বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ

---

(ক) অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ প্ৰবন্ধটো লেখকৰ কোনখন গ্ৰন্থৰ পৰা লোৱা হৈছে?

উত্তৰঃ ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ প্ৰবন্ধটো ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামীৰ ‘বৈজ্ঞানিক মন, বৈজ্ঞানিক মানসিকতা’ নামৰ গ্ৰন্থখনৰ পৰা লোৱা হৈছে।

২। বসন্ত ৰোগ হোৱাৰ বিজ্ঞানসন্মত কাৰণ কি?

উত্তৰঃ বসন্ত ৰোগ হোৱাৰ বিজ্ঞানসন্মত কাৰণ হ’ল ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণ।

৩। আমাৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখনৰ ৰহস্য উদ্‌ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোক কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰঃ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৰহস্য উদ্‌ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোক বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়।

৪। যাদু-মন্ত্ৰ বা তাবিজ-বিভূতিৰে ৰোগ নিৰাময় কৰিব পাৰিনে?

উত্তৰঃ নোৱাৰি। যাদু-মন্ত্ৰ বা তাবিজ-বিভূতিৰে ৰোগ নিৰাময়ৰ কোনো বিজ্ঞানসন্মত ভিত্তি নাই।

৫। ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে সম্পাদনা কৰা এখন বিজ্ঞান বিষয়ক আলোচনীৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে সম্পাদনা কৰা বিজ্ঞান বিষয়ক এখন আলোচনীৰ নাম ‘দৃষ্টি’।

---

(খ) চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। ‘সপোনত পোৱা ঔষধ’ ৰোগীয়ে কিয় ব্যৱহাৰ কৰা অনুচিত?

উত্তৰঃ ‘সপোনত পোৱা ঔষধ’ৰ কোনো বিজ্ঞানসন্মত ভিত্তি নাথাকে। এনে ঔষধৰ উপাদান, গুণাগুণ, পৰিমাণ বা পাৰ্শ্বক্ৰিয়া বৈজ্ঞানিকভাৱে পৰীক্ষা কৰা নহয়। সেয়েহে এনে ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰিলে ৰোগ ভাল হোৱাৰ সলনি ৰোগীৰ স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি হ’ব পাৰে। সেইবাবে ৰোগীৰ উচিত চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি প্ৰমাণিত ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰা।

২। বাহ্যিক জীৱনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বস্তুবোৰতকৈ বিজ্ঞানৰ বেছি মূল্যৱান অৱদান কি?

উত্তৰঃ বিজ্ঞানৰ আটাইতকৈ মূল্যৱান অৱদান হ’ল বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা, বৈজ্ঞানিক মনোভাৱ আৰু বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি। এইবোৰে মানুহক কোনো কথা অন্ধভাৱে বিশ্বাস নকৰি যুক্তি, পৰ্যবেক্ষণ আৰু প্ৰমাণৰ আধাৰত বিচাৰ কৰিবলৈ শিকায়।

৩। মুকলি মন মানে কি?

উত্তৰঃ মুকলি মন মানে পুৰণি ধাৰণা বা বিশ্বাসত আঁকোৰগোজ হৈ নাথাকি নতুন তথ্য, যুক্তি আৰু প্ৰমাণৰ ভিত্তিত নতুন সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পৰা মনোভাৱ। প্ৰয়োজন হ’লে নিজৰ আগৰ ভুল ধাৰণাও সংশোধন কৰিবলৈ সাজু থকাই মুকলি মনৰ চিন।

৪। ভূত-প্ৰেত, দেৱতা-অপদেৱতা আদিৰ বাস্তৱ ভিত্তি আছে নে?

উত্তৰঃ ভূত-প্ৰেত বা অপদেৱতা সম্পৰ্কীয় বিশ্বাসৰ কোনো বিজ্ঞানসন্মত প্ৰমাণ নাই। আগতে মানুহে বহু প্ৰাকৃতিক ঘটনা আৰু ৰোগৰ কাৰণ নাজানিছিল বাবে সেইবোৰক অদৃশ্য শক্তিৰ ফল বুলি ভাবিছিল। বিজ্ঞানে কাৰ্য-কাৰণৰ ভিত্তিত এই ধৰণৰ বহু ভুল ধাৰণা দূৰ কৰিছে।

৫। আদিম মানুহে জুইৰ আৱিষ্কাৰ কিদৰে কৰিছিল?

