Chapter 2
“নৃবিজ্ঞানৰ প্ৰাথমিক ধাৰণা (Basics of Anthropology)”
অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: মেণ্ডেলৰ প্ৰথম সুত্ৰ বা নীতিটোক কি বোলা হয়?
উত্তৰ: মেণ্ডেলৰ প্ৰথম সুত্ৰক পৃথকীকৰণৰ সুত্ৰ (Law of Segregation) বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২: ‘আধুনিক এপ’চ (Modern Apes) বুলিলে কি কি প্ৰাণীক বুজোৱা হয়?
উত্তৰ: গিবন, অৰাংওটাং, গৰিলা আৰু চিম্পাঞ্জীক আধুনিক এপচ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: ডি.এন.এ. (DNA) ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
উত্তৰ: DNA-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে ডিঅক্সিৰাইব’নিউক্লিক এছিড (Deoxyribonucleic Acid)।
প্ৰশ্ন ৪: কাৰ্বন ডেটিং (Carbon-14 Dating) পদ্ধতি কি কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: জীৱাশ্ম আৰু প্ৰাচীন জৈৱিক অৱশেষৰ আনুমানিক বয়স নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ কাৰ্বন-১৪ ডেটিং পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰাইমেট (Primate) বৰ্গৰ অন্তৰ্গত এযোৰ প্ৰাণীৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: মানুহ (Homo sapiens) আৰু বানৰ (Monkey) প্ৰাইমেট বৰ্গৰ অন্তৰ্গত।
প্ৰশ্ন ৬: নৃবিজ্ঞান (Anthropology) শব্দটোৰ মূল অৰ্থ কি?
উত্তৰ: ‘Anthropology’ শব্দটো গ্ৰীক ‘Anthropos’ (মানুহ) আৰু ‘Logos’ (জ্ঞান বা অধ্যয়ন) শব্দৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে মানুহৰ জৈৱিক আৰু সাংস্কৃতিক উৎপত্তি তথা বিকাশৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন।
প্ৰশ্ন ৭: সমসংস্থ অংগ (Homologous Organs) ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: মানুহৰ হাত আৰু বাদুলিৰ ডেউকা সমসংস্থ অংগৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৮: বংশগতি বিজ্ঞানৰ (Genetics) পিতৃ বুলি কাক জনা যায়?
উত্তৰ: **গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেল (Gregor Johann Mendel)**ক বংশগতি বিজ্ঞানৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীনতম দ্বি-পদ (Bipedal) জীৱাশ্মটো কি?
উত্তৰ: **অষ্ট্ৰালোপিথেকাছ (Australopithecus)**ক মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰাচীন দ্বি-পদ জীৱাশ্মীয় পূৰ্বপুৰুষ হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১০: নৃতাত্ত্বিক শ্ৰেণীবিভাজনৰ বাবে ব্যৱহৃত এবিধ দৈহিক অনুপাত কি?
উত্তৰ: শিৰ সংকেত বা চিফেলিক ইণ্ডেক্স (Cephalic Index) নৃতাত্ত্বিক শ্ৰেণীবিভাজনত ব্যৱহৃত এবিধ দৈহিক অনুপাত।
প্ৰশ্ন ১১: স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ (Mammals) এটা প্ৰধান অদ্বিতীয় বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হৈছে স্তন্যগ্ৰন্থিৰ উপস্থিতি, যাৰ দ্বাৰা পোৱালিক গাখীৰ খুৱাব পাৰে। শৰীৰত লোম বা চুলিও সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য।
প্ৰশ্ন ১২: জীৱৰ ক্ৰমবিকাশৰ আধুনিক সংশ্লেষণাত্মক তত্ত্ব (Modern Synthetic Theory) কিহৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
উত্তৰ: এই তত্ত্বটো ডাৰউইনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনবাদ, মেণ্ডেলীয় বংশগতি আৰু জিনীয় পৰিৱৰ্তন/মিউটেচনৰ সমন্বয়ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
প্ৰশ্ন ১৩: বি. এছ. গুহৰ শ্ৰেণীবিভাজন মতে ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন নৃগোষ্ঠীয় উপাদানটো কি?
