Chapter 2
আৰ্যভিন্ন ভাষাৰ উত্তৰণ আৰু স্থিতি
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। বড়ো ভাষা কোন ভাষা-পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰঃ বড়ো ভাষা চীন-তিব্বতীয় ভাষা-পৰিয়ালৰ তিব্বত-বর্মীয় শাখাৰ ভাষা।
২। গাৰো ভাষা মূলত কোন ৰাজ্যত প্রচলিত?
উত্তৰঃ গাৰো ভাষা মেঘালয়ত প্রধানকৈ প্রচলিত।
৩। কার্বি ভাষাত কোন সাহিত্যমাধ্যম সর্বাধিক বিকশিত?
উত্তৰঃ লোকগীত আৰু লোক-কাহিনী।
৪। বর্তমানে বড়ো ভাষাৰ সাহিত্য কোন লিপিত প্রধানকৈ লিখা হয়?
উত্তৰঃ দেৱনাগৰী লিপিত।
৫। মিচিং ভাষাত ‘গুমাৰ’ শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ গুমাৰ মানে নাচ।
৬। গাৰো ভাষাৰ লিখিত পৰম্পৰা কোন শতিকাত পোক্ত হয়?
উত্তৰঃ উনবিংশ শতিকাত।
৭। ৰাভা ভাষাৰ অভিধান কোন সময়ত প্রকাশ পায়?
উত্তৰঃ বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে।
৮। ৰাভা ভাষাৰ পুৰণি সাহিত্য কিমান প্রাচীন?
উত্তৰঃ মুখে মুখে সঞ্চাৰিত পুৰণি সাহিত্য বহু শতাব্দী প্রাচীন।
৯। কোন আর্যভিন্ন ভাষাই অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ লোকসংস্কৃতিত বেছি প্রভাৱ পেলাইছে?
উত্তৰঃ মিচিং ভাষাই।
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। মিচিং ভাষাৰ উত্তৰণ ব্ৰিটিছ সময়ৰ পৰা বৰ্তমানলৈ কেনেদৰে ঘটিছে?উত্তৰঃ মিচিং ভাষা প্রাচীন তিব্বত-বর্মীয় উৎসৰ ভাষা, যাৰ মুখ্য ভিত্তি আছিল মুখে মুখে সংৰক্ষিত লোকগীত, পৌৰাণিক কাহিনী, কৃষি-সংস্কৃতি আৰু থলুৱা আচাৰ-আচৰণ। ব্রিটিছ সময়ত মিচিং জনগোষ্ঠীৰ বাবে পৃথক প্রশাসনিক নথিপত্র, ভূ-ম্যাপকৰণ, জনগণনা আদিৰ কাম আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে ভাষাটোক লিপিবদ্ধ কৰাৰ ধাৰণাও উত্থিত হয়। যদিও শাসকৰ গুৰুত্ব আৰ্যভাষাৰ ওপৰত অধিক আছিল, তথাপিও মিচিং শব্দসংগ্ৰহ আৰু গীতসংগ্ৰহ প্ৰথমতে নৃতত্ত্বৰ গবেষণাৰ বিষয় হয়। বিংশ শতিকাৰ দ্বিতীয়ার্ধত মিচিং আগুৱা সংগঠন আৰু সাহিত্যসভাসমূহ ভাষাটোক সুসংহত কৰিবলৈ অভিধান, ব্যাকৰণ, পাঠ্যপুথি আদি সৃষ্টি কৰে। ১৯৭৯ চনত অসম চৰকাৰে মিচিং ভাষাক স্বীকৃতি দিলে ভাষাটোৰ শিক্ষা-প্রতিষ্ঠানত প্রবেশ সহজ হয়। বর্তমান মিচিং ভাষা দেৱনাগৰী লিপিত লিখা হয় আৰু ভাষাটোৰ সাহিত্যিক বিস্তৃতি নাটক, গান, কবিতা, গবেষণা, লোকসাহিত্য সংগ্রহ, আধুনিক ছাপাখানা সাহিত্য আদি ধাৰাত সমৃদ্ধি লাভ কৰিছে।