উত্তৰঃ আদিম মানুহে শিলত শিল ঘঁহনি খুৱাই বা খুন্দিয়াই থাকোঁতে ফিৰিঙতি ওলোৱা লক্ষ্য কৰিছিল। পাছত সেই ঘটনাটো পুনৰাবৃত্তি কৰি পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ জৰিয়তে জুই জ্বলোৱাৰ কৌশল আয়ত্ত কৰে। এইদৰে পৰ্যবেক্ষণ আৰু অভিজ্ঞতাৰ ফলত জুই ব্যৱহাৰৰ কৌশল বিকশিত হয়।

---

(গ) দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

১। ‘আমাৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখনৰ ৰহস্য উদ্‌ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোৱেই হ’ল বিজ্ঞান’— কথাষাৰ বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ মানুহৰ স্বভাৱত অনাদি কালৰ পৰাই অজানা কথা জানিবলৈ আৰু নুবুজা ঘটনাৰ কাৰণ বিচাৰিবলৈ এক গভীৰ অনুসন্ধিৎসা আছে। আকাশ, সূৰ্য, চন্দ্ৰ, তাৰকা, বৃষ্টি, বজ্ৰপাত, জীৱ-জন্তু, ৰোগ-বেমাৰ আদি নানা ঘটনা দেখি মানুহে সদায় ‘কিয়’ আৰু ‘কেনেকৈ’ প্ৰশ্ন কৰি আহিছে।

এই প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ কল্পনা বা অন্ধবিশ্বাসেৰে নহয়, পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা, যুক্তি আৰু প্ৰমাণৰ সহায়ত বিচাৰ কৰা পদ্ধতিয়েই বিজ্ঞান। বিজ্ঞানত প্ৰথমে কোনো ঘটনা লক্ষ্য কৰা হয়, তাৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়, তাৰ পিছত এটা সম্ভাব্য ব্যাখ্যা বা উপকল্প গঢ়ি তোলা হয়। পাছত পুনৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰি সেই ব্যাখ্যাৰ সত্যতা যাচাই কৰা হয়।

যদি নতুন তথ্য আগৰ সিদ্ধান্তৰ লগত খাপ নাখায়, তেন্তে বিজ্ঞানীসকলে আগৰ সিদ্ধান্ত সংশোধন কৰে। এই মুকলি আৰু প্ৰমাণভিত্তিক পদ্ধতিৰ জৰিয়তেই মানুহে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ বহু ৰহস্য ধাপে ধাপে উদ্‌ঘাটন কৰিছে।

সেয়েহে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ঘটনা আৰু নিয়মসমূহৰ কাৰণ বুজিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সুসংগঠিত, যুক্তিনিষ্ঠ আৰু পৰীক্ষণযোগ্য ব্যৱস্থাটোকেই বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়।

২। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা মানে কি? বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক মানসিকতা মানে হ’ল কোনো ঘটনা, বিশ্বাস বা সমস্যাক অন্ধভাৱে গ্ৰহণ নকৰি যুক্তি, প্ৰমাণ, পৰ্যবেক্ষণ আৰু পৰীক্ষাৰ ভিত্তিত বিচাৰ কৰাৰ মনোভাৱ।

বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ কিছুমান মুখ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল—

• অনুসন্ধিৎসা — নজনা কথা জানিবলৈ আগ্ৰহ।
• যুক্তিবোধ — প্ৰতিটো কথাৰ কাৰণ বিচৰা।
• প্ৰমাণত বিশ্বাস — কেৱল শুনা কথাত নহয়, প্ৰমাণিত তথ্যত ভৰসা কৰা।
• মুকলি মন — নতুন তথ্য পালে আগৰ ধাৰণা সলনি কৰিবলৈ সাজু থকা।
• পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা — কোনো সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ আগতে সেইটো যাচাই কৰা।
• অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্তি — ভূত-প্ৰেত, যাদু-মন্ত্ৰ, তাবিজ আদি যুক্তিহীন বিশ্বাসত নিৰ্ভৰ নকৰা।