উত্তৰ: বি. এছ. গুহৰ শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন নৃগোষ্ঠীয় উপাদান হৈছে নেগ্ৰিটো (Negrito)।
প্ৰশ্ন ১৪: প্ৰাণী জগতৰ শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি মানুহৰ ‘বৰ্গ’ (Order) টো কি?
উত্তৰ: প্ৰাণী জগতৰ শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি মানুহৰ বৰ্গ (Order) হৈছে প্ৰাইমেটছ (Primates)।
প্ৰশ্ন ১৫: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বেছিভাগ জনগোষ্ঠী কোনটো প্ৰধান নৃগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰ: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বেছিভাগ জনগোষ্ঠীক মংগোলীয় (Mongoloid) নৃগোষ্ঠীয় উপাদানৰ অন্তৰ্গত বুলি পুৰণি নৃতাত্ত্বিক শ্ৰেণীবিভাজনত উল্লেখ কৰা হৈছিল।
২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন বাদ (Natural Selection) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: চাৰ্লছ ডাৰউইনৰ মতে, পৰিৱেশৰ সৈতে অধিক উপযোগীভাৱে খাপ খাব পৰা জীৱসমূহে জীৱন-সংগ্ৰামত টিকি থাকি অধিক বংশবৃদ্ধি কৰে। ফলত তেওঁলোকৰ উপযোগী বৈশিষ্ট্যসমূহ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ সঞ্চাৰিত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াক প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ২: স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ মুখ্য অভিযোজনগত বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ: স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— স্তন্যগ্ৰন্থিৰ উপস্থিতি, শৰীৰত লোম বা চুলিৰ আৱৰণ, উন্নত মগজু, সমোষ্ণতা, চাৰিকোঠলীয়া হৃদপিণ্ড আৰু পোৱালিক গাখীৰ খুৱাই লালন-পালন কৰাৰ ক্ষমতা।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰাইমেটসকলৰ দৃষ্টিশক্তি আন প্ৰাণীতকৈ কেনেদৰে পৃথক?
উত্তৰ: প্ৰাইমেটৰ চকু দুটা মূৰৰ সন্মুখভাগত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে ত্ৰিমাত্ৰিক বা ষ্টেৰিঅ’স্কোপিক দৃষ্টি গঢ় লৈ উঠে। ইয়াৰ সহায়ত বস্তুৰ দূৰত্ব আৰু গভীৰতা ভালদৰে নিৰ্ণয় কৰিব পাৰে। লগতে বহু প্ৰাইমেটৰ ৰঙ চিনাক্ত কৰাৰ ক্ষমতাও উন্নত।
প্ৰশ্ন ৪: আধুনিক এপ আৰু মানুহৰ মগজুৰ ধাৰণক্ষমতাৰ (Cranial Capacity) তুলনা কৰা।
উত্তৰ: আধুনিক এপ, যেনে চিম্পাঞ্জী আৰু গৰিলাৰ ক্ৰেনিয়েল কেপাচিটি সাধাৰণতে প্ৰায় ৩৫০–৫০০cc। আনহাতে, আধুনিক মানুহৰ গড় ক্ৰেনিয়েল কেপাচিটি প্ৰায় ১৩৫০ cc। মানুহৰ অধিক মগজুৰ ধাৰণক্ষমতাই জটিল চিন্তা, ভাষা আৰু বুদ্ধিবৃত্তিক কাৰ্যত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: দ্বি-পদ গমন (Bipedalism) মানুহৰ ক্ৰমবিকাশত কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: দ্বি-পদ গমনৰ ফলত মানুহে পোনে পোনে থিয় হৈ দুয়ো ভৰিৰে খোজ কঢ়াৰ ক্ষমতা লাভ কৰে আৰু হাত দুটা মুক্ত হয়। ফলত আহাৰ সংগ্ৰহ, সঁজুলি নিৰ্মাণ আৰু অন্যান্য কামত হাতৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পায়। ই মানুহৰ ক্ৰমবিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: ‘ৰামাপিথেকাছ’ (Ramapithecus) ৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: ৰামাপিথেকাছৰ জীৱাশ্ম ভাৰতৰ শিৱালিক পাহাৰ অঞ্চলত পোৱা গৈছিল। ইয়াক অতীতত মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ এটা প্ৰাচীন পৰ্যায়ৰ সৈতে জড়িত বুলি ধৰা হৈছিল। মানৱ আৰু এপৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাস অধ্যয়নত ইয়াৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব আছে।
প্ৰশ্ন ৭: জীন আৰু এলিল (Gene and Allele) ৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: জীন হৈছে বংশগতিৰ মৌলিক একক, যিয়ে কোনো নিৰ্দিষ্ট বৈশিষ্ট্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। আনহাতে, এলিল হৈছে একেটা জীনৰ বিকল্প ৰূপ। যেনে— T আৰু t হৈছে একে জীনৰ দুটা এলিল।
প্ৰশ্ন ৮: মানৱ জাতি শ্ৰেণীবিভাজনৰ প্রধান দৈহিক চৰ্তসমূহ কি কি?