২। ৰাভা ভাষাৰ উত্তৰণ আৰু বিকাশ কেনেকৈ ঘটিছে?উত্তৰঃ ৰাভা ভাষা অসম, মেঘালয় আৰু ভাৰত-ভুটান সীমান্ত অঞ্চলত প্রচলিত তিব্বত-বর্মীয় শাখাৰ এটা স্বতন্ত্র ভাষা। ৰাভা ভাষাৰ মুখ্য সাহিত্যিক সম্পদ মুখে মুখে সঞ্চাৰিত গীত, নৃত্যগাথা, ধৰ্ম-সংক্রান্ত আচাৰ, ব্যাখ্যা, ৰাৱ-গাথা আৰু সামাজিক পৰম্পৰা। ব্রিটিছ সময়ত নৃতত্ত্ববিদ পেটাৰ Schmidt আদিয়ে ৰাভা ভাষাৰ শব্দ সংগ্রহ, ব্যাকৰণ, লোককাহিনী লিপিবদ্ধ কৰা আৰম্ভ কৰে। এই সময়তে ভাষা-গবেষণাৰ দিশত ৰাভা ভাষা আলোচনাৰ বিষয় হয়, যদিও লিখিত সাহিত্য একেবাৰে সীমিত আছিল। বিংশ শতিকাৰ শেষৰ পৰা ৰাভা ছাত্র সংগঠন আৰু সাহিত্য সমিতিৰ উদ্যোগত ৰাভা ভাষাৰ অভিধান, গীতসংগ্রহ, মৌলিক সাহিত্য, গৱেষণা-পত্ৰ আদি প্রকাশ পায়। বর্তমান ৰাভা ভাষাৰ লিপি দেৱনাগৰী আৰু লেটিন দুয়ো ব্যৱহৃত। শিক্ষা-প্রতিষ্ঠানত পাঠ্যপুথি অন্তর্ভুক্তিৰ চেষ্টা চলি আছে। ৰাভা সাহিত্যৰ বিস্তৃতি আজিও বৃদ্ধি হৈছে।
৩। চমুটোকা লিখাঃ
(ক) বড়ো ভাষা (Boro Language)
উত্তৰ: অসমত অসমীয়া আৰ্য ভাষাটোৰ উপৰি অনা-আর্য ভাষা-গোষ্ঠীৰ বহুতো ভাষাৰ প্ৰচলন আছে। এইবোৰৰ ভিতৰত বড়ো শাখাৰ অন্তৰ্গত বড়ো ভাষা কোৱা লোকৰ সংখ্যা যথেষ্ট বেছি। বড়োৰ আন দুটা নাম হ’ল-কছাৰী আৰু মেচ। বড়ো ভাষা তিব্বত-বৰ্মীয় ভাষাপৰিয়ালৰ বড়ো-গাৰো শাখাৰ অন্তৰ্গত আটাইতকৈ প্রধান ভাষাবোৰৰ এটা। বড়ো জাতিৰ নিজস্ব ভাষা হিচাপে ই অসমৰ উত্তৰ আৰু মধ্যভাগত বিশেষকৈ কোচাজাৰ, বঙাইগাঁও, বাক্সা, উদালগুৰি, শোণিতপুৰ আদিত বহুলকৈ কথিত।
