SVN Class 8 General Science Chapter 1 Answer শস্য উৎপাদন পাঠটোৰ উত্তৰ

অধ্যায় ১

শস্য উৎপাদন

১। খালী ঠাই পূৰণ কৰা :

(ক) একেবিধ উদ্ভিদ এখন ঠাইত অধিক পৰিমাণে গজালে বা খেতি কৰিলে তাক _______ বোলে।

উত্তৰঃ শস্য।

(খ) শস্য সিঁচাৰ আগতে মাটিডৰা _______ হয়।

উত্তৰঃ চহাই লোৱা।

(গ) নষ্ট হোৱা বীজবোৰ পানীত _______ থাকে।

উত্তৰঃ উপঙি।

(ঘ) শস্য বৃদ্ধিৰ বাবে সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু মাটিৰ পৰা _______ আৰু _______ ৰ প্ৰয়োজন।

উত্তৰঃ পানী আৰু খনিজ লৱণ।

(ঙ) খেতিপথাৰত গজা অনাৱশ্যকীয় উদ্ভিদসমূহক _______ বোলে।

উত্তৰঃ অপতৃণ।

(চ) শস্য চপোৱা আৰু মৰণা মৰা যন্ত্ৰটোক _______ বোলে।

উত্তৰঃ কম্বাইন হাৰ্ভেষ্টাৰ।

২। ‘ক’ অংশৰ লগত ‘খ’ অংশ মিলোৱা :

‘ক’	‘খ’
(ক)ৰাসায়নিক সাৰ	(ক) শস্য চপোৱা সঁজুলি
(খ) জৈৱিক সাৰ	(খ) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বৰ্জিত দ্ৰব্য
(গ) দলিমাৰি	(গ) গৰুৰ খাদ্য
(ঘ) কাচি	(ঘ) ধান আৰু যৱ
(ঙ) খাৰিফ শস্য	(ঙ) চপৰা ভঙা সঁজুলি
(চ) ৰবি শস্য	(চ) ইউৰিয়া আৰু ছুপাৰ ফছফেট
	(ছ) ঘেঁহু, বুট, মটৰ মাহ

উত্তৰঃ

৩। চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা :

(i) মাটি চহোৱা

উত্তৰঃ শস্য উৎপাদনৰ প্ৰথম আৰু অন্যতম প্ৰয়োজনীয় কাম হৈছে মাটি চহোৱা। খেতি কৰাৰ আগতে মাটিডৰা নাঙল, কোৰ বা আধুনিক যন্ত্ৰৰ সহায়ত খান্দি, লুটিয়াই আৰু ঢিলা কৰা প্ৰক্ৰিয়াক মাটি চহোৱা বোলে।

মাটি চহোৱাৰ ফলত মাটিৰ চপৰাবোৰ ভাঙি কোমল হয়। কোমল আৰু ঢিলা মাটিত উদ্ভিদৰ শিপা সহজে তললৈ বিস্তাৰিত হ’ব পাৰে আৰু মাটিৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় পানী আৰু খনিজ লৱণ শোষণ কৰিব পাৰে।

ইয়াৰ উপৰি মাটি চহোৱাৰ ফলত মাটিৰ ভিতৰত বায়ুৰ চলাচল বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত শিপাৰ শ্বসন আৰু মাটিত থকা উপকাৰী অণুজীৱৰ কাৰ্যকলাপত সহায় হয়। মাটি চহালে কিছুমান অপতৃণো আঁতৰ হয় আৰু মাটিৰ লগত জৈৱিক সাৰ ভালদৰে মিহলি কৰিব পাৰি।

মাটি চহোৱাৰ বাবে পৰম্পৰাগতভাৱে নাঙল আৰু কোৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বৰ্তমান বহু ঠাইত ট্ৰেক্টৰ আৰু কাল্টিভেটৰৰ সহায়ত মাটি চহোৱা হয়।

সুতৰাং, মাটি চহোৱাৰ ফলত উদ্ভিদৰ শিপাৰ বিকাশ সহজ হয় আৰু শস্যৰ সুস্থ বৃদ্ধিৰ বাবে মাটি উপযোগী হৈ উঠে।

(ii) বীজ সিঁচা

উত্তৰঃ খেতি কৰাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰস্তুত কৰা মাটিত নিৰ্দিষ্ট দূৰত্ব আৰু গভীৰতাত বীজ স্থাপন কৰা প্ৰক্ৰিয়াক বীজ সিঁচা বোলে। শস্য উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত বীজ সিঁচা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কৃষিকাৰ্য।

বীজ সিঁচাৰ আগতে উন্নত জাতৰ, নিৰোগী আৰু অংকুৰণ ক্ষমতাসম্পন্ন বীজ বাছনি কৰিব লাগে। নষ্ট বা দুৰ্বল বীজৰ পৰা ভাল শস্য উৎপাদন হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম। কিছুমান বীজ পানীত পেলালে নষ্ট বীজবোৰ ভিতৰত বায়ু থকা বা পাতল হোৱাৰ বাবে উপঙি থাকে, আনহাতে বহুতো ভাল বীজ তললৈ ডুব যায়।

বীজ সিঁচাৰ বাবে পৰম্পৰাগত সঁজুলি বা আধুনিক বীজ সিঁচা যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আধুনিক বীজ সিঁচা যন্ত্ৰৰ সহায়ত বীজবোৰ নিৰ্দিষ্ট দূৰত্ব আৰু গভীৰতাত সমানভাৱে সিঁচিব পাৰি।

বীজবোৰ সঠিক দূৰত্বত সিঁচিলে প্ৰতিজোপা উদ্ভিদে পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে পানী, বায়ু, সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু পোষক দ্ৰব্য লাভ কৰে। ইয়াৰ উপৰি বীজ সিঁচা যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিলে সময় আৰু শ্ৰমৰো ৰাহি হয়।

সেয়েহে শস্যৰ ভাল উৎপাদনৰ বাবে উন্নত বীজ বাছনি কৰি সঠিক পদ্ধতিৰে বীজ সিঁচাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।

(iii) বন-বাত নিৰোৱা

উত্তৰঃ খেতিপথাৰত মূল শস্যৰ লগতে স্বাভাৱিকভাৱে গজা অনাৱশ্যকীয় উদ্ভিদসমূহক অপতৃণ বোলে। এই অপতৃণসমূহ আঁতৰোৱা বা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক বন-বাত নিৰোৱা বোলে।

অপতৃণসমূহে মূল শস্যৰ সৈতে পানী, খনিজ লৱণ, সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু ঠাইৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা কৰে। ফলত মূল শস্যই প্ৰয়োজনীয় পোষক দ্ৰব্য পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু শস্যৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয়।

কিছুমান অপতৃণে শস্যৰ মাজত ৰোগ আৰু কীট-পতংগৰ আশ্ৰয়স্থল হিচাপেও কাম কৰে। ইয়াৰ উপৰি অপতৃণ অধিক হ’লে শস্য চপোৱাত অসুবিধাৰ সৃষ্টি হয়।

অপতৃণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ মাটি চহোৱাৰ সময়ত অপতৃণ উভালি পেলোৱা হয়। খেতিৰ মাজত গজা অপতৃণ হাত, কোৰ বা উপযুক্ত যন্ত্ৰৰ সহায়তো আঁতৰাব পাৰি। প্ৰয়োজন অনুসৰি অনুমোদিত অপতৃণনাশক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ নিৰ্দেশনা মানি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

সাধাৰণতে অপতৃণৰ ফুল আৰু বীজ সৃষ্টি হোৱাৰ আগতেই আঁতৰোৱাটো অধিক উপযোগী। সুতৰাং, শস্যৰ সুস্থ বৃদ্ধি আৰু অধিক উৎপাদনৰ বাবে বন-বাত নিৰোৱা অতি প্ৰয়োজনীয়।