উত্তৰ: মানৱ জাতিৰ শ্ৰেণীবিভাজনত ব্যৱহৃত প্ৰধান দৈহিক বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— ছালৰ ৰং, চুলিৰ প্ৰকাৰ, মূৰৰ আকৃতি বা চিফেলিক ইণ্ডেক্স, নাকৰ আকৃতি বা নেজেল ইণ্ডেক্স, শৰীৰৰ উচ্চতা আৰু তেজৰ গ্ৰুপ।
প্ৰশ্ন ৯: বি এছ গুহৰ মতে ভাৰতত থকা প্ৰধান নৃগোষ্ঠীয় উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰ: বি. এছ. গুহৰ শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি ভাৰতত প্ৰধানকৈ নেগ্ৰিটো, প্ৰ’ট’-অষ্ট্ৰেলইড, মংগোলীয়, ভূমধ্যসাগৰীয়, পশ্চিমীয়া ব্ৰেকিচেফাল আৰু নৰ্ডিক নৃগোষ্ঠীয় উপাদানৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১০: প্ৰ’ট’-অস্ট্রালইড (Proto-Australoid) নৃগোষ্ঠীৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: প্ৰ’ট’-অষ্ট্ৰেলইড নৃগোষ্ঠীৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— গাঢ় ছালৰ ৰং, ঢৌ-খেলোৱা বা কেঁকোৰা চুলি, বহল বা চেপেটা নাক, তুলনামূলকভাৱে চুটি গঠন আৰু কিছু আগবঢ়া মুখমণ্ডল। ভাৰতৰ কিছুমান জনজাতীয় জনগোষ্ঠীৰ মাজত এনে বৈশিষ্ট্য দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ১১: ফেণ’টাইপ (Phenotype) আৰু জেন’টাইপ (Genotype) ৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: ফেণ’টাইপ হৈছে কোনো জীৱৰ বাহ্যিকভাৱে প্ৰকাশ পোৱা বৈশিষ্ট্য, যেনে ফুলৰ ৰং। আনহাতে, জেন’টাইপ হৈছে জীৱটোৰ জিনীয় গঠন, যেনে RR বা Rr। জেন’টাইপৰ লগতে পৰিৱেশেও ফেণ’টাইপৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১২: মানুহৰ ক্ৰমবিকাশত হোমো ইৰেক্টাছৰ (Homo erectus) ভূমিকা কি?
উত্তৰ: হোমো ইৰেক্টাছ মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰজাতি। ইহঁতে পোনে পোনে খোজ কঢ়া, জুই ব্যৱহাৰ আৰু উন্নত শিলৰ সঁজুলি নিৰ্মাণ কৰাৰ ক্ষমতা দেখুৱাইছিল। আফ্ৰিকাৰ বাহিৰলৈ বিস্তাৰ লাভ কৰা প্ৰাচীন মানৱগোষ্ঠীৰ ভিতৰতো ইহঁতৰ গুৰুত্ব আছে।
প্ৰশ্ন ১৩: নেগ্ৰিটো (Negrito) উপাদান ভাৰতৰ ক’ত ক’ত দেখা যায়?