বড়ো-কছাৰী ভাষাত তেৰটা বিশিষ্ট ব্যঞ্জন-ধ্বনি, তিনিটা অর্ধ স্বৰ, আৰু ছটা বিশিষ্ট স্বৰ ধ্বনি আছে। ব্যঞ্জন ধ্বনিৰ ভিতৰত মহাপ্রাণ ধ্বনি আছে। ব্যঞ্জন ধ্বনিৰ ভিতৰত মহাপ্রাণ ধ্বনি তিনিটাও আছে (খ, থ, ফ)। ভাষাটো উচ্চ, মধ্য আৰু নিম্ন এই তিনিটা সুৰ বিশিষ্ট। বড়ো ভাষাৰ বহুতো শব্দৰ লগত কামৰূপী আৰু গোৱালপৰীয়া উপভাষাৰ শব্দৰ সাদৃশ্য দেখা যায়। বড়ো ভাষাৰ পৰা অসমীয়া ভাষালৈ অহা কিছুমান ধাতু আৰু শব্দ এনেধৰণৰ চেলেক্, ৰেপ্, আগচ্, খাম বান্ধ, গবা মাৰ, বিৰ দি, হাঁফলু, হেঙাৰ, হাওঁ-ফাওঁ, লফা, ডাউক, খোজ কাঢ়, হাজো, বিহামপুৰ, দিছপুৰ দিহিং, দিবং, ইত্যাদি।
(খ) গাৰো ভাষাউত্তৰঃ মেঘালয়ৰ গারো পাহাৰ জিলাত প্রধানকৈ বাস কৰা গাৰোসকলে কোৱা ভাষাটোৱেই গাৰো ভাষা। গাৰোসকলে তেওঁলোকৰ ভাষাটোক ‘আচিক কুচিক’ বুলি কয়। ‘আচিক’ মানে পাহাৰ আৰু ‘কুচিক’ মানে মাত বা ভাষা। গতিকে ‘আচিক কুচিক’ মানে পাহাৰৰ মাত বা ভাষা। গাৰো ভাষাত বহুতো অসমীয়া শব্দ সোমাইছে। পাপ, পাপী, বেত, বোজা, বাৰী, চিৰা, চকী, চাকি, কিতাপ, গল্প, বাজ্য আদি শব্দবোৰ গাৰো ভাষাত আপোন হৈ পৰিছে। অসমীয়া ভাষাৰ বহুতো শব্দৰ লগত গাবো ভাষাৰ শব্দৰ মিল আছে; যেনে- গচক্ (গাচাত), চেক্, গবা মার্, চেলেক্ (স্রাক) ৰেপ্; থেকেৰা (থেখ্ৰা), জেং, জাবৰ (জাবোল), হাফলু (হাফু) ইত্যাদি। গাৰো ভাষাত অসমীয়া ভাষাৰ নিচিনা কোনো এটা বস্তুক নির্দিষ্টকৈ বুজাবলৈ হ’লে কিছুমান সুকীয়া প্রত্যয়ৰ ব্যৱহাৰ আছে; যেনে- ‘ছাক্সি মান্দে’ বা ‘মান্ন্দে ছাক্সি’ (দুজন মানুহ বা মানুহ দুজন)। গাৰো ভাষাতো অঞ্চল-ভেদে কিছুমান পার্থক্য গঢ়ি উঠিছে।
ৰচনাধৰ্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। অসমীয়া ভাষাৰ বিকাশত অনার্য ভাষা-বিশেষতঃ বড়ো, মিচিং, ৰাভা, কাৰ্বি আৰু গাৰো ভাষাৰ অবদান বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: অসমীয়া ভাষাৰ জন্ম ইণ্ডো-আর্য উৎসত হলেও ইয়াৰ বিকাশত অনার্য ভাষাৰ প্রভাব অতি গভীর। ইণ্ডো-আর্য ভাষাৰ ধ্বনি-পদ্ধতি, শব্দভাণ্ডাৰ আৰু বাক্যগঠন অসমীয়াত ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ পিছত অসমবাসী অনার্য জনগোষ্ঠীৰ ভাষাৰ সৈতে দীর্ঘ সংস্পর্শ ঘটাৰ ফলৰূপে ভাষাটো এক স্বতন্ত্র, বহুস্তৰীয়, সংমিশ্রণমূলক গঠন লাভ কৰে। বড়ো, মিচিং, ৰাভা, কাৰ্বি, গাৰো আদি আদিবাসী ভাষা অসমীয়াৰ ধ্বনি, শব্দ, বাক্য, সংস্কৃতি, চিন্তা-পদ্ধতি সকলোখিনিত অদ্ভুতভাবে প্রভাৱ বিস্তাৰ কৰে।