বৈজ্ঞানিক মানসিকতা উচ্চ শিক্ষাৰ লগত সদায় জড়িত নহয়। উচ্চ শিক্ষিত লোক এজনো অন্ধবিশ্বাসী হ’ব পাৰে; আনহাতে সাধাৰণ শিক্ষাৰ মানুহ এজনো যুক্তিবাদী আৰু প্ৰমাণভিত্তিক চিন্তাধাৰাৰ গৰাকী হ’ব পাৰে। সেয়েহে বৈজ্ঞানিক মানসিকতা মূলত এক চিন্তা-পদ্ধতি।

৩। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই সমাজৰ প্ৰগতিত কেনেদৰে অৰিহণা যোগায়?

উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক মানসিকতা এখন উন্নত, যুক্তিবাদী আৰু সুস্থ সমাজ গঢ়াৰ অন্যতম প্ৰধান শক্তি।

প্ৰথমতে, ই মানুহক অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰৰ পৰা মুক্ত কৰে। বসন্ত ৰোগক দেৱতাৰ ৰোষ বুলি মানা, ডাইনী সন্দেহত মানুহক অত্যাচাৰ কৰা, জৰা-ফুঁকাৰে ৰোগ ভাল কৰা, সপোনত পোৱা ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰা আদি কুসংস্কাৰ বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ অভাৱতেই জন্ম লয়।

দ্বিতীয়তে, বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই মানুহক কাৰ্য-কাৰণৰ সম্পৰ্ক বুজিবলৈ শিকায়। ৰোগৰ ক্ষেত্ৰত সঠিক চিকিৎসা লোৱা, কৃষিত উন্নত পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা, শিক্ষাত নতুন পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰা আদি সমাজক বাস্তৱ উন্নতিৰ পথলৈ নিয়ে।

তৃতীয়তে, ই মানুহক ভাগ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি কৰ্ম আৰু চেষ্টাৰ ওপৰত ভৰসা কৰিবলৈ শিকায়। সমস্যা দেখা দিলে তাৰ বৈজ্ঞানিক সমাধান বিচাৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।

চতুৰ্থতে, বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই মুকলি চিন্তা, নতুন উদ্ভাৱন আৰু সামাজিক সংস্কাৰৰ পথ মুকলি কৰে। পুৰণি ভুল প্ৰথা আঁতৰাই নতুন আৰু উন্নত চিন্তা গ্ৰহণ কৰিবলৈ ই মানুহক সাহস যোগায়।

এইদৰে বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই সমাজক অজ্ঞতা, কুসংস্কাৰ আৰু ভয়ৰ পৰা মুক্ত কৰি যুক্তিবাদী, প্ৰগতিশীল আৰু মানৱিক সমাজ গঢ়ি তোলাত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰিহণা যোগায়।

৪। প্ৰসংগ-সংগতি দৰ্শাই ব্যাখ্যা কৰা— ‘বিজ্ঞানৰ গোটেই পদ্ধতিটোতে এই মুকলি মনটোৰ গুৰুত্ব বৰ বেছি।’

উত্তৰঃ উদ্ধৃত কথাষাৰ ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী ৰচিত ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ শীৰ্ষক পাঠৰ পৰা লোৱা হৈছে।

এই কথাষাৰৰ জৰিয়তে লেখকে বিজ্ঞানত মুকলি মনৰ প্ৰয়োজনীয়তা বুজাইছে। বিজ্ঞানত কোনো সিদ্ধান্ত চিৰস্থায়ী বুলি ধৰি লোৱা নহয়। প্ৰথমে কোনো ঘটনা পৰ্যবেক্ষণ কৰি বিজ্ঞানীসকলে এটা উপকল্প বা সম্ভাব্য ব্যাখ্যা গঢ়ি তোলে। তাৰ পিছত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰু নতুন তথ্যৰ সহায়ত সেই ব্যাখ্যাৰ সত্যতা যাচাই কৰা হয়।

যদি নতুন তথ্য আগৰ সিদ্ধান্তৰ বিপৰীত হয়, তেন্তে বিজ্ঞানীজনে অহংকাৰ বা আঁকোৰগোজ মনোভাৱেৰে পুৰণি সিদ্ধান্তত লাগি নাথাকে। তেওঁ পুৰণি সিদ্ধান্ত সংশোধন বা পৰিত্যাগ কৰি নতুন সত্য গ্ৰহণ কৰে।