(iv) মৰণা মৰা

উত্তৰঃ পকা শস্য চপোৱাৰ পিছত ধান, ঘেঁহু আদি শস্যৰ গা-গছ বা থোকৰ পৰা শস্যৰ দানা পৃথক কৰা প্ৰক্ৰিয়াক মৰণা মৰা বোলে।

শস্য চপোৱাৰ পিছত গা-গছৰ লগত লাগি থকা দানাবোৰ পৃথক কৰিবলৈ মৰণা মৰা হয়। পৰম্পৰাগতভাৱে গৰুৰে গছ গচকাই, লাঠিৰে কোবাই বা অন্যান্য সঁজুলিৰ সহায়ত এই কাম কৰা হয়।

বৰ্তমান কৃষিকাৰ্যত থ্ৰেছাৰ আৰু কম্বাইন হাৰ্ভেষ্টাৰৰ দৰে আধুনিক যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কম্বাইন হাৰ্ভেষ্টাৰৰ সহায়ত শস্য চপোৱা আৰু মৰণা মৰা দুয়োটা কাম কৰিব পাৰি।

মৰণা মৰাৰ পিছত শস্যৰ দানাৰ লগত মিহলি হৈ থকা পাতল তুঁহ বা পতান বতাহ বা যন্ত্ৰৰ সহায়ত পৃথক কৰা হয়। এই পৃথকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াক জৰা-মৰা বা উইন’য়িং বোলে।

সুতৰাং, মৰণা মৰা হৈছে শস্য চপোৱাৰ পিছত গা-গছৰ পৰা দানাবোৰ পৃথক কৰি সংগ্ৰহ কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কৃষিকাৰ্য।

(v) ৰবি শস্য

উত্তৰঃ শীতকালত সিঁচা আৰু সাধাৰণতে বসন্তকালত চপোৱা শস্যসমূহক ৰবি শস্য বোলে। ভাৰতত ৰবি শস্য সাধাৰণতে অক্টোবৰৰ পৰা নৱেম্বৰ মাহৰ ভিতৰত সিঁচা হয় আৰু মাৰ্চৰ পৰা এপ্ৰিল মাহৰ ভিতৰত চপোৱা হয়।

ৰবি শস্যৰ বৃদ্ধিৰ বাবে তুলনামূলকভাৱে শীতল বতৰৰ প্ৰয়োজন হয়। বহু ৰবি শস্যত খাৰিফ শস্যৰ তুলনাত কম বৰষুণৰ প্ৰয়োজন হয় যদিও উপযুক্ত সময়ত জলসিঞ্চন কৰিবলগীয়া হ’ব পাৰে।

ৰবি শস্যৰ প্ৰধান উদাহৰণসমূহ হ’ল— ঘেঁহু, বুটমাহ, মটৰ মাহ, সৰিয়হ আৰু যৱ।

এই শস্যসমূহে দেশৰ খাদ্য যোগান আৰু কৃষি অৰ্থনীতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। সুতৰাং, শীতকালীন কৃষি ঋতুত উৎপাদিত শস্যসমূহক ৰবি শস্য বুলি কোৱা হয়।

(vi) খাৰিফ শস্য

উত্তৰঃ বাৰিষা ঋতুত সিঁচা আৰু সাধাৰণতে বাৰিষাৰ শেষৰ ফালে বা শৰৎকালত চপোৱা শস্যসমূহক খাৰিফ শস্য বোলে।

ভাৰতত খাৰিফ শস্য সাধাৰণতে জুনৰ পৰা জুলাই মাহৰ ভিতৰত সিঁচা হয় আৰু ছেপ্টেম্বৰৰ পৰা অক্টোবৰ মাহৰ ভিতৰত চপোৱা হয়। এই শস্যসমূহৰ বৃদ্ধিৰ বাবে সাধাৰণতে উষ্ণ বতৰ আৰু পৰ্যাপ্ত পানীৰ প্ৰয়োজন হয়।

খাৰিফ শস্যৰ উৎপাদন মৌচুমী বৰষুণৰ ওপৰত বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰশীল। নিয়মীয়া বৰষুণ আৰু উপযুক্ত জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা থাকিলে এই শস্যসমূহৰ ভাল উৎপাদন হয়।

খাৰিফ শস্যৰ প্ৰধান উদাহৰণসমূহ হ’ল— ধান, মাকৈ, কপাহ, চয়াবিন আৰু বজৰা।

সুতৰাং, বাৰিষা ঋতুত উৎপাদিত শস্যসমূহক খাৰিফ শস্য বোলে। ভাৰতৰ কৃষি ব্যৱস্থাত বিশেষকৈ ধান খেতিৰ ক্ষেত্ৰত এই ঋতুৰ গুৰুত্ব অধিক।

৪। খাৰিফ ঋতুত যদি ঘেঁহু সিঁচা হয় তেতিয়া কি হ’ব?

উত্তৰঃ ঘেঁহু এবিধ ৰবি শস্য। ইয়াৰ ভাল বৃদ্ধি আৰু উৎপাদনৰ বাবে তুলনামূলকভাৱে শীতল আৰু উপযুক্ত বতৰৰ প্ৰয়োজন হয়। সাধাৰণতে ঘেঁহু শীতকালত সিঁচা হয় আৰু বসন্তকালত চপোৱা হয়।

যদি ঘেঁহু খাৰিফ ঋতুত অৰ্থাৎ বাৰিষাকালত সিঁচা হয়, তেন্তে অধিক উষ্ণতা, অতিমাত্ৰা বৰষুণ আৰু মাটিত পানী জমা হোৱাৰ বাবে ঘেঁহুৰ অংকুৰণ আৰু বৃদ্ধিত বাধা আহিব পাৰে। মাটিত অত্যধিক পানী জমা হ’লে বীজ পচি যাব পাৰে আৰু উদ্ভিদ বিভিন্ন ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ সম্ভাৱনাও বৃদ্ধি পায়।

ইয়াৰ ফলত ঘেঁহুৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু উৎপাদন কমি যাব পাৰে। সেয়েহে ঘেঁহু সাধাৰণতে খাৰিফ ঋতুৰ পৰিৱৰ্তে ৰবি ঋতুত খেতি কৰা হয়।

৫। খেতিপথাৰত সাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পৰ্কে চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ শস্যৰ সুস্থ বৃদ্ধি আৰু অধিক উৎপাদনৰ বাবে উদ্ভিদক বিভিন্ন পোষক দ্ৰব্যৰ প্ৰয়োজন হয়। উদ্ভিদে এই পোষক দ্ৰব্যসমূহৰ অধিকাংশ মাটিৰ পৰা শোষণ কৰে। খেতিপথাৰত একেলেথাৰিয়ে শস্য উৎপাদন কৰিলে মাটিত থকা কিছুমান প্ৰয়োজনীয় পোষক দ্ৰব্যৰ পৰিমাণ কমি যাব পাৰে। এই অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ খেতিপথাৰত সাৰ প্ৰয়োগ কৰা হয়।

সাৰ সাধাৰণতে দুই প্ৰকাৰৰ— জৈৱিক সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰ।

১। জৈৱিক সাৰ : উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশিষ্ট পদাৰ্থ পচাই প্ৰস্তুত কৰা সাৰক জৈৱিক সাৰ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে গোবৰ সাৰ, পচন সাৰ আৰু সেউজ সাৰ। জৈৱিক সাৰে মাটিত জৈৱ পদাৰ্থ আৰু হিউমাছৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ ফলত মাটিৰ গঠন উন্নত হয়, পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায় আৰু উপকাৰী অণুজীৱৰ কাৰ্যকলাপত সহায় হয়।

২। ৰাসায়নিক সাৰ : উদ্ভিদৰ প্ৰয়োজনীয় নিৰ্দিষ্ট পোষক দ্ৰব্য যোগান ধৰিবলৈ প্ৰস্তুত কৰা সাৰক ৰাসায়নিক সাৰ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে ইউৰিয়া, ছুপাৰ ফছফেট আৰু পটাছ সাৰ। এই সাৰসমূহে উদ্ভিদক নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ আৰু পটাছিয়ামৰ দৰে প্ৰয়োজনীয় পোষক দ্ৰব্য যোগান ধৰে।