অসমীয়াৰ ধ্বনি-পদ্ধতিত অনার্য ভাষাৰ প্রভাৱ বিশেষ উল্লেখযোগ্য। অসমীয়াত শ-ষ-স এক ঠাইত স-ধ্বনি হোৱাৰ বিষয়টি বড়ো-মিচিং গোত্রীয় ভাষাৰ ধ্বনি-বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে মিলে। অনুনাসিকীকৰণ যেনে- ঘোঁৰা, চাঁহ, ধোঁৱা, নাহ অসমীয়াৰ স্বতন্ত্র বৈশিষ্ট্য আৰু ই অনার্য উৎসৰ ভাষাৰ ধ্বনি-চৰিত্ৰত মূল পায়। ব্যঞ্জন সমষ্টি ভাঙি সবলীকৰণ- তন্ত্র তন্ত, ধ্বন ধোন-চীন-তিব্বতীয় ভাষাৰ প্রভাৱৰ ফল।
শব্দভাণ্ডাৰত অনাৰ্য ভাষাৰ অবদান বহুগুণ। অধিকাংশ গছ-গছনিৰ নাম, পখি-জন্তুৰ নাম, পাহাৰ-নৈ-উপত্যকাৰ নাম আদিবাসী শব্দ-উৎসৰ। অসমীয়াৰ টেঙা, নাঙল, লাহা, পেঙ, চাঙ আদি শব্দ মিচিং-বড়ো শব্দৰ সাদৃশ্য বহন কৰে। নদী-নামত ‘দি’ বা ‘দিহ’ মূলধ্বনি বড়ো-নাগা উৎসৰ পৰিচায়ক-দিহিং, দিব্ৰু, ডেৰং আদি। খাদ্য-সংস্কৃতি, কৃষি উপকৰণ, গৃহস্থালী বস্তু, বস্তু-সংখ্যা-বাচক প্রত্যয়-এই সকলোখিনি অনার্য উৎসৰ ভাষাৰ দান।
অসমীয়া ব্যাকৰণতো আদিবাসী ভাষাৰ footprint গভীৰ। Prefix-based negation যেনে- নাপায়, নুশুনে, নামানে-অসমীয়াৰ ব্যাকৰণ অনাৰ্য ধাৰণাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বড়ো-মিচিং ভাষাত এই ধাৰা বিদ্যমান। অসমীয়া ত পুৰুষবাচক, সংখ্যা-বাচক classifier ব্যৱহাৰ মানুহ-জন, হাত-খন, গছ-ডাল, ডাল-খন অস্ট্রিক ভাষাব classifier system ৰ প্ৰভাৱ।
লোকসংস্কৃতি, নৃত্য-সংগীত, আচাৰ-আচৰণ আদিত অনাৰ্য ভাষাৰ সমৃদ্ধ মাথোন Assamese ক ৰাঙলী কৰে। বিহুৰ নাচ, ঢোলবাদন, পান-ভাৰ, টঙালি, কৃষি-উৎসৱ, বগালী-ভাওনা-এই সকলো আদিবাসী সংস্কৃতিৰ উপাদান অসমীয়াৰ স্বত্ত্বা।
সংক্ষেপত ক’বলৈ হলে, অসমীয়া ভাষা কেৱল ইণ্ডো-আর্য নহয়, বৰঞ্চ ই হৈছে অনাৰ্য ভাষাৰ মাহাত্ম্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল এক সংমিশ্রণমূলক ভাষা। বড়ো, মিচিং, কাৰ্বি, ৰাভা, গাৰো আদি ভাষাৰ প্ৰভাৱ অসমীয়া ৰ আত্মাতে বসবাস কৰি আছে। এই ভাষাবোৰ অসমীয়াৰ জন্ম, বিকাশ, পৰিচয় আৰু গৌৰৱৰ অংশ।