উত্তৰ: ভাৰতত নেগ্ৰিটো উপাদানৰ বৈশিষ্ট্য বিশেষকৈ আণ্ডামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জৰ কিছুমান আদিবাসী জনগোষ্ঠী, যেনে জৰাৱা আৰু অনগেৰ মাজত দেখা যায় বুলি পুৰণি নৃতাত্ত্বিক শ্ৰেণীবিভাজনত উল্লেখ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: মেণ্ডেলৰ স্বতন্ত্র বিন্যাস নীতি (Law of Independent Assortment) কি?
উত্তৰ: মেণ্ডেলৰ স্বতন্ত্ৰ বিন্যাস নীতি অনুসৰি, দুটা বা তাতকৈ অধিক বৈশিষ্ট্যৰ জীনযোৰ গেমেট গঠনৰ সময়ত এটাৰ পৰা আনটো স্বতন্ত্ৰভাৱে বিন্যস্ত হ’ব পাৰে। অৰ্থাৎ, এটা বৈশিষ্ট্যৰ এলিলৰ বিন্যাস আন এটা বৈশিষ্ট্যৰ এলিলৰ বিন্যাসৰ পৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে সংঘটিত হয়।
প্ৰশ্ন ১৫: আধুনিক নৃবিজ্ঞানত ‘বংশগতি বিজ্ঞান’ (Genetics) ৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: আধুনিক নৃবিজ্ঞানত বংশগতি বিজ্ঞানে মানুহৰ ক্ৰমবিকাশ, প্ৰব্ৰজনৰ ইতিহাস, জনগোষ্ঠীসমূহৰ জিনীয় সম্পৰ্ক আৰু বংশগত বৈশিষ্ট্য অধ্যয়নত সহায় কৰে। বিশেষকৈ DNA বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে প্ৰাচীন আৰু আধুনিক মানৱৰ মাজৰ জিনীয় সম্পৰ্ক সম্পৰ্কে তথ্য লাভ কৰিব পাৰি।
৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: জীৱৰ ক্ৰমবিকাশৰ মুখ্য ক্ৰিয়া-পদ্ধতিসমূহ (Mechanisms of Evolution) বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: জীৱৰ ক্ৰমবিকাশ হৈছে এক দীঘলীয়া আৰু নিৰৱচ্ছিন্ন জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া। সময়ৰ লগে লগে জীৱৰ বংশগত বৈশিষ্ট্যত পৰিৱৰ্তন ঘটে আৰু তাৰ ফলত নতুন বৈশিষ্ট্য তথা নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। আধুনিক ক্ৰমবিকাশ আৰু জিনীয় বিজ্ঞান অনুসৰি ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰধান ক্ৰিয়া-পদ্ধতিসমূহ হ’ল—
১। মিউটেচন বা উৎপৰিৱৰ্তন (Mutation):
DNA বা জিনৰ গঠনত আকস্মিকভাৱে ঘটা বংশগত পৰিৱৰ্তনক মিউটেচন বোলে। ই নতুন জিনীয় বৈচিত্ৰ্য সৃষ্টি কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস।
২। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন (Natural Selection):
ডাৰউইনৰ মতে, পৰিৱেশৰ সৈতে অধিক উপযোগী বৈশিষ্ট্য থকা জীৱসমূহে জীৱন-সংগ্ৰামত অধিক সফলভাৱে টিকি থাকে আৰু বংশবৃদ্ধি কৰে। ফলত সেই উপযোগী বৈশিষ্ট্যসমূহ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মত অধিক পৰিমাণে দেখা যায়।
৩। জিনীয় বিচ্যুতি (Genetic Drift):
সৰু কোনো জীৱ-সমষ্টিত আকস্মিকভাৱে জিনৰ সঘনতা সলনি হোৱাকে জিনীয় বিচ্যুতি বোলে। ই বিশেষকৈ সৰু জনসংখ্যাত ক্ৰমবিকাশৰ ওপৰত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
৪। জিনৰ প্ৰবাহ (Gene Flow):