খেতিপথাৰত সাৰ প্ৰয়োগৰ প্ৰধান প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ হ’ল—

১। মাটিত পোষক দ্ৰব্যৰ অভাৱ পূৰণ কৰা।

২। উদ্ভিদৰ শিপা, কাণ্ড আৰু পাতৰ সুস্থ বৃদ্ধিত সহায় কৰা।

৩। মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰখাত সহায় কৰা।

৪। শস্যৰ উৎপাদন আৰু গুণগত মান বৃদ্ধি কৰা।

৫। জৈৱিক সাৰৰ সহায়ত মাটিৰ গঠন আৰু পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা উন্নত কৰা।

সুতৰাং, শস্যৰ সুস্থ বৃদ্ধি আৰু অধিক উৎপাদনৰ বাবে সাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা অতি বেছি। অৱশ্যে ৰাসায়নিক সাৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰ কৰিলে মাটি আৰু পৰিৱেশৰ ক্ষতি হ’ব পাৰে। সেয়েহে মাটিৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি জৈৱিক আৰু ৰাসায়নিক সাৰ সঠিক পৰিমাণত ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

৬। পচন সাৰৰ উৎপাদন কিদৰে কৰা হয়?

উত্তৰঃ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশিষ্ট জৈৱ পদাৰ্থ অণুজীৱৰ সহায়ত পচাই প্ৰস্তুত কৰা সাৰক পচন সাৰ বোলে। ই এবিধ জৈৱিক সাৰ, যিয়ে মাটিৰ গুণগত মান আৰু উৰ্বৰতা উন্নত কৰাত সহায় কৰে।

পচন সাৰ প্ৰস্তুত কৰাৰ বাবে প্ৰথমে ঘৰৰ পিছফালে বা খেতিপথাৰৰ ওচৰত উপযুক্ত ঠাই বাছনি কৰি এটা গাঁত খান্দি লোৱা হয়। তাৰ পিছত গাঁতটোত শুকান পাত, ঘাঁহ, শাক-পাচলিৰ অৱশিষ্ট, খেতিপথাৰৰ জৈৱ আৱৰ্জনা আৰু গোবৰ আদি জমা কৰা হয়।

এই পদাৰ্থসমূহ স্তৰে স্তৰে ৰাখি প্ৰয়োজন অনুসৰি অলপ মাটি আৰু পানী যোগ কৰা হয়। পচন প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে উপযুক্ত আৰ্দ্ৰতা আৰু বায়ুৰ চলাচল বজাই ৰখাটো প্ৰয়োজনীয়।

মাটিত থকা বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ আৰু অন্যান্য অণুজীৱই এই জৈৱ পদাৰ্থসমূহ ক্ৰমান্বয়ে পচাই সাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। পচন সম্পূৰ্ণ হ’লে গাঢ় ৰঙৰ, মাটিৰ দৰে গুৰি গুৰি আৰু জৈৱ পদাৰ্থসমৃদ্ধ পচন সাৰ পোৱা যায়।

এই সাৰ খেতিপথাৰত প্ৰয়োগ কৰিলে মাটিৰ গঠন উন্নত হয়, পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায় আৰু উদ্ভিদে প্ৰয়োজনীয় পোষক দ্ৰব্য লাভ কৰে।

সুতৰাং, উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ জৈৱ অৱশিষ্ট অণুজীৱৰ সহায়ত পচাই পচন সাৰ প্ৰস্তুত কৰা হয়। ই পৰিৱেশবান্ধৱ আৰু কৃষিৰ বাবে উপকাৰী এবিধ জৈৱিক সাৰ।

৭। জৈৱিক সাৰৰ লগত ৰাসায়নিক সাৰৰ প্ৰভেদ কি? বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ শস্যৰ সুস্থ বৃদ্ধি আৰু অধিক উৎপাদনৰ বাবে জৈৱিক সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰ দুয়োবিধ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিন্তু এই দুবিধ সাৰৰ উৎস, প্ৰস্তুত প্ৰণালী, পোষক দ্ৰব্যৰ পৰিমাণ আৰু মাটিৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্থক্য আছে।

জৈৱিক সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল—

১। প্ৰস্তুত প্ৰণালীৰ পাৰ্থক্য : জৈৱিক সাৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশিষ্ট পদাৰ্থ পচাই প্ৰস্তুত কৰা হয়। আনহাতে, ৰাসায়নিক সাৰ সাধাৰণতে কাৰখানাত বিভিন্ন ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সহায়ত প্ৰস্তুত কৰা হয়।

২। পোষক দ্ৰব্যৰ পৰিমাণ : জৈৱিক সাৰত উদ্ভিদৰ প্ৰয়োজনীয় পোষক দ্ৰব্য তুলনামূলকভাৱে কম ঘনত্বত থাকে। আনহাতে, ৰাসায়নিক সাৰত নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ আৰু পটাছিয়ামৰ দৰে নিৰ্দিষ্ট পোষক দ্ৰব্য অধিক ঘনত্বত থাকিব পাৰে।

৩। হিউমাছৰ যোগান : জৈৱিক সাৰে মাটিত জৈৱ পদাৰ্থ আৰু হিউমাছৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰে। আনহাতে, ৰাসায়নিক সাৰে সাধাৰণতে মাটিত হিউমাছ যোগান নধৰে।

৪। মাটিৰ গঠনৰ ওপৰত প্ৰভাৱ : জৈৱিক সাৰে মাটিৰ গঠন উন্নত কৰে আৰু পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে। আনহাতে, ৰাসায়নিক সাৰ অতিমাত্ৰা বা ভুলকৈ ব্যৱহাৰ কৰিলে মাটিৰ গুণগত মানৰ অৱনতি ঘটিব পাৰে।

৫। পোষক দ্ৰব্য যোগানৰ গতি : জৈৱিক সাৰৰ পোষক দ্ৰব্যসমূহ সাধাৰণতে লাহে লাহে উদ্ভিদৰ বাবে উপলব্ধ হয়। আনহাতে, বহু ৰাসায়নিক সাৰে তুলনামূলকভাৱে সোনকালে পোষক দ্ৰব্য যোগান ধৰিব পাৰে।

৬। উদাহৰণ : জৈৱিক সাৰৰ উদাহৰণ হ’ল গোবৰ সাৰ, পচন সাৰ আৰু সেউজ সাৰ। আনহাতে, ৰাসায়নিক সাৰৰ উদাহৰণ হ’ল ইউৰিয়া, ছুপাৰ ফছফেট আৰু পটাছ সাৰ।

সুতৰাং, জৈৱিক সাৰ মাটিৰ গুণগত মান আৰু জৈৱ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ বৃদ্ধিৰ বাবে উপকাৰী, আনহাতে ৰাসায়নিক সাৰে উদ্ভিদৰ প্ৰয়োজনীয় নিৰ্দিষ্ট পোষক দ্ৰব্যৰ অভাৱ পূৰণ কৰে। ভাল শস্য উৎপাদনৰ বাবে মাটিৰ অৱস্থা অনুসৰি দুয়োবিধ সাৰ সুষমভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।

৮। জলসিঞ্চন কি? ইয়াৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ শস্যৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজন অনুসৰি নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ব্যৱধানত খেতিপথাৰত কৃত্ৰিমভাৱে পানী যোগান ধৰা প্ৰক্ৰিয়াক জলসিঞ্চন বোলে।

উদ্ভিদৰ অংকুৰণ, পোষক দ্ৰব্য শোষণ, সালোকসংশ্লেষণ আৰু অন্যান্য জীৱন প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে পানীৰ প্ৰয়োজন হয়। বৰষুণৰ পানী পৰ্যাপ্ত নোহোৱা সময়ত জলসিঞ্চনৰ সহায়ত খেতিপথাৰত পানী যোগান ধৰা হয়।