২। ব্ৰিটিছ সময়ত অসমৰ আৰ্যভিন্ন ভাষা (বড়ো, মিচিং, কাৰ্বি, ৰাভা, গাৰো) কিভাবে লিপিবদ্ধ, বিকশিত আৰু সুশৃঙ্খল হয়? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: অসমৰ আৰ্যভিন্ন ভাষাবোৰ বড়ো, মিচিং, কাৰ্বি, ৰাভা আৰু গাৰো-ব্রিটিছ উপনিবেশকালৰ পূৰ্বে মুখে মুখে সঞ্চাৰিত লোকপৰম্পৰাৰ মাজেৰে সাহিত্য সৃষ্টি কৰিছিল। এই ভাষাবোৰৰ মৌলিক সাহিত্যক “oral tradition” বুলি বর্ণনা কৰা যায়, য’ত লোকগীত, পুৰাণ, নৃত্য, দেৱ-দেৱী কাহিনী, মাইথোলজি, কৃষি-সংস্কৃতি, ধর্মীয় বিশ্বাস আৰু সামাজিক আচাৰ-আচৰণ মৌখিকভাৱে সলনি-সলনি হৈ বংশানুক্রমে সংৰক্ষিত হৈছিল। ব্রিটিছ শাসন অসমত প্রশাসনিক শৃঙ্খলা, ভূমি-ৰেকৰ্ড, জৰিপ, নথিপত্ৰ সংৰক্ষণ, বিদ্যালয় শিক্ষা প্রচলনৰ পিছত স্থানীয় ভাষাসমূহৰ লিখিত ৰূপৰ প্ৰয়োজন অনুভৱ কৰে। এই পৰিবৰ্তনে আৰ্যভিন্ন ভাষাৰ উত্তৰণৰ ইতিহাসত এক বৈপ্লবিক অধ্যায় সূচনা কৰে।
ব্রিটিছ উপনিবেশিক নীতিত প্রথমে মিচনেৰীসকলক ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বিদ্যালয় স্থাপন আৰু ধৰ্মপ্ৰচাৰৰ সুযোগ দিয়া হৈছিল। এই মিছনেৰীসকলআদিবাসী সমাজৰ লগত সম্ভাৱ গূঢ় তুলিবলৈ তেওঁলোকৰ ভাষা শিকিব, বর্ণমালা সৃষ্টি কৰিব আৰু ধর্মীয় সাহিত্য অনুবাদ কৰিবলৈ ব্যৱস্থা কৰে। গাৰো ভাষাত বাইবেলৰ অনুবাদ, বড়ো ভাষাত ব্যাকৰণ আৰু শব্দসংগ্রহ প্রস্তুত, কার্বি ভাষাত গীত-সংগ্রহ, মিচিং ভাষাৰ মিথ-লোকগাথা সঞ্চয় আদি ব্রিটিছ সময়ৰ সাহিত্যিক অগ্রগতিৰ মাইলফলক। এই সময়তে আমাৰ অনাৰ্য ভাষাবোৰ প্ৰথমবাৰ লিখিত ৰূপ লাভ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
গাৰো ভাষাৰ উত্তৰণৰ ক্ষেত্ৰত আমেৰিকান বাপ্টিষ্ট মিছনেৰী হান্টাৰ, মেলভিল, আদিয়ে ব্যবস্থাবদ্ধ লিপি প্রচলন কৰে। গাৰো ভাষাত ৰোমান লিপিৰ প্ৰচলন শৈক্ষিক, ধর্মীয় আৰু সাহিত্যিক ক্ষেত্রত এক বিপ্লব আনে। শিক্ষাৰ আধুনিকীকৰণৰ লগে লগে গাৰো ভাষাত বিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্রম, ব্যাকৰণ, অভিধান, গীত-সংগ্রহ, গল্প-কাব্য আদিৰ সৃষ্টি আৰম্ভ হয়, যাৰ সঞ্চয়ত গাৰো সাহিত্যৰ আধুনিক গঠন নির্মিত হয়।
