰি ভাৰতীয় সমাজৰ স্থিতিশীলতা নিশ্চিত কৰিছিল।
দেশখনৰ ধনসম্পদ, শিল্পৰ বিকাশ, আৰু গাঁওভিত্তিক আত্মনিৰ্ভৰতা-এই সকলোয়ে ভাৰতক বিশ্ববাণিজ্যৰ এক প্রধান কেন্দ্ৰলৈ উন্নীত কৰিছিল। কিন্তু ব্রিটিছে উপনিবেশ স্থাপন কৰাৰ পিছত এই আত্মনিৰ্ভৰ অর্থনীতি ধ্বংস কৰি ভাৰতক শোষণৰ উপকৰণত পৰিণত কৰিছিল। তেনেস্থলত, ব্ৰিটিছ আগমনৰ পূৰ্বৰ ভাৰতীয় অর্থনীতি আছিল সত্যপৰ্যায়ৰ সমৃদ্ধি, ঐক্য আৰু সংগঠিত সামাজিক উন্নয়নৰ প্ৰতিচ্ছবি।
৫। ঔপনিৱেশিক অর্থনীতিৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত সদাগৰীবাদ (Mercantilism) আৰু ব্ৰিটিছৰ সাগৰবাণিজ্য কেনেকৈ ভাবতীয় অর্থনীতিৰ ৰূপান্তৰ ঘটাই উপনিবেশিক শোষণৰ ভেটি গঢ়ি তুলিলে?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক অর্থনীতিৰ আৰম্ভণি হৈছে ইউৰোপীয় সদাগৰী শক্তিসমূহৰ প্ৰসাৰ আৰু বাণিজ্যৰ আধিপত্যৰ সময়ৰ পৰা। ষোড়শ আৰু সপ্তদশ শতিকাত ইউৰোপত সদাগৰীবাদ (Mercantilism) নামৰ এক অর্থনৈতিক চিন্তাধাৰা বিকশিত হৈছিল। এই নীতিৰ মূল বক্তব্য আছিল-কোনো ৰাষ্ট্ৰৰ শক্তি আৰু সমৃদ্ধি সোণৰ আৰু ৰূপৰ সঞ্চয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সেয়ে ৰাষ্ট্ৰবোৰে আমদানি হ্রাস কৰি ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে বিদেশত উপনিবেশ স্থাপন কৰি কেঁচামাল সংগ্ৰহৰ নীতি গ্রহণ কৰিছিল।
(ক) সদাগৰীবাদৰ মূল ধাৰা আৰু লক্ষ্যঃ সদাগৰীবাদৰ নীতি অনুসৰি, কোনো ৰাষ্ট্রে নিজৰ ধনসম্পদ বৃদ্ধি কৰিবলৈ নিজৰ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিব লাগে আৰু বিদেশৰ পৰা কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰি তাত উৎপন্ন সামগ্রী বিক্ৰী কৰিব লাগে। এই প্ৰণালীৰ মূল লক্ষ্য আছিল ধাতব মুদ্রা-বিশেষকৈ সোণৰ সঞ্চয় বঢ়োৱা। ইউৰোপীয় দেশবোৰে এই ধাৰণাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিদেশত উপনিবেশ স্থাপন কৰাৰ প্ৰতিযোগিতা আৰম্ভ কৰিছিল।
ইংলেন্ডে, ফ্রেন্সে আৰু ডাচে এই নীতিকেই সর্বাধিক উৎসাহেৰে প্ৰয়োগ কৰিছিল। ইংলেন্ডে ১৬০০ চনত “East India Company” স্থাপন কৰি ভাৰত আৰু এচিয়াৰ বাণিজ্যপথত নিজৰ আধিপত্য স্থাপন কৰাৰ অভিযান আৰম্ভ কৰে।
(খ) ব্ৰিটিছ বাণিজ্যৰ আৰম্ভণি-সাগৰীয় পথঃ ব্ৰিটিছে সাগৰপথে বাণিজ্য চলাই ভাৰতলৈ আহিছিল। তেওঁলোকে প্রথমে মসলাজাত সামগ্রী, নীল, সূতা, ৰেশম, আৰু তুলাৰ ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰে। প্ৰথমে বাণিজ্যিক সদাগৰ হিচাপে আহিলেও, সাগৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্রণ লাভ কৰি তেওঁলোকে ধীৰে ধীৰে বাণিজ্যৰ পৰা ৰাজনৈতিক আধিপত্যলৈ যাত্রা আৰম্ভ কৰে।
ব্রিটিছ নৌবাহিনীয়ে আব সাগৰ, বঙ্গেৰ উপসাগৰ আৰু ভাৰত মহাসাগৰত বাণিজ্যপথ নিৰাপদ কৰি তোলে। অন্য ইউৰোপীয় প্রতিদ্বন্দ্বী-যেনে পটুগীজ, ডাচ, আৰু ফৰাচী-সকলক সাগৰবাণিজ্যৰ পৰা আঁতৰাই দিয়ে। এই সাগৰ নিয়ন্ত্রণই ব্রিটিছসকলক ভাৰতীয় বাণিজ্যত একচেটিয়া আধিপত্য দান কবে।
(গ) সদাগৰীবাদী নীতিৰ ফলত ভাৰতত ব্ৰিটিছ প্ৰভাৱৰ বিস্তাৰঃ প্রথমতঃ ব্রিটিছে বাণিজ্যপথৰ নিয়ন্ত্রণ লই অসমর্থ দেশীয় শক্তিসমূহক আতৰাই দিয়ে। তাৰ পিছত তেওঁলোকে ভাৰতীয় বাণিজ্যক নিজৰ স্বাৰ্থৰ লগত সংযুক্ত কৰে। ভাৰতৰ পৰা তুলা, নীল, চাহ, চেনি, আৰু পাট আদি কেঁচামাল ইংলেণ্ডলৈ পঠিওৱা হৈছিল।