এই গুণটোৱেই মুকলি মন। বিজ্ঞানৰ উন্নতি এই মুকলি মনৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল। যদি নতুন তথ্য গ্ৰহণ কৰাৰ মানসিকতা নাথাকে, তেন্তে বিজ্ঞান আগবাঢ়িব নোৱাৰে।

সেয়েহে পুৰণি ধাৰণাৰ প্ৰতি অন্ধ আনুগত্য নেদেখুৱাই নতুন তথ্য, যুক্তি আৰু প্ৰমাণক আদৰি ল’ব পৰা মনোভাৱেই বিজ্ঞানৰ মূল শক্তি। এই কাৰণেই লেখকে কৈছে যে বিজ্ঞানৰ গোটেই পদ্ধতিটোত মুকলি মনৰ গুৰুত্ব অতি বেছি।

৫। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ অভাৱত আমাৰ সমাজত বৰ্তি থকা তিনিটা অন্ধবিশ্বাসৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ অভাৱত সমাজত বহু কুসংস্কাৰ আৰু অন্ধবিশ্বাস আজিও দেখা যায়। তাৰে তিনিটা উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ হ’ল—

১. বসন্ত ৰোগক দেৱতাৰ ৰোষ বুলি বিশ্বাস কৰা :
আগতে বহু লোকে বসন্ত ৰোগক শীতলা দেৱী বা আন কোনো দেৱতাৰ ক্ৰোধৰ ফল বুলি বিশ্বাস কৰিছিল আৰু পূজা-পাঠ, নাম-প্ৰসংগ আদিৰ জৰিয়তে ৰোগ ভাল কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু বসন্ত হৈছে ভাইৰাছজনিত ৰোগ। চিকিৎসা আৰু প্ৰতিৰোধৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিহে ইয়াৰ সঠিক উপায়।

২. দাঁতৰ পোক উলিওৱাৰ নামত জৰা-ফুঁকা কৰা :
কিছুমানে দাঁতৰ বিষ বা ক্ষয়ক ‘পোক’ৰ কাৰণে হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰি বেজ-কবিৰাজৰ ওচৰত জৰা-ফুঁকা কৰায়। দৰাচলতে দাঁতৰ ক্ষয় অণুজীৱ আৰু আন চিকিৎসাবিজ্ঞানসন্মত কাৰণত হয়। ইয়াৰ উপশমৰ বাবে দন্ত চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লোৱা উচিত।

৩. ডাইনী বিশ্বাস :
কোনো মানুহৰ বেমাৰ বা অমংগলৰ বাবে কিছুমান মহিলাক ‘ডাইনী’ আখ্যা দি অত্যাচাৰ কৰা বা হত্যা কৰাটো অতি ভয়ংকৰ অন্ধবিশ্বাস। ইয়াৰ কোনো বৈজ্ঞানিক ভিত্তি নাই।

এইবোৰৰ উপৰি তাবিজ-বিভূতি, ভূত-প্ৰেত, সপোনত পোৱা ঔষধ আদি বহু অন্ধবিশ্বাসো সমাজত দেখা যায়। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়ি তুলিলেহে এনে কুসংস্কাৰ দূৰ কৰিব পাৰি।

---

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। বিজ্ঞানৰ মূল ভিত্তি কি?

উত্তৰঃ পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা, যুক্তি আৰু প্ৰমাণ বিজ্ঞানৰ মূল ভিত্তি।

২। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ প্ৰথম গুণ কি?

উত্তৰঃ নজনা কথা জানিবলৈ আগ্ৰহ বা অনুসন্ধিৎসা।

৩। বৈজ্ঞানিক সিদ্ধান্ত স্থিৰ আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় নে?

উত্তৰঃ নহয়। নতুন প্ৰমাণ পালে বৈজ্ঞানিক সিদ্ধান্ত সংশোধন হ’ব পাৰে।

৪। বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিত উপকল্প কি?