এটা জনসংখ্যাৰ জীৱ আন এটা জনসংখ্যালৈ স্থানান্তৰিত হৈ আন্তঃপ্ৰজনন কৰিলে জিনৰ আদান-প্ৰদান ঘটে। এই প্ৰক্ৰিয়াক জিনৰ প্ৰবাহ বোলে। ইয়াৰ ফলত জনসংখ্যাৰ জিনীয় বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি বা হ্ৰাস হ’ব পাৰে।
৫। পুনৰ্বিন্যাস (Recombination):
মিয়’ছিছৰ সময়ত ক্ৰছিং-অভাৰ আৰু অন্যান্য প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত জিনৰ নতুন সংমিশ্ৰণ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত প্ৰতিটো প্ৰজন্মত নতুন জিনীয় বৈচিত্ৰ্য দেখা দিয়ে।
সামৰণিঃ
সেয়েহে, মিউটেচন, প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন, জিনীয় বিচ্যুতি, জিনৰ প্ৰবাহ আৰু পুনৰ্বিন্যাস আদি প্ৰক্ৰিয়াই একেলগে জীৱৰ জিনীয় বৈচিত্ৰ্য আৰু ক্ৰমবিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰাণী জগতত মানুহৰ স্থান (Man’s Place in the Animal Kingdom) শ্ৰেণীবিভাজন আৰু জৈৱিক বৈশিষ্ট্যৰ আধাৰত ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: জীৱজগতৰ শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি মানুহ হৈছে এক উন্নত স্তন্যপায়ী প্ৰাণী আৰু প্ৰাইমেট বৰ্গৰ সদস্য। মানুহৰ শ্ৰেণীবদ্ধ স্থান তলত দিয়া ধৰণে দেখুৱাব পাৰি—
- জগত (Kingdom): Animalia — এনিমেলিয়া
- পৰ্ব (Phylum): Chordata — কৰ্ডাটা
- উপ-পৰ্ব (Sub-phylum): Vertebrata — ভাৰ্টিব্ৰাটা
- শ্ৰেণী (Class): Mammalia — মেমেলিয়া
- বৰ্গ (Order): Primates — প্ৰাইমেটছ
- পৰিয়াল (Family): Hominidae — হোমিনিডি
- গণ (Genus): Homo — হোমো
- প্ৰজাতি (Species): Homo sapiens — হোমো চেপিয়েন্স
মানুহৰ প্ৰধান জৈৱিক বৈশিষ্ট্য
১। দ্বি-পদ গমন:
মানুহে দুয়ো ভৰিৰে পোনে পোনে থিয় হৈ খোজ কাঢ়ে। এই বৈশিষ্ট্যই হাত দুটা বিভিন্ন কামৰ বাবে মুক্ত কৰি দিছে।
২। উন্নত হস্তচালনা:
মানুহৰ বুঢ়া আঙুলিৰ বিশেষ গঠনৰ বাবে সূক্ষ্ম আৰু নিখুঁতভাৱে বস্তু ধৰা আৰু সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা সম্ভৱ হয়।
৩। উন্নত মগজু:
মানুহৰ মগজু যথেষ্ট বিকশিত। ইয়াৰ ফলত মানুহে চিন্তা, যুক্তি, স্মৃতি, ভাষা আৰু সৃষ্টিশীল কাম সম্পন্ন কৰিব পাৰে।
৪। ভাষা আৰু সংস্কৃতি:
মানুহে জটিল ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে আৰু জ্ঞান, পৰম্পৰা, বিশ্বাস, কলা-কৌশল আদি এটা প্ৰজন্মৰ পৰা আন এটা প্ৰজন্মলৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰে।
সামৰণিঃ
সেয়েহে, শ্ৰেণীবিভাজনৰ দিশৰ পৰা মানুহ স্তন্যপায়ী আৰু প্ৰাইমেট গোটৰ অন্তৰ্গত হ’লেও উন্নত মগজু, দ্বি-পদ গমন, সূক্ষ্ম হস্তচালনা, ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ বাবে মানুহৰ এক বিশেষ স্থান আছে।