ইংলেণ্ডত এই কেঁচামালৰ পৰা শিল্পপণ্য নিৰ্মাণ কৰি পুনৰ ভাৰতলৈ বিক্ৰী কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় শিল্প আৰু উদ্যোগ ধ্বংস হয় আৰু দেশখন কেঁচামাল যোগানদাৰীলৈ ৰূপন্তৰিত হয়।
ইংলেণ্ডৰ সদাগৰীবাদী চিন্তাধাৰাই ভাৰতক নিজব পুঁজিবাদী বিস্তাৰৰ এক শিকাৰ দেশত পৰিণত কৰিছিল। দেশীয় উৎপাদন হ্রাস পায়, কাৰিকৰসকল কর্মহীন হয়, আৰু গ্রাম্য অর্থনীতি ভাঙি পৰে।
(ঘ) ব্ৰিটিছ সাগৰবাণিজ্য আৰু উপনিবেশ স্থাপনৰ দিশঃ ব্ৰিটিছে নিজৰ সাগৰবাণিজ্যৰ জৰিয়তে উপকূলীয় অঞ্চলসমূহত বাণিজ্য কন্দ্র স্থাপন কৰে। চুৰাট, মাদ্ৰাছ, বোম্বে, আৰু কলকতা আছিল এই বাণিজ্যৰ মুখ্য বন্দৰ।
প্রথমে এই স্থানবোৰ বাণিজ্যকেন্দ্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, কিন্তু সময়ৰ লগে লগে ব্রিটিছে স্থানীয় ৰাজনীতিত হস্তক্ষেপ আৰম্ভ কৰে। ফলস্বৰূপে ১৭৫৭ চনৰ পলাচীৰ যুদ্ধৰ পিছত ব্ৰিটিছে ৰাজনৈতিক ক্ষমতাও লাভ কৰে, যিয়ে সদাগৰীবাদৰ পৰা উপনিবেশবাদেৰ দিশে এক স্পষ্ট ৰূপান্তৰ ঘটায়।
(ঙ) সদাগৰীবাদৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সমাজিক প্ৰভাৱঃ সদাগৰীবাদী নীতিৰ প্ৰয়োগেৰে ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ স্বাভাবিক গাঁথনি ভাঙিপেলোৱা হৈছিল। ব্ৰিটিছে দেশৰ অর্থনৈতিক ব্যৱস্থাক নিজৰ স্বাৰ্থৰ বাবে পুনৰ সংগঠিত কৰে।
- প্রথমত, দেশীয় হস্তশিল্প ধ্বংস হয়, কাৰণ ইংলেণ্ডৰ মেচিনত নির্মিত সস্তীয়া সামগ্ৰী ভাৰতলৈ আমদানি কৰা হয়।
- দ্বিতীয়ত, কৃষিক্ষেত্রক কেঁচামাল উৎপাদনৰ দিশত ঘূৰাই দিয়া হয়-নীল, তুলা, চাহ আদি নগদ ফচল বাধ্যতামূলকভাৱে খেতি কৰিবলৈ নিদেশ দিয়া হয়।
- তৃতীয়ত, দেশৰ সম্পদ বিদেশলৈ প্রবাহিত হয়, আৰু ভাৰত এক নিৰ্ভৰশীল অর্থনীতিত পৰিণত হয় ।
ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় সমাজত দাৰিদ্র্য বৃদ্ধি পায়, নিবনুৱা বৃদ্ধি হয়, আৰু গ্রাম্য জীৱন সংকটত পৰে।
(চ) ব্রিটিছ বাণিজ্য নীতিৰ বিশ্বব্যাপী প্রভাৱঃ সাগৰবাণিজ্য আৰু সদাগৰীবাদে ব্ৰিটিছসকলক বিশ্ববাণিজ্য়ৰ নেতৃত্বৰ স্থিতিত লৈ গ’ল। তেওঁলোকে ভাৰতক নিজৰ শিল্প বিপ্লৱৰ কেঁচামাল যোগানদাৰে ৰূপে ব্য়ৱহাৰ কৰিলে ।
এই ব্যৱস্থাই এক দিশে ব্রিটিছ অর্থনীতিক সমৃদ্ধ কৰিলে, আন দিশত ভাৰতক শোষণৰ বলিদানস্থালত পৰিণত কৰিলে ।
সদাগৰীবাদ আৰু সাগৰবাণিজ্যই ঔপনিৱেশিক অর্থনীতিৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ মজবুত ভেটি গঢ়ি তুলিছিল। এই সময়ত ব্ৰিটিছে ব্যৱসায়ৰ নামত ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ ওপৰত পূর্ণ নিয়ন্ত্রণ স্থাপন কৰে।
সাগৰবাণিজ্যই তেওঁলোকক ভাৰতৰ উপকূলীয় অঞ্চলত আধিপত্য স্থাপন কৰিবলৈ সহায় কৰিছিল, আৰু সদাগৰীবাদে সেই আধিপত্যক অর্থনৈতিক ন্যায়ৰ ৰূপ দিয়ে। এইদৰে সদাগৰীবাদ আৰু ব্ৰিটিছ সাগৰবাণিজ্যই ভাৰতক আত্মনিৰ্ভৰ অৰ্থনীতিৰ পৰা উপনিবেশিক শোষণৰ পথলৈ ঠেলি দিয়ে, যাৰ ফলত ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ গাঁথনি বহু শতাব্দীলৈ ধ্বংস হৈ থাকে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post