জলসিঞ্চনৰ চাৰিটা পৰম্পৰাগত পদ্ধতি হ’ল—

১। মোট পদ্ধতি : কপিকল বা পুলি ব্যৱহাৰ কৰি কুঁৱা বা অন্য পানীৰ উৎসৰ পৰা পানী তোলা পদ্ধতি।

২। শিকলি পাম্প পদ্ধতি : শিকলি আৰু পাত্ৰৰ সহায়ত পানী তুলি খেতিপথাৰলৈ যোগান ধৰা পদ্ধতি।

৩। ঢেঁকি পদ্ধতি : ঢেঁকীৰ দৰে লিভাৰ ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰি পানী তোলা পদ্ধতি।

৪। ৰহট পদ্ধতি : চকা আৰু পাত্ৰৰ সহায়ত কুঁৱা বা জলাশয়ৰ পৰা পানী তুলি খেতিপথাৰলৈ যোগান ধৰা পদ্ধতি।

সুতৰাং, জলসিঞ্চনৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহৰ সহায়ত খেতিয়কসকলে কুঁৱা, পুখুৰী আৰু অন্যান্য জলাশয়ৰ পৰা পানী তুলি শস্যৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পানীৰ যোগান ধৰে।

৯। পানী সংৰক্ষণ কৰা জলসিঞ্চনৰ দুটা পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ কৃষিকাৰ্যত পানী এক অত্যাৱশ্যকীয় সম্পদ। কিন্তু বহু অঞ্চলত পানীৰ অভাৱ দেখা যায়। সেয়েহে পানীৰ অপচয় কমাই শস্যক প্ৰয়োজনীয় পানী যোগান ধৰিবলৈ আধুনিক জলসিঞ্চন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

পানী সংৰক্ষণত সহায় কৰা দুটা প্ৰধান জলসিঞ্চন পদ্ধতি হ’ল—

(ক) পানী ছটিওৱা পদ্ধতি (Sprinkler System) : এই পদ্ধতিত খেতিপথাৰত নলীৰ সহায়ত পানী যোগান ধৰা হয়। মূল নলীৰ লগত নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত কিছুমান উলম্ব নলী সংযোগ কৰা থাকে। এই নলীবোৰৰ মূৰত ঘূৰ্ণনশীল ছটিয়নী সংযুক্ত থাকে।

পাম্পৰ সহায়ত পানী চাপ প্ৰয়োগ কৰি নলীৰ মাজেৰে পঠিওৱা হয়। ছটিয়নীৰ সৰু বিন্ধাবোৰৰ পৰা পানী ওলাই বৰষুণৰ টোপালৰ দৰে খেতিপথাৰত পৰে।

এই পদ্ধতি অসমান ভূমি, বালিচহীয়া মাটি আৰু পানীৰ সুবিধা সীমিত থকা অঞ্চলত উপযোগী। ইয়াৰ সহায়ত খেতিপথাৰত তুলনামূলকভাৱে সমানভাৱে পানী যোগান ধৰিব পাৰি আৰু উপযুক্তভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিলে পানীৰ অপচয় হ্ৰাস পায়।

(খ) টোপাল জলসিঞ্চন পদ্ধতি (Drip System) : এই পদ্ধতিত সৰু সৰু নলী আৰু নিৰ্গমন মুখৰ সহায়ত উদ্ভিদৰ শিপাৰ ওচৰত টোপ টোপকৈ পানী যোগান ধৰা হয়।

পানী পোনপটীয়াকৈ উদ্ভিদৰ গুৰিত যোগান ধৰাৰ বাবে মাটিৰ অপ্ৰয়োজনীয় অংশত পানী বিয়পি নাযায়। ইয়াৰ ফলত পানীৰ অপচয়, বাষ্পীভৱন আৰু পানী বৈ যোৱাৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায়।

ফল-মূলৰ বাগিচা, ফুলৰ খেতি, শাক-পাচলিৰ খেতি আৰু পানীৰ অভাৱ থকা অঞ্চলত এই পদ্ধতি বিশেষ উপযোগী।

সুতৰাং, পানী ছটিওৱা আৰু টোপাল জলসিঞ্চন দুয়োটা আধুনিক পদ্ধতিয়ে পানীৰ সঠিক ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰাৰ লগতে পানী সংৰক্ষণ আৰু শস্যৰ সুস্থ বৃদ্ধিত সহায় কৰে।

১০। একেলেথাৰিয়ে শস্যৰ উৎপাদন কৰিলে মাটিডৰাত কেনে প্ৰভাৱ পৰে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ একেডৰা মাটিত বাৰে বাৰে শস্য উৎপাদন কৰিলে মাটিত থকা প্ৰয়োজনীয় পোষক দ্ৰব্যৰ পৰিমাণ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পাব পাৰে। বিশেষকৈ একেবিধ শস্য একেলেথাৰিয়ে খেতি কৰিলে সেই শস্যই প্ৰয়োজন কৰা নিৰ্দিষ্ট পোষক দ্ৰব্যসমূহ মাটিৰ পৰা অধিক পৰিমাণে শোষণ কৰে।

ফলত মাটিত নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ, পটাছিয়াম আৰু অন্যান্য পোষক দ্ৰব্যৰ অভাৱ দেখা দিব পাৰে। পোষক দ্ৰব্যৰ অভাৱত উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু শস্যৰ উৎপাদন কমি যাব পাৰে।

ইয়াৰ উপৰি একেবিধ শস্য বাৰে বাৰে খেতি কৰিলে কিছুমান ৰোগ আৰু কীট-পতংগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বৃদ্ধি পাব পাৰে। মাটিৰ গুণগত মান অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ উপযুক্ত কৃষি ব্যৱস্থাপনা গ্ৰহণ কৰাটো প্ৰয়োজনীয়।

এই সমস্যা দূৰ কৰিবলৈ খেতিপথাৰত জৈৱিক আৰু ৰাসায়নিক সাৰ সঠিক পৰিমাণত প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। লগতে শস্য আৱৰ্তন পদ্ধতি অনুসৰণ কৰিব পাৰি। উদাহৰণস্বৰূপে, ধান বা ঘেঁহু খেতিৰ পিছত মটৰ মাহ বা অন্য মাহজাতীয় শস্যৰ খেতি কৰিলে উপযুক্ত পৰিস্থিতিত মাটিত নাইট্ৰ’জেনৰ যোগান বৃদ্ধিত সহায় হ’ব পাৰে।

সুতৰাং, একেলেথাৰিয়ে শস্য উৎপাদন কৰিলে মাটিৰ পোষক দ্ৰব্যৰ অভাৱ আৰু উৰ্বৰতা হ্ৰাসৰ সমস্যা সৃষ্টি হ’ব পাৰে। সেয়েহে মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰাখিবলৈ সুষম সাৰ প্ৰয়োগ আৰু শস্য আৱৰ্তন পদ্ধতি অনুসৰণ কৰা উচিত।

১১। অপতৃণ বুলিলে কি বুজা? অপতৃণক কিদৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি?