বড়ো ভাষাৰ ক্ষেত্ৰতো ব্রিটিছ সময়তেই ব্যাকৰণ, শব্দসংগ্রহ, লোকগীত, পৌৰাণিক কাহিনী লিপিবদ্ধ হ’ল। ব্রিটিছ নৃতত্ত্ববিদ আৰু বিষয়াসকলে বড়ো জনগোষ্ঠীলৈ আগ্রহী হৈ জননথি, অভিধান, সামাজিক-সাংস্কৃতিক তথ্য লিপিবদ্ধ কৰে। চমলি আৰু এনড্রিউ চার্চে আৰম্ভ কৰা বড়ো সাহিত্য আধুনিক বড়ো সাহিত্যসভাৰ জন্মৰ ভিত্তি স্থাপন কৰে।
মিচিং ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত ব্রিটিছ সময়ত গবেষণা প্রধানত নৃতত্ত্বৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত আছিল। মিচিং জনগোষ্ঠীৰ নৃত্য, গীত, আচাৰ, ভাষা, মিথ-কাহিনী নথিভুক্ত কৰা নৃতত্ত্ববিদৰ প্ৰচেষ্টাই ভাষাটোক লৈ বৈজ্ঞানিক আগ্রহ সৃষ্টিৰ পথ মুকলি কৰে। বিংশ শতিকাৰ দ্বিতীয়ার্ধত মিচিং আগুৱা সংগঠন, যুব-মিছিং সংঘ, ভাষা-উন্নয়ন সমিতি আদিয়ে ভাষাটোক দেৱনাগৰী লিপিত স্থানান্তৰ কৰি ব্যাকৰণ, অভিধান, বিদ্যালয়-পাঠ্যপুথি সৃষ্টি কৰে।
কার্বি ভাষা ব্রিটিছ সময়ত বিশেষকৈ folklore-গবেষণাৰ বিষয় আছিল। কাৰ্বি সম্প্ৰদায়ৰ “হেমফ্রা”, “মার্যাং”, “নিমসো”, ‘চাংকুৰ’ আদি গীত-ধাৰা নথিভুক্ত কৰা হয়। ব্রিটিছ নৃতত্ত্ববিদ আৰু মিছনেৰীসকলে কার্বি ভাষাক বোমান লিপিত লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই সময়ত কাৰ্বি ভাষাৰ মৌলিক সাহিত্য নথিভুক্ত হোৱা বুলি মান্য।
ৰাভা ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত পেটাৰ Schmidt কৃত শব্দসংগ্রহ, লোকগাথা ৰেকৰ্ড, নৃতত্ত্ব তথ্য সঞ্চয় ভাষাটোৰ লিখিত পৰম্পৰা স্থাপন কৰে। ৰাভা সমাজৰ লোকবিশ্বাস, ধর্ম, কৃষি পৰম্পৰা, বাখান, জীৱন-ধাৰা ব্রিটিছ গবেষক সকলে নথিভুক্ত কৰাৰ ফলতেই আধুনিক ৰাভা সাহিত্যৰ ভাঁজ প্রস্তুত হয়।
এই দৰে ব্ৰিটিছ সময়ত আর্যভিন্ন ভাষাসমূহ লিপিবদ্ধ হয়, লিখিত সাহিত্যৰ সূচনা হয় আৰু বৈজ্ঞানিকভাবে সমীক্ষা আৰম্ভ হয়। এই উত্তৰণেই আধুনিক যুগত ভাষাবোৰৰ পুনর্জাগবণ, সাংস্কৃতিক সংগঠন, সাহিত্যসভা, পাঠ্যপুথি, গৱেষণা-কাম আদি ক্ষেত্রত স্থায়ী ভিত্তি স্থাপন কৰে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post