উত্তৰঃ কোনো ঘটনা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ অস্থায়ীভাৱে গঢ়ি তোলা সম্ভাব্য ধাৰণা বা ব্যাখ্যাক উপকল্প বোলা হয়।

৫। অন্ধবিশ্বাসৰ মূল কাৰণ কি?

উত্তৰঃ অজ্ঞতা, ভয়, বিজ্ঞানসন্মত জ্ঞানৰ অভাৱ আৰু যুক্তিহীন ধাৰণা অন্ধবিশ্বাসৰ মূল কাৰণ।

৬। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়িবলৈ কি কৰিব লাগে?

উত্তৰঃ প্ৰশ্ন কৰা, তথ্য বিচৰা, পৰীক্ষা কৰা, যুক্তিৰে বিচাৰ কৰা আৰু নতুন প্ৰমাণ পালে আগৰ ভুল ধাৰণা সলনি কৰিব লাগে।

৭। ৰোগ নিৰাময়ৰ ক্ষেত্ৰত বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কেনে হওয়া উচিত?

উত্তৰঃ চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লৈ প্ৰমাণিত চিকিৎসা-পদ্ধতি আৰু ঔষধ গ্ৰহণ কৰা উচিত।

৮। ভাগ্যৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰ কৰা বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ লক্ষণ নে?

উত্তৰঃ নহয়। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই কৰ্ম, যুক্তি আৰু বাস্তৱ প্ৰচেষ্টাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

৯। বিজ্ঞানৰ ফলত মানুহে কি লাভ কৰিছে?

উত্তৰঃ প্ৰকৃতিৰ বহু ৰহস্য বুজিবলৈ, ৰোগৰ চিকিৎসা কৰিবলৈ, নতুন যন্ত্ৰ-প্ৰযুক্তি গঢ়িবলৈ আৰু জীৱন উন্নত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

১০। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিয় সামাজিকভাবে প্ৰয়োজনীয়?

উত্তৰঃ ই অন্ধবিশ্বাস দূৰ কৰি যুক্তিবাদী, মানৱিক আৰু প্ৰগতিশীল সমাজ গঢ়িবলৈ সহায় কৰে।

---

MCQ

১। ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ পাঠৰ লেখক কোন?

A) ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী
B) হোমেন বৰগোহাঞি
C) লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
D) হীৰেন গোহাঁই

উত্তৰঃ A) ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী

২। পাঠটো কোনখন গ্ৰন্থৰ পৰা লোৱা হৈছে?

A) বিজ্ঞান বিচিত্ৰা
B) বৈজ্ঞানিক মন, বৈজ্ঞানিক মানসিকতা
C) বিজ্ঞানৰ কথা
D) দৃষ্টি

উত্তৰঃ B) বৈজ্ঞানিক মন, বৈজ্ঞানিক মানসিকতা

৩। বসন্ত ৰোগৰ বিজ্ঞানসন্মত কাৰণ কি?

A) ভূত
B) দেৱতাৰ ৰোষ
C) ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণ
D) বায়ু

উত্তৰঃ C) ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণ

৪। বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৰহস্য উদ্‌ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোক কি কোৱা হয়?

A) জ্যোতিষ
B) দৰ্শন
C) ইতিহাস
D) বিজ্ঞান

উত্তৰঃ D) বিজ্ঞান

৫। ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে সম্পাদনা কৰা আলোচনী কোনখন?

A) দৃষ্টি
B) জোনাকী
C) বাঁহী
D) প্ৰকাশ

উত্তৰঃ A) দৃষ্টি

৬। ‘সপোনত পোৱা ঔষধ’ কিয় ব্যৱহাৰ অনুচিত?

A) দাম বেছি
B) বৈজ্ঞানিক ভিত্তি নাই
C) সোৱাদ বেয়া
D) পোৱা কঠিন

উত্তৰঃ B) বৈজ্ঞানিক ভিত্তি নাই

৭। বিজ্ঞানৰ আটাইতকৈ মূল্যৱান অৱদান কোনটো?

A) গাড়ী
B) ঘৰ
C) বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা
D) কাপোৰ

উত্তৰঃ C) বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা

৮। মুকলি মন মানে কি?