উত্তৰঃ খেতিপথাৰত মূল শস্যৰ সৈতে স্বাভাৱিকভাৱে গজা অনাৱশ্যকীয় উদ্ভিদসমূহক অপতৃণ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, খেতিপথাৰত গজা বিভিন্ন বনৰীয়া ঘাঁহ আৰু অনাৱশ্যকীয় উদ্ভিদ অপতৃণৰ অন্তৰ্গত।

অপতৃণসমূহে মূল শস্যৰ সৈতে পানী, খনিজ লৱণ, সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু ঠাইৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা কৰে। ফলত মূল শস্যই পৰ্যাপ্ত পোষক দ্ৰব্য লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু ইয়াৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয়। কিছুমান অপতৃণে ৰোগ আৰু কীট-পতংগৰ আশ্ৰয়স্থল হিচাপেও কাম কৰে।

অপতৃণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ হ’ল—

১। মাটি চহোৱা : শস্য সিঁচাৰ আগতে মাটি চহালে বহু অপতৃণৰ শিপা উভালি যায় আৰু অপতৃণৰ বৃদ্ধি হ্ৰাস পায়।

২। হাতেৰে অপতৃণ আঁতৰোৱা : খেতিপথাৰত গজা অপতৃণসমূহ হাতেৰে উভালি পেলাব পাৰি। সৰু খেতিপথাৰৰ বাবে এই পদ্ধতি বিশেষ উপযোগী।

৩। কোৰ আৰু যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ : কোৰ, খুৰ্পী বা উপযুক্ত কৃষিযন্ত্ৰৰ সহায়ত অপতৃণ কাটি বা উভালি আঁতৰাব পাৰি।

৪। অপতৃণনাশক ব্যৱহাৰ : প্ৰয়োজন অনুসৰি অনুমোদিত অপতৃণনাশক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ সঠিক মাত্ৰাত আৰু সুৰক্ষা নিৰ্দেশনা অনুসৰণ কৰি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

৫। সময়মতে অপতৃণ আঁতৰোৱা : অপতৃণৰ ফুল আৰু বীজ সৃষ্টি হোৱাৰ আগতে আঁতৰালে পুনৰ বিস্তাৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনা কমে।

সুতৰাং, খেতিপথাৰৰ অপতৃণ নিয়মীয়াকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলে মূল শস্যই প্ৰয়োজনীয় পানী, পোহৰ আৰু পোষক দ্ৰব্য লাভ কৰে। ইয়াৰ ফলত শস্যৰ সুস্থ বৃদ্ধি আৰু উৎপাদন বৃদ্ধিত সহায় হয়।

১২। তলত দিয়া বাকচসমূহ এনেদৰে সজোৱা যাতে ধান উৎপাদনৰ এখন ক্ৰমতালিকা পোৱা যায়।

উত্তৰঃ ধান উৎপাদনৰ বাবে কৃষিকাৰ্যসমূহ সাধাৰণতে তলত দিয়া ক্ৰমত সম্পাদন কৰা হয়—

১৩। অতিৰিক্ত বহুবিকল্পী প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)

১। একেবিধ উদ্ভিদ অধিক পৰিমাণে খেতি কৰিলে তাক কি বোলে?

(ক) অপতৃণ

(খ) শস্য

(গ) জৈৱিক সাৰ

(ঘ) খনিজ পদাৰ্থ

উত্তৰঃ (খ) শস্য।

২। শস্য উৎপাদনৰ প্ৰথম প্ৰধান কাম কি?

(ক) শস্য চপোৱা

(খ) মৰণা মৰা

(গ) মাটি প্ৰস্তুত কৰা

(ঘ) শস্য মজুত কৰা

উত্তৰঃ (গ) মাটি প্ৰস্তুত কৰা।

৩। মাটি চহোৱাৰ বাবে কোনটো সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

(ক) কাচি

(খ) নাঙল

(গ) থ্ৰেছাৰ

(ঘ) পানী ছটিওৱা যন্ত্ৰ

উত্তৰঃ (খ) নাঙল।

৪। মাটি চহোৱাৰ ফলত মাটি কেনেকুৱা হয়?

(ক) অধিক কঠিন হয়

(খ) ঢিলা আৰু কোমল হয়

(গ) সম্পূৰ্ণ শুকাই যায়

(ঘ) পাথৰলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়

উত্তৰঃ (খ) ঢিলা আৰু কোমল হয়।

৫। বীজ সিঁচাৰ আগতে কি কৰা উচিত?

(ক) নষ্ট বীজ বাছনি কৰা

(খ) উন্নত আৰু নিৰোগী বীজ বাছনি কৰা

(গ) সকলো বীজ পেলাই দিয়া

(ঘ) মাটি প্ৰস্তুত নকৰা

উত্তৰঃ (খ) উন্নত আৰু নিৰোগী বীজ বাছনি কৰা।

৬। সাধাৰণতে নষ্ট আৰু পাতল বীজ পানীত কেনেদৰে থাকে?

(ক) তললৈ ডুব যায়

(খ) উপঙি থাকে

(গ) গলি যায়

(ঘ) ৰং সলনি হয়

উত্তৰঃ (খ) উপঙি থাকে।

৭। শস্য সিঁচাৰ আধুনিক যন্ত্ৰটোৰ প্ৰধান সুবিধা কি?

(ক) বীজবোৰ একে ঠাইতে পেলায়

(খ) বীজবোৰ সঠিক দূৰত্ব আৰু গভীৰতাত সিঁচে

(গ) বীজবোৰ নষ্ট কৰে

(ঘ) শস্য চপায়

উত্তৰঃ (খ) বীজবোৰ সঠিক দূৰত্ব আৰু গভীৰতাত সিঁচে।

৮। খেতিপথাৰত গজা অনাৱশ্যকীয় উদ্ভিদক কি বোলে?

(ক) শস্য

(খ) অপতৃণ

(গ) পচন সাৰ

(ঘ) খনিজ লৱণ

উত্তৰঃ (খ) অপতৃণ।

৯। অপতৃণসমূহে মূল শস্যৰ সৈতে কিহৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা কৰে?

(ক) পানী

(খ) পোষক দ্ৰব্য

(গ) সূৰ্যৰ পোহৰ

(ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা

উত্তৰঃ (ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা।

১০। অপতৃণ আঁতৰোৱা প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?

(ক) মৰণা মৰা

(খ) জলসিঞ্চন

(গ) বন-বাত নিৰোৱা

(ঘ) শস্য মজুতকৰণ

উত্তৰঃ (গ) বন-বাত নিৰোৱা।

১১। তলৰ কোনটো খাৰিফ শস্য?

(ক) ঘেঁহু

(খ) বুটমাহ

(গ) ধান

(ঘ) সৰিয়হ

উত্তৰঃ (গ) ধান।

১২। তলৰ কোনটো ৰবি শস্য?

(ক) ধান

(খ) কপাহ

(গ) মাকৈ

(ঘ) ঘেঁহু

উত্তৰঃ (ঘ) ঘেঁহু।

১৩। খাৰিফ শস্য সাধাৰণতে কোন ঋতুত সিঁচা হয়?

(ক) শীতকালত

(খ) বাৰিষাকালত

(গ) বসন্তকালত

(ঘ) কেৱল গ্ৰীষ্মৰ শেষত

উত্তৰঃ (খ) বাৰিষাকালত।

১৪। ৰবি শস্য সাধাৰণতে কোন ঋতুত সিঁচা হয়?

(ক) শীতকালত

(খ) বাৰিষাকালত

(গ) শৰৎকালৰ শেষত নোহোৱাকৈ কেৱল গ্ৰীষ্মত

(ঘ) কেৱল বাৰিষাৰ মাজভাগত

উত্তৰঃ (ক) শীতকালত।

১৫। তলৰ কোনটো জৈৱিক সাৰৰ উদাহৰণ?

(ক) ইউৰিয়া

(খ) ছুপাৰ ফছফেট

(গ) পচন সাৰ

(ঘ) পটাছ সাৰ

উত্তৰঃ (গ) পচন সাৰ।

১৬। তলৰ কোনটো ৰাসায়নিক সাৰ?

(ক) গোবৰ সাৰ

(খ) ইউৰিয়া

(গ) পচন সাৰ

(ঘ) সেউজ সাৰ

উত্তৰঃ (খ) ইউৰিয়া।

১৭। পচন সাৰ প্ৰস্তুত কৰাত কোনে সহায় কৰে?

(ক) অণুজীৱই

(খ) কেৱল সূৰ্যৰ পোহৰে

(গ) কেৱল বতাহে

(ঘ) কেৱল শিলে

উত্তৰঃ (ক) অণুজীৱই।

১৮। জৈৱিক সাৰে মাটিত কিহৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰে?