প্ৰশ্ন ৩: মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ পুৰাতাত্বিক বা জীৱাশ্মৰ প্ৰমাণসমূহ চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাস জানিবলৈ জীৱাশ্ম এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰমাণ। বিভিন্ন সময়ত আৱিষ্কৃত মানৱ-পূৰ্বপুৰুষৰ জীৱাশ্মৰ দৈহিক গঠন, মগজুৰ আকাৰ আৰু সঁজুলি ব্যৱহাৰৰ পৰা মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰা যায়।
১। অষ্ট্ৰালোপিথেকাছ (Australopithecus):
আফ্ৰিকাত পোৱা অষ্ট্ৰালোপিথেকাছৰ জীৱাশ্মসমূহে দ্বি-পদ গমনৰ প্ৰাচীন প্ৰমাণ প্ৰদান কৰে। ‘লুচি’ ইয়াৰ এটা বিখ্যাত উদাহৰণ। মগজুৰ আকাৰ আধুনিক মানুহতকৈ যথেষ্ট সৰু আছিল।
২। হোমো হাবিলিছ (Homo habilis):
হোমো হাবিলিছক সাধাৰণতে ‘Handy Man’ বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ সৈতে আদিম শিলৰ সঁজুলিৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ জড়িত। ইয়াৰ মগজু অষ্ট্ৰালোপিথেকাছতকৈ অধিক বিকশিত আছিল।
৩। হোমো ইৰেক্টাছ (Homo erectus):
হোমো ইৰেক্টাছ মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যায়। জাভা মানুহ আৰু পেকিং মানুহ ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ। ইহঁতে জুই ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু উন্নত শিলৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিছিল। আফ্ৰিকাৰ বাহিৰলৈ বিস্তাৰ লাভ কৰা প্ৰাচীন মানৱগোষ্ঠীৰ ভিতৰত ইহঁতৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে।
৪। নিঅণ্ডাৰথাল মানুহ (Homo neanderthalensis):
নিঅণ্ডাৰথালসকল ইউৰোপ আৰু পশ্চিম এছিয়াৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বাস কৰিছিল। ইহঁতৰ শৰীৰ শক্তিশালী আৰু মগজুৰ আকাৰ আধুনিক মানুহৰ সমান বা কেতিয়াবা তাতকৈও অধিক আছিল। মৃতদেহ সমাধিস্থ কৰাৰ প্ৰমাণো পোৱা গৈছে।
৫। ক্ৰ’-মেগনন আৰু হোমো চেপিয়েন্স (Homo sapiens):
আধুনিক মানুহৰ ক্ৰমবিকাশৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত হোমো চেপিয়েন্সৰ বিকাশ ঘটে। গুহা-চিত্ৰ, উন্নত সঁজুলি, ভাষা আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশৰ প্ৰমাণে মানুহৰ উচ্চ মানসিক আৰু সামাজিক বিকাশৰ পৰিচয় দিয়ে।
সামৰণিঃ
অষ্ট্ৰালোপিথেকাছৰ পৰা হোমো চেপিয়েন্সলৈ জীৱাশ্মসমূহৰ অধ্যয়নে দ্বি-পদ গমন, মগজুৰ বিকাশ, সঁজুলি ব্যৱহাৰ আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশৰ ক্ৰমাগত পৰিৱৰ্তনৰ বিষয়ে ধাৰণা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৪: বি এছ গুহৰ (B.S. Guha) নৃগোষ্ঠীয় শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি ভাৰতৰ মূল নৃগোষ্ঠীয় উপাদানসমূহ বিস্তৃতভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ দৈহিক বৈশিষ্ট্য অধ্যয়ন কৰি নৃতত্ত্ববিদ ড° বি. এছ. গুহে ভাৰতীয় জনসাধাৰণৰ বিভিন্ন নৃগোষ্ঠীয় উপাদানৰ এক শ্ৰেণীবিভাজন আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ শ্ৰেণীবিভাজনত কেইবাটাও প্ৰধান নৃগোষ্ঠীয় উপাদানৰ উল্লেখ পোৱা যায়।