A) সকলো কথা বিশ্বাস কৰা
B) কেতিয়াও মত নসলোৱা
C) পুৰণি কথাত লাগি থকা
D) নতুন তথ্যৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত সলনি কৰিব পৰা মন

উত্তৰঃ D) নতুন তথ্যৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত সলনি কৰিব পৰা মন

৯। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ এটা মুখ্য গুণ কি?

A) অনুসন্ধিৎসা
B) কুসংস্কাৰ
C) ভয়
D) গুজৱ

উত্তৰঃ A) অনুসন্ধিৎসা

১০। ভূত-প্ৰেতৰ ওপৰত বিশ্বাস কিহৰ উদাহৰণ?

A) বিজ্ঞান
B) অন্ধবিশ্বাস
C) অনুসন্ধান
D) পৰীক্ষা

উত্তৰঃ B) অন্ধবিশ্বাস

১১। বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিত প্ৰথমে কি কৰা হয়?

A) সিদ্ধান্ত লোৱা
B) গুজৱ শুনা
C) পৰ্যবেক্ষণ কৰা
D) পূজা কৰা

উত্তৰঃ C) পৰ্যবেক্ষণ কৰা

১২। নতুন তথ্য আগৰ সিদ্ধান্তৰ বিপৰীত হ’লে কি কৰা উচিত?

A) নতুন তথ্য নাকচ কৰা
B) চিন্তা বন্ধ কৰা
C) পুৰণি কথাই মানি থকা
D) সিদ্ধান্ত সংশোধন কৰা

উত্তৰঃ D) সিদ্ধান্ত সংশোধন কৰা

১৩। আদিম মানুহে জুইৰ কৌশল কেনেদৰে শিকিছিল?

A) পৰ্যবেক্ষণ আৰু পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে
B) সপোনত
C) মন্ত্রেৰে
D) তাবিজেৰে

উত্তৰঃ A) পৰ্যবেক্ষণ আৰু পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে

১৪। ডাইনী বিশ্বাস কি?

A) বৈজ্ঞানিক তত্ত্ব
B) অন্ধবিশ্বাস
C) চিকিৎসা পদ্ধতি
D) ঐতিহাসিক তথ্য

উত্তৰঃ B) অন্ধবিশ্বাস

১৫। দাঁতৰ ক্ষয়ৰ সঠিক সমাধান কি?

A) জৰা-ফুঁকা
B) তাবিজ
C) দন্ত চিকিৎসা
D) মন্ত্ৰ

উত্তৰঃ C) দন্ত চিকিৎসা

১৬। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই মানুহক কিহৰ পৰা মুক্ত কৰে?

A) শিক্ষা
B) যুক্তি
C) পৰিশ্ৰম
D) কুসংস্কাৰ

উত্তৰঃ D) কুসংস্কাৰ

১৭। বিজ্ঞানৰ মূল শক্তি কি?

A) প্ৰমাণভিত্তিক চিন্তা
B) গুজৱ
C) কল্পনা
D) ভয়

উত্তৰঃ A) প্ৰমাণভিত্তিক চিন্তা

১৮। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কোনটো সমাজ গঢ়ে?

A) পশ্চাৎপদ সমাজ
B) প্ৰগতিশীল সমাজ
C) অন্ধবিশ্বাসী সমাজ
D) নিস্ক্ৰিয় সমাজ

উত্তৰঃ B) প্ৰগতিশীল সমাজ

১৯। ৰোগৰ চিকিৎসাৰ ক্ষেত্ৰত কিহৰ ওপৰত ভৰসা কৰা উচিত?

A) তাবিজ
B) যাদু
C) বিজ্ঞানসন্মত চিকিৎসা
D) সপোন

উত্তৰঃ C) বিজ্ঞানসন্মত চিকিৎসা

২০। বিজ্ঞানত মুকলি মন কিয় প্ৰয়োজন?

A) সকলো কথা অন্ধভাৱে মানিবলৈ
B) পুৰণি কথা পাহৰিবলৈ
C) কোনো সিদ্ধান্ত নল’বলৈ
D) নতুন তথ্য আৰু সত্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ

উত্তৰঃ D) নতুন তথ্য আৰু সত্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ

Teacher Generate Question Answer

বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰো

(ক)অতি চমু প্ৰশ্ন :

১। ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ প্ৰৱন্ধটো লেখকৰ কোনখন গ্ৰন্থৰ পৰা লোৱা হৈছে ?