(ক) প্লাষ্টিক

(খ) হিউমাছ

(গ) ধাতু

(ঘ) বালি

উত্তৰঃ (খ) হিউমাছ।

১৯। খেতিপথাৰত প্ৰয়োজন অনুসৰি পানী যোগান ধৰা প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?

(ক) মৰণা মৰা

(খ) জলসিঞ্চন

(গ) বন-বাত নিৰোৱা

(ঘ) বীজ সিঁচা

উত্তৰঃ (খ) জলসিঞ্চন।

২০। তলৰ কোনটো জলসিঞ্চনৰ আধুনিক পদ্ধতি?

(ক) ঢেঁকি পদ্ধতি

(খ) শিকলি পাম্প

(গ) টোপাল জলসিঞ্চন

(ঘ) ৰহট পদ্ধতি

উত্তৰঃ (গ) টোপাল জলসিঞ্চন।

২১। টোপাল জলসিঞ্চন পদ্ধতিত পানী ক’ত যোগান ধৰা হয়?

(ক) কেৱল পাতৰ ওপৰত

(খ) উদ্ভিদৰ গুৰি বা শিপাৰ ওচৰত

(গ) কেৱল পথাৰৰ বাহিৰত

(ঘ) কেৱল বায়ুমণ্ডলত

উত্তৰঃ (খ) উদ্ভিদৰ গুৰি বা শিপাৰ ওচৰত।

২২। পানী ছটিওৱা পদ্ধতিত পানী কেনেদৰে পথাৰত পৰে?

(ক) বৰষুণৰ টোপালৰ দৰে

(খ) বৰফৰ দৰে

(গ) বাষ্পৰ দৰে

(ঘ) মাটিৰ তলৰ পৰা কেৱল ওপৰলৈ

উত্তৰঃ (ক) বৰষুণৰ টোপালৰ দৰে।

২৩। শস্যৰ গা-গছৰ পৰা দানা পৃথক কৰা প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?

(ক) জলসিঞ্চন

(খ) মৰণা মৰা

(গ) মাটি চহোৱা

(ঘ) বীজ সিঁচা

উত্তৰঃ (খ) মৰণা মৰা।

২৪। শস্য চপোৱা আৰু মৰণা মৰা দুয়োটা কাম কৰিব পৰা আধুনিক যন্ত্ৰটোৰ নাম কি?

(ক) নাঙল

(খ) কাচি

(গ) কম্বাইন হাৰ্ভেষ্টাৰ

(ঘ) কোৰ

উত্তৰঃ (গ) কম্বাইন হাৰ্ভেষ্টাৰ।

২৫। একেডৰা মাটিত একেবিধ শস্য বাৰে বাৰে খেতি কৰিলে কি সমস্যা হ’ব পাৰে?

(ক) মাটিৰ পোষক দ্ৰব্যৰ অভাৱ

(খ) মাটিত সকলো পোষক দ্ৰব্য অসীম পৰিমাণে বৃদ্ধি

(গ) পানীৰ প্ৰয়োজন সম্পূৰ্ণ নাইকিয়া হোৱা

(ঘ) অপতৃণ চিৰদিনৰ বাবে নাইকিয়া হোৱা

উত্তৰঃ (ক) মাটিৰ পোষক দ্ৰব্যৰ অভাৱ।

শস্য উৎপাদন

১. খালী ঠাই পূৰণ কৰা –
(ক) একেবিধ উদ্ভিদ এখন ঠাইত অধিক পৰিমাণে গজালে বা খেতি কৰিলে তাক  বােলে । উত্তৰঃ শস্য় ।
(খ) শস্য সিঁচাৰ আগতে মাটিডৰা  হয়।উত্তৰঃ চহাই লোৱা ।
(গ) নষ্ট হােৱা বীজবােৰ পানীত  থাকে ।উত্তৰঃ উপঙি ।
(ঘ) শস্য বৃদ্ধিৰ বাবে সূর্যৰ পোহৰ আৰু মাটিৰ পৰা —— আৰু —– ৰ প্ৰয়োজন ।উত্তৰঃ পানী আৰু খনিজ লৱনৰ প্ৰয়োজন ।
(ঙ) খেতি পথাৰত গজা অনাৱশ্যকীয় উদ্ভিদসমূহক বােলে।উত্তৰঃ অপতৃণ বোলে ।
(চ) শস্য চপােৱা আৰু মৰণা মৰা যন্ত্রটোক  বােলে ।উত্তৰঃ কম্পাইন যন্ত্ৰবুলি কোৱা হয় ।

২। ‘ ক ’ অংশৰ লগত ‘ খ ’ অংশ মিলােৱা

‘ক’	‘খ’
(ক)ৰাসায়নিক সাৰ	(ক) শস্য চপোৱা সঁজুলি
(খ) জৈৱিক সাৰ	(খ) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বৰ্জিত দ্ৰব্য
(গ) দলিমাৰি	(গ) গৰুৰ খাদ্য
(ঘ) কাচি	(ঘ) ধান আৰু যৱ
(ঙ) খাৰিফ শস্য	(ঙ) চপৰা ভঙা সঁজুলি
(চ) ৰবি শস্য	(চ) ইউৰিয়া আৰু ছুপাৰ ফছফেট
	(ছ) ঘেঁহু, বুট, মটৰ মাহ