১। নেগ্ৰিটো (Negrito):
এই উপাদানৰ লোকসকল সাধাৰণতে চুটি গঠন, গাঢ় ছাল আৰু কেঁকোৰা চুলিৰ বাবে পৰিচিত। ভাৰতীয় নৃতাত্ত্বিক সাহিত্যত আণ্ডামান দ্বীপপুঞ্জৰ কিছুমান জনগোষ্ঠীৰ সৈতে এই উপাদানৰ সম্পৰ্ক উল্লেখ কৰা হয়।
২। প্ৰ’ট’-অষ্ট্ৰেলইড (Proto-Australoid):
এই উপাদানৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য হিচাপে গাঢ় ছাল, ঢৌ-খেলোৱা চুলি আৰু তুলনামূলকভাৱে বহল বা চেপেটা নাকৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। ভাৰতৰ বহু আদিবাসী জনগোষ্ঠীৰ ক্ষেত্ৰত এই উপাদানৰ প্ৰভাৱৰ কথা পুৰণি নৃতাত্ত্বিক শ্ৰেণীবিভাজনত কোৱা হৈছিল।
৩। মংগোলীয় (Mongoloid):
এই উপাদানৰ সৈতে পূব আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বহু জনগোষ্ঠীৰ নৃতাত্ত্বিক সম্পৰ্কৰ কথা পুৰণি শ্ৰেণীবিভাজনত উল্লেখ কৰা হৈছিল। চকুৰ গঠনত এপিকেন্থিক ভাঁজ, তুলনামূলকভাৱে চেপেটা মুখমণ্ডল আদি বৈশিষ্ট্যৰ উল্লেখ পোৱা যায়।
৪। ভূমধ্যসাগৰীয় (Mediterranean):
এই উপাদানৰ লোকসকলৰ মাজত মধ্যম উচ্চতা, বিভিন্ন ধৰণৰ ছালৰ ৰং আৰু দীঘল মূৰৰ গঠনৰ বৈশিষ্ট্যৰ কথা পুৰণি নৃতাত্ত্বিক শ্ৰেণীবিভাজনত উল্লেখ কৰা হৈছিল। ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত ইয়াৰ প্ৰভাৱৰ কথা কোৱা হয়।
৫। পশ্চিমীয়া ব্ৰেকিচেফাল (Western Brachycephals):
এই গোটৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য হিচাপে তুলনামূলকভাৱে বহল বা চুটি মূৰৰ গঠনৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত আলপাইন, ডিনাৰিক আৰু আৰ্মেনইড আদি উপাদানৰ কথা কোৱা হৈছিল।
৬। নৰ্ডিক (Nordic):
এই উপাদানৰ সৈতে সাধাৰণতে ওখ গঠন, দীঘল মূৰ আৰু তুলনামূলকভাৱে পাতল ছালৰ বৈশিষ্ট্য জড়িত কৰা হৈছিল। ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম অঞ্চলত ইয়াৰ প্ৰভাৱৰ কথা পুৰণি নৃতাত্ত্বিক সাহিত্যত উল্লেখ কৰা হৈছে।
সামৰণিঃ
বি. এছ. গুহৰ শ্ৰেণীবিভাজন ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বৈচিত্ৰ্য বুজিবলৈ নৃতত্ত্বৰ ইতিহাসত গুৰুত্বপূৰ্ণ। অৱশ্যে আধুনিক নৃতত্ত্ব আৰু জিনীয় বিজ্ঞানে মানুহক এনে কঠোৰ জৈৱিক ‘জাতি’ত ভাগ কৰাটো সীমিত বুলি গণ্য কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: মেণ্ডেলৰ বংশগতিৰ সূত্ৰসমূহ (Mendel’s Laws of Heredity) উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা। মানৱ নৃতত্ত্বত ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেলে মটৰ মাহৰ গছৰ ওপৰত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰি বংশগতিৰ কিছুমান মৌলিক নীতি আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। এই নীতিসমূহে পিতৃ-মাতৃৰ পৰা অপত্যলৈ বৈশিষ্ট্য কেনেদৰে সঞ্চাৰিত হয়, সেই বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰে।
