প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা
১। চমু উত্তৰ লিখাঃ
(ক) তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাৰিজন প্ৰখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাৰিজন প্ৰখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম হ’ল— পাণিনি (ব্যাকৰণবিদ), চাণক্য (ৰাজনীতিবিদ), জীৱক (চিকিৎসক) আৰু অংগুলিমাল।
(খ) তক্ষশীলালৈ কোন কোন দেশৰ পৰা ছাত্ৰ আহিছিল?
উত্তৰঃ তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়লৈ ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ লগতে বিদেশৰ পৰাও ছাত্ৰ আহিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত পাৰস্য (পাৰ্চিয়া), বেক্ট্ৰিয়া, ক্ৰীট আৰু মগধ দেশৰ নাম উল্লেখযোগ্য। পৰৱৰ্তী সময়ত যেতিয়া ই বৌদ্ধ শিক্ষাৰ কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছিল, তেতিয়া চীন দেশৰ পৰাও বহু ছাত্ৰ ইয়ালৈ অধ্যয়নৰ বাবে আহিছিল।
(গ) নাগাৰ্জুন কোন? তেওঁ ক’ত আছিল আৰু কি কৰিছিল?
উত্তৰঃ নাগাৰ্জুন আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ এজন বিশ্ববিখ্যাত দাৰ্শনিক আৰু পণ্ডিত। তেওঁ অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ অমৰাৱতী নগৰৰ ওচৰত থকা শ্রীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক আছিল। তেওঁ তাত থাকি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিক্ষাদান কৰাৰ লগতে বৌদ্ধ দৰ্শনৰ চৰ্চা কৰিছিল।
(ঘ) উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কি সম্পদ কোনে, কেতিয়া ধ্বংস কৰিলে?
উত্তৰঃ উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বহুমূলীয় সম্পদ হিচাপে থকা ইয়াৰ বিশাল পুথিভঁৰালটো ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত বখতিয়াৰ খিলজীৰ নেতৃত্বত অহা মুছলমান আক্ৰমণকাৰীসকলে ধ্বংস কৰিছিল।
(ঙ) নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা কোনজন চীনা ছাত্ৰক কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল? নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন কোন?
উত্তৰঃ নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা বিখ্যাত চীনা পৰিব্ৰাজক তথা ছাত্ৰ য়ুয়ানচ্যাঙক (Hieun Tsang) কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল। তেওঁক নিমন্ত্ৰণ কৰা কামৰূপৰ ৰজাজন আছিল কুমাৰ ভাস্কৰবৰ্মা।
(চ) কোনখন বিশ্ববিদ্যালয় কাৰ দিনত কোনবিলাক পণ্ডিতৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল?
উত্তৰঃ উজ্জয়িনীৰ বিশ্ববিদ্যালয়খন ৰজা বিক্ৰমাদিত্যৰ দিনত ভাৰতৰ সকলো শ্ৰেণীৰ পণ্ডিতলোকৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল। মহাকবি কালিদাসকে ধৰি বহুতো বিদ্বান লোক এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে জড়িত আছিল।
২। ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ পাঠটিৰ কথাখিনি চমুকৈ লিখা। (সাৰাংশ)