উত্তৰঃ (ক) ৰাসায়নিক সাৰ        (চ) ইউৰিয়া আৰু ছুপাৰ  ফছফেট           (খ) জৈবিক সাৰ              (খ) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বৰ্জিত দ্ৰব্য            (গ) দলিমাৰি                    (ঙ) চপৰা ভঙা সজুঁলি             (ঘ) কাচি                          (ক) শস্য় চপোৱা সজুঁলি             (ঙ) খাৰিফ শস্য়              (ছ) ঘেঁহু , বুট, মটৰ মাহ            (চ) ৰবি শস্য়                     (ঘ) ধান আৰু যৱ 
৩। চমুকৈ বর্ণনা কৰাঃ
i) মাটি চহোৱা উত্তৰঃ কৃষি কাৰ্যৰ প্ৰথম আৰু প্ৰয়োজনীয় কাম হ’ল খেতি কৰিবলৈ ধৰা মাটিডৰা চহাই ঢিলা কৰা । ঢিলা মাটিত উদ্ভিদৰ শিপা সহজতে তললৈ যাব পাৰে। গছৰ শিপাই কোমল ঢিলা মাটিত তললৈ গ’লেও অতি সহজে উশাহ লব পাৰে। তদুপৰি মাটিত বহুধৰণৰ পুষ্টিকৰ খনিজ দ্ৰব্য় অণুজীৱবোৰ পচোৱা পোষক দ্ৰব্য় আদি থাকে। গতিকে মাটিডৰা চহাই ঢিলা কৰাৰ ফলত উদ্ভিদে এই দ্ৰব্য়বোৰ সহজে শিপাৰদ্বাৰা শোষণ কৰি ল’ব পাৰে । সেয়েহে মাটি চহোৱা আৰু কোমল বা ঢিলা কৰা শস্য় উৎপাদনৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়।নাঙলৰদ্বাৰা হাল বোৱা বা মাটি চহোৱা হয়। হাল বোৱাৰ সময়ত মাটি বেছি শুকান হৈ থাকিলে পথাৰত পানী ছটিয়াই লোৱা হয়। ii) বীজ সিঁচা উত্তৰঃ শস্য় উৎপাদনৰ কাৰনে  মাটি চহোৱাৰ পাছত বীজ সিচাঁ হয়। বীজ উন্নত মানৰ হ’লে শস্য় ভাল হয়। উন্নত জাতৰ বীজ সাধাৰণতে পৰিষ্কাৰ কৰি তথা নিৰোগী ভাল সঁচৰপৰা গোটোৱা হয়। বীজ সিঁচাৰ বাবে পৰম্পৰাগত সঁজুলি বা আধুনিক বীজ সিঁচা যন্ত্ৰ ব্য়ৱহাৰ কৰা হয় যাতে বীজবোৰ একে ঠাইতে নপৰি সমানভাবে বিস্তাৰিত হৈ পৰে।আজিকালি ট্ৰেক্টৰৰ সহায়ত বীজ সিঁচা যন্ত্ৰৰদ্বাৰা বীজ সিঁচা হয়।এই সঁজুলিয়ে সমান দুৰত্ব আৰু গভীৰতাত বীজবোৰ সিঁচে আৰু সিঁচাৰ পিছত বীজবোৰ সমানভাৱে মাটিৰে ঢাক খুবাই দিয়ে যাতে চৰাইয়ে ভক্ষণ কৰিব নোৱাৰে। বীজসিঁচা যন্ত্ৰৰদ্বাৰা বীজ সিঁচিলে বীজবোৰ নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত পৰে, গতিকে উদ্ভিদজোপাই পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ পানী,খনিজ লৱন, বায়ু আৰু পোহৰ পায়।তদুপৰি যন্ত্ৰৰদ্বাৰা বীজ সিঁচিলে খেতিয়কৰ শ্ৰম আৰু সময় দুয়োটাই কম লাগে।
iii) বন-বাত নিৰোৱাউত্তৰঃ খেতিপথাৰত সাধাৰণতে শ্ৰস্য়ৰ বাহিৰেও স্বাভাবিকভাৱেই কিছুমান অপ্ৰয়োজনীয় উদ্ভিদো গজে। এই অনাৱশ্য়কীয় উদ্ভিক সমূহকে অপতৃণ বোলে। যিহেতু এই অপতৃণ উদ্ভিকবোৰকো শ্ৰস্য়ৰ সমানে পানী, পোষকদ্ৰব্য়, ঠাই আৰু পোহৰৰ প্ৰয়োজন হয় অপতৃণ আতৰ কৰাৰ অতি প্ৰয়োজন। অন্য়থা অপতৃণেই শ্ৰস্য়ৰ বৃদ্ধিত প্ৰভাৱ পেলায় আৰু খেতি চপোৱাৰ সময়ত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে।                   কিছুমাণ অপতৃণ প্ৰাণী আৰু মানুহৰ কাৰণে বিষাক্ত। বীজ সিঁচাৰ আগতে মাটি চহাওঁতেও অপতৃণ উভালি পেলোৱা হয়। বজাৰত অপতৃণ নাশত বহুতো ৰাসায়নিক দ্ৰব্য় পোৱা যায়।
iv) মৰণা মৰা উত্তৰঃ শ্ৰস্য় চপোৱাৰ পিছত গা-গছৰ পৰা শ্ৰস্য় বা বীজবোৰক পৃথক কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকে মাৰণা মৰা বুলি কোৱা হয়। মৰণা মৰা কাৰ্যটো কম্বাইন মেচিনৰ দ্বাৰা কৰা হয় আৰু কিছুমানে হালোৱা গৰুৰ সহায়ত মৰণা মাৰে। ক্ষুদ্ৰ খেতিয়ক সকলে এটুকুৰা মুকলি ঠাইত বা দিয়া যন্ত্ৰৰ সহায়ত পতানৰ পৰা বীজ পৃথক কৰে।মৰণা মৰাৰ পিছত শ্ৰস্য় ভঁৰালত চপাই সকলোৱে মিলি অতি উৎসাহেৰে উৎসৱ পালন কৰা হয়। 
v) ৰবি শস্যউত্তৰঃ শীতকালত উৎপাদিত শস্য়ক ৰবি শস্য় বোলে। সাধাৰণতে ৰবি শস্য় অক্টোবৰৰ পৰা মাৰ্চমাহলৈ থাকে। এনেবোৰ শস্য়ৰ পানীৰ প্ৰয়োজন কিছু কম। ৰবি শস্য়ৰ উদাহৰণ হ’ল- ঘেঁহু, সৰিয়হ, মটৰমাহ ইত্য়াদি। ৰবি শস্য়ৰ ভিতৰত শীত কালত হোৱা শাক- পাচলি আদিকো ধৰা হয়।
vi) খাৰিফ শস্যউত্তৰঃ বাৰিষা কালত যি শস্য় সিঁচা হয় তাকে খাৰিফ শস্য় বোলে। খাৰিফ শস্য়ক যথেষ্ট পৰিমানে পানীৰ প্ৰয়োজন হয়। সাধাৰণতে খাৰিফ শস্য় বাৰিষা কালত জুনৰ পৰা ছেপ্তেম্বৰ মাহলৈ থাকে। বৰষুণ নিয়মীয়া হ’লে এই শস্য় বিধ ভাল হয়। খাৰিফ শস্য়ৰ উদাহৰণ হ’ল- ধান, কপাহ, মাকৈ,চয়াবিন আদি।
৪। খাৰিফ ঋতুত যদি ঘেঁহু সিঁচা হয় তেতিয়া কি হ’ব? উত্তৰঃ– সাধাৰণতে ঘেঁহু খেতি কৰা হয় অক্টোবৰৰ পৰা মাৰ্চমাহলৈ। ঘেঁহু খেতি ৰবি শস্য়ৰ ভিতৰত ধৰা হয়। ঘেঁহু খেতিক পানীৰ প্ৰয়োজন কম । যদি ঘেঁহু খেতি খৰিফ ঋতুত কৰা হয় তেতিয়া পানীৰ পৰিমাণ বেছি হোৱাৰ ফলত বীজ বোৰ পঁচিবলৈ ধৰিব আৰু শস্য় ভাল নহব।
৫। খেতি পথাৰত সাৰৰ প্রয়ােজনীয়তা সম্পর্কে চমুকৈ বর্ণনা কৰা।উত্তৰঃ– উদ্ভিদ বৃদ্ধিৰ বাবে পোষক দ্ৰব্য়ৰ অতি প্ৰয়োজন। এই পোষক দ্ৰব্য় সমূহ উদ্ভিদে মাটিৰ পৰা গ্ৰহন কৰে। উদ্ভিদ সুস্থভাৱে বৃদ্ধি হবৰ বাবে মাটিত কৃত্ৰিমভাৱে যিবোৰ পোষক দ্ৰব্য় প্ৰয়োগ কৰা হয় তাকে সাৰ বোলে। সাৰ দুই প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে- জৈৱিক সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰ। যদি একেডৰা মাটিতে এবিধ শস্য়ৰ পিছত আন এবিধ শস্য় একেলেথাৰিতে কৰা হয় তেতিয়া মাটিত ডৰাত পোষক দ্ৰব্য় কমি আহে তেতিয়া খেতিয়কে মাটিডৰাত সাৰ যোগান ধৰি পুনৰায় উৰ্বৰতা ঘূৰাই আনিব পাৰে।খেতিয়কে জৈৱিক আৰু ৰাসায়নিক দুই ধৰনে সাৰ প্ৰয়োগ কৰিব পাৰে। জৈৱিক সাৰ প্ৰাকৃতিক ভাৱে প্ৰস্তুত কৰা এবিধ সাৰ।এই সাৰ প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ বৰ্জিত আৰু অবশিষ্ট দ্ৰব্য় পাচন ঘটাই প্ৰস্তুত কৰা হয় আৰু ৰাসায়নিক সাৰ কাৰখানাত প্ৰস্তুত কৰা হয়।জৈৱিক সাৰে মাটিৰ গুণাগুণ বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে পানী ধৰি ৰাখাৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰে আৰু উপকাৰী অণুজীৱৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে। ৰাসায়নিক সাৰে নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ আৰু পটাছিয়াম প্ৰচুৰ পৰিমাণে বৃদ্ধি কৰে গতিকে খেতি পথাৰত সাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা বহুত বেছি।
৬।  পচন সাৰৰ উৎপাদন কিদৰে কৰা হয়? উত্তৰঃ-পচন সাৰক জৈৱিক সাৰ বুলিও কোৱা হয়। জৈৱিক সাৰ হ’ল এবিধ জৈৱ দ্ৰব্য়। প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ বৰ্জিত দ্ৰব্য়সমূহৰ পচনৰ ফলত জৈৱিক সাৰ পোৱা যায়।যিকোনো এটা ঠাইত বা বাৰীৰ একাষত গাঁত খান্দি তাত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বৰ্জিত দ্ৰব্য় বোৰ পচিবৰ বাবে ৰখা হয় ।এই পচন কাৰ্য কিছুমান অণুজীৱৰদ্বাৰা হয়। এই পচি যোৱা বস্তুখিনিয়েই পচন সাৰ। আজিকালি বজাৰত পচন সাৰ প্ৰস্তুত কৰা মেচিনো পোৱা যায়।
৭। জৈৱিক সাৰৰ লগত ৰাসায়নিক সাৰৰ প্রভেদ কি? বর্ণনা কৰা।উত্তৰঃ– জৈৱিক সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ প্ৰভেদ সমূহ হ’ল-
১) জৈৱিক সাৰ প্ৰাকৃতিক ভাৱে প্ৰস্তুত কৰা হয়, এই সাৰ প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ বৰ্জিত আৰু অৱশিষ্ট দ্ৰব্য়ৰ পচন ঘটাই প্ৰস্তুত কৰা হয় আনহাতে ৰাসায়নিক সাৰ এবিধ অজৈৱিক লৱণ ।
২) জৈৱিক সাৰ ঘৰ আৰু পথাৰত প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি আনহাতে ৰাসায়নিক সাৰ কাৰখানাত প্ৰস্তুত কৰা হয়।
৩) জৈৱিক সাৰে প্ৰচুৰ পৰিমাণে হিউমাছৰ যোগান ধৰিব পাৰে, কিন্তু এই সাৰত পোষক দ্ৰব্য়সমূহ তুলনামূলকভাৱে কম পৰিমাণে থাকে আনহাতে ৰাসায়নিক সাৰে মাটিত হিউমাছ যোগান ধৰিব নোৱাৰে কিন্তু উদ্ভিদৰ পোষক দ্ৰব্য় নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ আৰু পটাছিয়াম প্ৰচুৰ পৰিমানে যোগান ধৰিব পাৰে।
৪) ৰাসায়নিক সাৰ অধিক প্ৰয়োগৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস হয় আনহাতে জৈৱিক সাৰ প্ৰয়োগৰ ফলত মাটিৰ কোনো ক্ষতি নহয়।
৮। জলসিঞ্চন কি? ইয়াৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহৰ নাম লিখা 
উত্তৰঃ- বিভিন্ন সময়ত মিয়মিতভাৱে শস্য় পথাৰত পানী যোগান ধৰাকে জলসিঞ্চন বোলে।                  জলসিঞ্চনৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহ হ’ল—
১) খাৱৈ বা পানীৰ লোৰ (কপিকল পদ্ধতি)২) শিকলি পাম্প৩) ঢেঁকি পদ্ধতি৪) ৰাইট (লিভাৰ পদ্ধতি)
৯। পানী সংৰক্ষণ কৰা জলসিঞ্চনৰ দুটা পদ্ধতি বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ- পানী সংৰক্ষণ কৰা জলসিঞ্চনৰ দুটা পদ্ধতি হ’ল-
ক) পানী ছটিওৱা ব্যৱস্থা:-