১। প্ৰভাৱিতাৰ সূত্ৰ (Law of Dominance):
দুটা বিপৰীত বৈশিষ্ট্যযুক্ত বিশুদ্ধ জাতৰ জীৱৰ সংকৰণ কৰিলে প্ৰথম অপত্য প্ৰজন্মত সাধাৰণতে এটা বৈশিষ্ট্য প্ৰকাশ পায় আৰু আনটো সুপ্ত হৈ থাকে। প্ৰকাশ পোৱা বৈশিষ্ট্যক প্ৰভাৱী (Dominant) আৰু সুপ্ত হৈ থকা বৈশিষ্ট্যক প্ৰচ্ছন্ন (Recessive) বোলে।
উদাহৰণ: মটৰ মাহৰ ওখ গছ (TT) আৰু চাপৰ গছ (tt)ৰ সংকৰণত F₁ প্ৰজন্মত Tt গছসমূহ ওখ হয়।
২। পৃথকীকৰণৰ সূত্ৰ (Law of Segregation):
এটা বৈশিষ্ট্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এলিলৰ যোৰ জননকোষ গঠনৰ সময়ত পৰস্পৰৰ পৰা পৃথক হৈ যায়। ফলত প্ৰতিটো গেমেটত এযোৰৰ মাত্ৰ এটা এলিল থাকে।
উদাহৰণ: Tt গছৰ গেমেট গঠনৰ সময়ত T আৰু t পৃথক হৈ যায়।
৩। স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ (Law of Independent Assortment):
দুটা বা তাতকৈ অধিক বৈশিষ্ট্যৰ এলিলসমূহ গেমেট গঠনৰ সময়ত, উপযুক্ত ক্ষেত্ৰত, ইটোৱে সিটোৰ পৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে বিন্যস্ত হয়।
উদাহৰণ: মটৰ মাহৰ গুটিৰ ৰং আৰু আকৃতিৰ দৰে দুটা বৈশিষ্ট্য বিবেচনা কৰিলে, সেই বৈশিষ্ট্যৰ এলিলসমূহৰ বিভিন্ন সংমিশ্ৰণ অপত্যত দেখা যাব পাৰে।
মানৱ নৃতত্ত্বত বংশগতি বিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব
১। বংশগত বৈশিষ্ট্য অধ্যয়ন:
চকুৰ ৰং, চুলিৰ প্ৰকাৰ, তেজৰ গ্ৰুপ আদি বৈশিষ্ট্য প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ কেনেদৰে সঞ্চাৰিত হয়, সেই বিষয়ে অধ্যয়নত সহায় কৰে।
২। বংশগত ৰোগৰ অধ্যয়ন:
থালেছেমিয়া, ছিকল-চেল এনিমিয়া আদি বংশগত ৰোগৰ উত্তৰাধিকাৰ আৰু জিনীয় ভিত্তি বুজিবলৈ বংশগতি বিজ্ঞান গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৩। জনসংখ্যাৰ জিনীয় অধ্যয়ন:
বিভিন্ন মানৱ জনসংখ্যাৰ মাজত জিনীয় বৈচিত্ৰ্য আৰু সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰাত জেনেটিক্সে সহায় কৰে।
৪। DNA বিশ্লেষণ:
DNA আৰু অন্যান্য জিনীয় চিহ্নৰ অধ্যয়নৰ জৰিয়তে মানুহৰ বংশগত সম্পৰ্ক, জনসংখ্যাৰ ইতিহাস আৰু প্ৰব্ৰজনৰ বিষয়ে তথ্য লাভ কৰিব পাৰি।
সামৰণিঃ
মেণ্ডেলৰ বংশগতিৰ সূত্ৰসমূহে আধুনিক জেনেটিক্সৰ ভেটি স্থাপন কৰিছে। মানৱ নৃতত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰত এই নীতিসমূহে বংশগতি, জিনীয় বৈচিত্ৰ্য, বংশগত ৰোগ আৰু বিভিন্ন জনসংখ্যাৰ জিনীয় ইতিহাস বুজিবলৈ বিশেষ সহায় কৰে।
*****
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post