উত্তৰঃ ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ পাঠটিৰ জৰিয়তে প্ৰাচীন ভাৰতৰ উচ্চমানৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ এটা পৰিচয় দাঙি ধৰা হৈছে। সেই সময়ত ভাৰতবৰ্ষত তক্ষশীলা, শ্ৰীধান্যকটক, নালন্দা, উদান্তপুৰী, বিক্ৰমশীলা আৰু উজ্জয়িনী নামেৰে কেইবাখনো বিশ্ববিখ্যাত বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। এই বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত হিন্দু আৰু বৌদ্ধ— দুয়োবিধ ধৰ্মীয় আদৰ্শৰ লগতে তৰ্কশাস্ত্ৰ, চিকিৎসাশাস্ত্ৰ, দৰ্শন, বেদ, জ্যোতিষশাস্ত্ৰ আৰু আৰ্য শিক্ষাৰ ৬৪ বিধ কলা-বিদ্যাৰ শিক্ষা দান কৰা হৈছিল।
প্ৰাচীন শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল মানুহৰ মনৰ অসৎ প্ৰবৃত্তিবোৰ আঁতৰাই সজ প্ৰবৃত্তিৰ বিকাশ ঘটোৱা আৰু ছাত্ৰক জীৱন-যুদ্ধৰ বাবে সাজু কৰা। তক্ষশীলাত অত্রেয় ঋষি, নালন্দাত শীলভদ্ৰ আৰু শ্ৰীধান্যকটকত নাগাৰ্জুনৰ দৰে মহান পণ্ডিতসকলে শিক্ষকতা কৰিছিল। পাণিনি, চাণক্য, জীৱক আৰু চীনা পৰিব্ৰাজক য়ুয়ানচ্যাঙৰ দৰে ব্যক্তিসকলে এইসমূহ কেন্দ্ৰতে অধ্যয়ন কৰিছিল। বিক্ৰমশীলাৰ দৰে বিশ্ববিদ্যালয়ত ছাত্ৰৰ বাবে বিনামূলীয়া থকা-খোৱাৰ (সত্ৰ) ব্যৱস্থা আছিল। পাঠটিৰ মূল আশয় হ’ল— আজিৰ ছাত্ৰ সমাজে প্ৰাচীন ভাৰতৰ সেই উচ্চ শিক্ষাৰ আদৰ্শ উপলব্ধি কৰি নিজক সুনাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলক আৰু দেশক উন্নতিৰ পথেৰে আগুৱাই নিয়ক।
৩। প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতৰ উল্লেখযোগ্য বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ পৰিচয় তলত দিয়া হ’ল:
(i) তক্ষশীলা: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকালৈ বৰ্তি থকা এইখন আছিল অতি প্ৰাচীন বিশ্ববিদ্যালয়। ইয়াত আয়ুৰ্বেদ, ৰাজনীতি, ভাস্কৰ্যবিদ্যা আদি ১৮ বিধ বিদ্যাৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। পাণিনি, চাণক্য আৰু জীৱক ইয়াৰ প্ৰখ্যাত ছাত্ৰ আছিল।
(ii) শ্ৰীধান্যকটক: অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ অমৰাৱতীৰ ওচৰত অৱস্থিত এই বিশ্ববিদ্যালয়ত হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। মহাযোগী নাগাৰ্জুন ইয়াৰ প্ৰধান শিক্ষক আছিল।
(iii) নালন্দা: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম শতিকাৰ পৰা ৮ম শতিকালৈ বৰ্তি থকা এইখন আছিল বিশ্বৰ বৃহত্তম শিক্ষা কেন্দ্ৰ। ইয়াত একেলগে ১০ হাজাৰ ছাত্ৰই অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰ ৯ তলীয়া পুথিভঁৰালটোৰ নাম আছিল ‘ৰত্নোদধি’। শীলভদ্ৰ ইয়াৰ অধ্যক্ষ আছিল।
(iv) উদান্তপুৰী: বিহাৰত অৱস্থিত এই বিশ্ববিদ্যালয়ত এক বিশাল পুথিভঁৰাল আছিল, যিটো ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত মুছলমান আক্ৰমণকাৰীয়ে ধ্বংস কৰিছিল।
(v) বিক্ৰমশীলা (দেৱবিহাৰ): ইয়াত ১০ গৰাকী অধ্যাপক আৰু ছাত্ৰৰ বাবে চাৰিখন ‘সত্ৰ’ বা হোষ্টেল আছিল, য’ত থকা-খোৱা সম্পূৰ্ণ বিনামূলীয়া আছিল।
(vi) উজ্জয়িনী: ৰজা বিক্ৰমাদিত্যৰ ৰাজত্বকালত এইখন ভাৰতৰ পণ্ডিতসকলৰ মিলনভূমি আছিল। বিশেষকৈ জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ চৰ্চাৰ বাবে এই কেন্দ্ৰটো বিখ্যাত আছিল।
৪। আৰ্য শিক্ষাৰ কলাবিদ্যা কিমানটা? এইসমূহ কোন কোন বিভাগত দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল?