 পানীৰ পৰিমাণ কম থকা অসমান ভূমিত এই ব্যৱস্থা উপযোগী । পানী অহা মূল নলী এডালত এটা নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বৰ ব্যৱধানত আগমূৰত ঘূৰ্ণন শীল বিন্ধা থকা নলী লম্বভাৱে লগোৱা হয় । পাম্পৰ চাপ যুক্ত পানী মূল নলীয়েদি প্ৰবাহিত হলে ঘূৰ্ণন শীল বিন্ধাৰে পানী জোৰেৰে ওলাই যায় আৰু বৰষুণৰ পানীৰ দৰেই শস্যৰ ওপৰত  পানীৰ ছিটিকনি পৰে ।খ) পানী নিগৰোৱা ব্যৱস্থা:- 

এই ব্যৱস্থাত পানী নিগৰাই টোপ টোপকৈ উদ্ভিদৰ গুৰিত পেলোৱা হয় । সেয়ে এই ব্যৱস্থাক পানী নিগৰোৱা ব্যৱস্থা বোলে । উদ্ভিদৰ শিপাৰ অৱস্থানত পানী নিগৰাই পেলোৱা ব্যৱস্থাৰে জলসিঞ্চন কৰি পানী সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি । ফলৰ গছ, বাগিছা আৰু ডাঙৰ গছত পানী যোগানৰ ই এক উত্তম ব্যৱস্থা । পানীৰ অভাৱ থকা শুকান ঠাইৰ কাৰণে এই ব্যৱস্থা আশীৰ্বাদ স্বৰূপ ।

১০। একে লেথাৰিয়ে শস্যৰ উৎপাদন কৰিলে মাটিডৰাত কেনে প্রভাৱ পৰে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ- একে লেথাৰিয়ে শস্য়ৰ উৎপাদন কৰিলে মাটিডৰাৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস হয়। উদ্ভিদ বৃদ্ধিৰ বাবে পোষক দ্ৰব্য়ৰ অতি প্ৰয়োজন। এই পোষক দ্ৰব্য় সমূহ মাটিয়ে যোগান ধৰে।যদি একেলেথাৰিয়ে শস্য় কৰি থকা হয় তেতিয়া মাটিডৰাত পোষক দ্ৰব্য় কমি যাব আৰু শস্য় খিনি বাঢ়ি নাহিব ফলত শস্য়ত বীজৰ পৰিমান কমি যাব আৰু খেতিয়কৰ শাৰীৰিক শ্ৰম অথলে যাব। 
১১। অপতৃণ বুলিলে কি বুজা? অপতৃণক কিদৰে নিয়ন্ত্রণ কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ- খেতি পথাৰত সাধাৰণতে শস্য়ৰ বাহিৰেও স্বাভাৱিকভাৱেই কিছুমান অপ্ৰয়োজনীয় উদ্ভিদো গজে, এই অনাৱশ্য়কীয় উদ্ভিদসমূহকে অপতৃণ বোলে।                         অপতৃণ আঁতৰোৱাৰ আৰু সিঁহতৰ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ বাবে বিভিন্ন ব্য়ৱস্থা কৰিব লগা হয়। শস্য়ৰ বীজ সিঁচাৰ আগতে মাটি চহাওঁতে অপতৃণবোৰ উভালি পেলোৱা হয় যাতে এইবোৰ শুকাই মাটিৰ লগত মিহলি হৈ যায়। ফুল ফুলাৰ আগতে অপতৃণ আঁতৰোৱাৰ উপযুক্ত সময়। অপতৃণ নাশক ৰাাসায়নিক দ্ৰব্য় ব্য়ৱহাৰ কৰিও অপতৃণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়। 

 ১২। তলত দিয়া বাকচসমূহ এনেদৰে সজোৱা যাতে ধান উৎপাদনৰ এখন ক্রমতালিকা পােৱা যায়। 

জলসিঞ্চন১	সাৰ প্ৰয়োগ২	ভঁৰালত ধান মজুতকৰণ৩
পথাৰত হাল বোৱা৪	খেতি চপোৱা৫	মাটি চহোৱা৬
	বীজ সিঁচা  ৰোৱা৭

উত্তৰঃ ১) মাটি চহোৱা২) পথাৰত হাল বোৱা৩)বীজ সিঁচা / ৰোৱা৪)সাৰ প্ৰয়োগ৫) জলসিঞ্চন৬)খেতি চপোৱা৭) ভঁৰালত ধান মজুতকৰণ