উত্তৰঃ আৰ্য শিক্ষাৰ মুঠ কলা-বিদ্যাৰ সংখ্যা ৬৪ বিধ। প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত এইসমূহক তলত দিয়া ১১ টা বিভাগত ভগাই শিক্ষা দান কৰা হৈছিল:
১/ সাহিত্য, ২/ গৃহপাল বিদ্যা, ৩/ ৰন্ধন বিদ্যা, ৪/ সাজ-সজ্জা আৰু পৰিচ্ছদ বিদ্যা, ৫/ হস্তশিল্প (হাতেৰে কৰা বিদ্যা), ৬/ শিল্পবিদ্যা, ৭/ বিজ্ঞান, ৮/ নাট্য বিদ্যা, ৯/ সংগীত বিদ্যা, ১০/ শিষ্টাচাৰ বিদ্যা আৰু ১১/ শাৰীৰিক ব্যায়ামৰ বিদ্যা।
৫। আজিকালিৰ শিক্ষাৰ লগত প্ৰাচীন কালৰ ভাৰতৰ শিক্ষাৰ মূল পাৰ্থক্যবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আজিকালিৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু প্ৰাচীন ভাৰতৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল:
শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য: প্ৰাচীন কালত শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য আছিল জ্ঞান আহৰণ আৰু আত্মিক বিকাশ। কিন্তু আধুনিক শিক্ষাৰ মূল লক্ষ্য হৈ পৰিছে বৃত্তিমুখী অৰ্থাৎ চাকৰি লাভ কৰা।
নৈতিক চৰিত্ৰ গঠন: প্ৰাচীন শিক্ষাত ছাত্ৰৰ নৈতিক চৰিত্ৰ গঠন আৰু অনুশাসনত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। আধুনিক শিক্ষা ব্যৱস্থা পৰীক্ষা আৰু নম্বৰ কেন্দ্ৰিক হোৱা বাবে চৰিত্ৰ গঠনৰ দিশটো কিছু দুৰ্বল হৈ পৰিছে।
তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ ছাত্ৰসকলে মৌলিক চিন্তাৰ জৰিয়তে নতুন নতুন সত্য আৰু তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰিব পাৰিছিল (যেনে— শূন্যৰ ধাৰণা, আয়ুৰ্বেদ)। আধুনিক ছাত্ৰসকল অধিক মাত্ৰাত তথ্যনিৰ্ভৰ আৰু পাঠ্যপুথি কেন্দ্ৰিক হৈ পৰিছে।
শিক্ষকৰ ভূমিকা: প্ৰাচীন কালত শিক্ষক বা গুৰুসকল আছিল অগাধ জ্ঞানৰ অধিকাৰী আৰু ছাত্ৰৰ পথপ্ৰদৰ্শক। আজিৰ শিক্ষকসকল নিৰ্দিষ্ট পাঠ্যক্ৰম শেষ কৰাৰ দায়িত্বত সীমাবদ্ধ থাকে।
ব্যয় আৰু মান: প্ৰাচীন কালত চৰকাৰী খৰচ কম হোৱা সত্ত্বেও শিক্ষাৰ মানদণ্ড আছিল অতি উচ্চ। আজিৰ দৰে ব্যয়বহুল নহৈও সেই শিক্ষা আছিল জীৱনমুখী।
৬। চমুটোকা লিখাঃ
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়, বিক্রমশীলা বিশ্ববিদ্যালয়, নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়।উত্তৰঃ- তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়:- প্ৰাচীন ভাৰতৰ অন্যতম পৰিচিত বিশ্ববিদ্যালয় আছিল তক্ষশীলা। তক্ষশীলাত যি বিশ্ববিদ্যালয় আছিল, সি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকালৈকে আছিল।আদিতে হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয় হিচাপে জনাজাত তক্ষশীলা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকালৈকে বৰ্তি আছিল। এই বিশ্ববিদ্যালয়ত কেইবাখনো চতুষ্পাদীৰ সমষ্টি আছিল আৰু তাত ওঠৰ বিধ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। তাত ভাস্কৰ-বিদ্যা, চিত্ৰাংকন, মূৰ্তিকটা আদিকে ধৰি ওঠৰ বিধ হাতেৰে তৈয়াৰ কৰা বিদ্যাৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। ইয়াতে অত্ৰেয় ঋষিয়ে আয়ুৰ্বেদ শিক্ষা দিছিল। বুদ্ধদেৱৰ চিকিৎসক `জীৱক’ এই অত্ৰেয় মুনিৰ ছাত্ৰ আছিল।
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ যশ-খ্যাতিৰ কথা শুনি মগধ, বেকট্ৰিয়া আদিৰ লগতে পশ্চিমৰ দেশৰ পৰাও ইয়াত পঢ়িবলৈ ছাত্ৰ আহিছিল। এই বিদ্যালয়ত পঢ়িবলৈ পশ্চিমৰ পৰা, পাৰস্য দেশৰ পৰা ছাত্ৰ আহিছিল আৰু বেকট্ৰিয়া আৰু মগধ দেশৰ পৰাও ছাত্ৰ আহি পঢ়িছিল।
বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয়:- বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয় পাল ৰজাবিলাকৰ আগৰে পৰা আছিল। কিন্তু খ্ৰীষ্ট্ৰীয় ৮ তম শতাব্দীত ধৰ্মপাল ৰজাই ৰাজত্ব কৰে। বিক্ৰমশীলা প্ৰাচীন ভাৰতৰ দুখন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভিতৰত অন্যতম। ইয়াত শিক্ষাদান কৰিছিল ১০৮ গৰাকী অধ্যাপকে। এই বিদ্যালয় ৪০০ বছৰৰ পাছত নষ্ট হয়। ছাত্ৰ থকাৰ নিমিত্তে বিদ্যালয়ৰ গাতে লগা চাৰিখন সত্ৰ অৰ্থাৎ ছাত্ৰাবাস আছিল।
নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়:- পৃথিৱী বিখ্যাত নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকাৰ পৰা আঠ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে ভাৰতত আছিল। এই নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত বেদ, চিকিৎসা আৰু অংকশাস্ত্ৰৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। এই বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ বাহিৰে-ভিতৰে দহ হাজাৰ ছাত্ৰ আছিল। এই বিশ্ববিদ্যালয়তে আছিল তাহানিৰ ভাৰতবৰ্ষৰ সকলোতকৈ ডাঙৰ `ৰত্নোদধি' নামৰ ন-তলীয়া পুথিভঁৰালটো।এই বিশ্ববিদ্যালয়ত কোনো খৰচ নোলোৱাকৈয়ে শিক্ষাদান কৰিছিল আৰু ইয়াত ব্যাকৰণ, তৰ্কশাস্ত্ৰ, চিকিৎসাশাস্ত্ৰ, দৰ্শনশাস্ত্ৰ আৰু আধ্যাত্ম বিজ্ঞানৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। এশটা কোঠালিত এশটা শ্ৰেণী বহিব পৰা শিক্ষাগাৰ এটাও এই নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত আছিল।(৭) ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ প্ৰবন্ধটোৰ পৰা তুমি কি কি মূল্যৱান কথা শিকিলা
চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:- হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী দেৱে লিখা `প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ প্ৰবন্ধটোৰ পৰা আমি বহুতো মূল্যৱান কথা শিকিবলৈ পাইছো। প্ৰাচীন কালত ভাৰতবৰ্ষত শিক্ষা ব্যৱস্থা কিমান উন্নত আছিল সেই বিষয়ে এই পাঠটোত স্পষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে। পুৰণি কালত ভাৰতৰ বিদ্যালয় তথা বিশ্ববিদ্যালয় সমূহত কি কি শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। তাহানিতে এখন, দুখন নহয় ছখনকৈ বিশ্ববিদ্যালয় ভাৰতত আছিল। তাৰ ভিতৰত পৃথিৱী বিখ্যাত নালন্দা বা তক্ষশীলাও আছিল। বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত ভাৰতৰ বিভিন্ন দিশৰ বিশিষ্ট ব্যক্তি যেনে- বুদ্ধদেৱৰ চিকিৎসক জীৱক, সংস্কৃত ভাষাৰ প্ৰথম ব্যাকৰণ প্ৰণেতা পাণিনি আৰু ৰাষ্ট্ৰবিজ্ঞানৰ বিচক্ষণ পণ্ডিত চাণক্যও ছাত্ৰ হিচাপে এই বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। যুগ যুগ ধৰি আগৰ এই বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ কোনোটোও সত্ৰ বা ছাত্ৰাবাসৰ আছিল। কৰবাত ন-তলীয়া পুথিভঁৰাল আছিল, কোনোখন আকৌ ভাৰতৰ সকলো পণ্ডিতৰ মিলনভূমি আছিল।
আগত দিনত ছাত্ৰসকলে শিক্ষা লাভ কৰি ন ন বিষয়ত কেনেকৈ সিদ্ধি লাভ কৰি নতুন নতুন তত্ত্ব আৰু সত্য আৱিষ্কাৰ কৰিছিল আৰু আজিৰ ছাত্ৰই কিয় তেনে সত্য আৱিষ্কাৰ কৰিব পৰা নাই, ইয়াৰ বিষয়ে গম পোৱা গ'ল। আগৰ দিনত শিক্ষা ব্যৱস্থা আছিল মানুহৰ বৃত্তিবোৰক তুলি তেওঁক জীৱন যুদ্ধৰ নিমিত্তে সাজু কৰা। আগৰ দিনত আজি-কালিৰ দিনৰ দৰে শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য চাকৰি নাছিল। এনেবোৰ বিষয়ে গ'ম পোৱা গ'ল এই পাঠটিৰ জৰিয়তে।