উত্তৰঃ ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ শীৰ্ষক পাঠটি ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামীৰ ‘বৈজ্ঞানিক মন, বৈজ্ঞানিক মানসিকতা’ নামৰ গ্ৰন্থৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছে।

২। বসন্ত ৰোগ হোৱাৰ বিজ্ঞানসন্মত কাৰণ কি?

উত্তৰঃ বসন্ত ৰোগ হোৱাৰ বিজ্ঞানসন্মত কাৰণ হৈছে ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণ। এক প্ৰকাৰৰ অতি ক্ষুদ্ৰ ভাইৰাছ বা বীজাণুৰ আক্রমণৰ ফলতেই মানুহৰ দেহত বসন্ত ৰোগৰ উৎপত্তি হয়।

৩। আমাৰ বিশ্ব ব্রহ্মাণ্ডখনৰ ৰহস্য উদ্‌ঘাটনৰ ব্যবস্থাটোক কি বুলি কোৱা হয় ?

উত্তৰঃ আমাৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখনৰ ৰহস্য উদ্‌ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোক বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়।

৪। যাদু-মন্ত্র বা তাবিজ-বিভূতিৰে ৰোগ নিৰাময় কৰিব পাৰিনে?

উত্তৰঃ যাদু-মন্ত্ৰ বা তাবিজ-বিভূতিৰ সহায়ত কোনো ৰোগৰ নিৰাময় কৰিব পৰা নাযায়।

৫। ড॰ দীনেশ চন্দ্র গোস্বামীয়ে সম্পাদনা কৰা এখন বিজ্ঞান বিষয়ক আলোচনীৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে সম্পাদনা কৰা বিজ্ঞান সম্পৰ্কীয় আলোচনীখন হৈছে ‘দৃষ্টি’।

(খ) চমু প্ৰশ্ন:

১। ‘সপোনত পোৱা ঔষধ’ ৰোগীয়ে কিয় ব্যবহাৰ কৰা অনুচিত?

উত্তৰঃ কিছুমান মানুহে ৰাতি সপোনত কোনো অলৌকিক শক্তিৰ পৰা ৰোগ নিৰাময়ৰ ঔষধ পোৱা বুলি দাবী কৰে। কিন্তু সপোনত পোৱা এনে ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰাটো ৰোগীৰ বাবে অনুচিত। কাৰণ এই ঔষধবোৰৰ কোনো বৈজ্ঞানিক ভিত্তি নাথাকে আৰু বিজ্ঞানসন্মত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ মাজেৰে প্ৰমাণিত নহয়। তেনে ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰিলে ৰোগ আৰোগ্য হোৱাৰ সলনি ৰোগীৰ স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি হ’ব পাৰে। সেইবাবে বিজ্ঞানসন্মত চিকিৎসা পদ্ধতি অৱলম্বন কৰাই সঠিক।

২। বাহ্যিক জীৱনৰ বাবে প্রয়োজনীয় বস্তুবোৰতকৈ বিজ্ঞানৰ বেছি মূল্যৱান অৱদান কি?

উত্তৰঃ বাহ্যিক জীৱনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বস্তুবোৰতকৈ বিজ্ঞানৰ বেছি মূল্যৱান অৱদান হৈছে বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা, বৈজ্ঞানিক মনোভাব আৰু বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি।

৩। মুকলি মন মানে কি?

উত্তৰঃ মুকলি মন মানে হৈছে নতুন চিন্তা আৰু নতুন তথ্য গ্ৰহণ কৰিব পৰা মন। পুৰণি ধাৰণা বা আগৰ অভ্যাসত আঁকোৰগোজ নকৰি সদায় উদাৰ আৰু নমনীয় চিন্তাৰে সমৃদ্ধ মনটোৱেই মুকলি মন।

৪। ভূত-প্রেত, দেৱতা-অপদেৱতা আদিৰ বাস্তৱ ভিত্তি আছেনে ?

উত্তৰঃ ভূত-প্ৰেত, দেৱতা-অপদেৱতা আদি কোনো বাস্তৱ ভিত্তি নাই। আধুনিক বিজ্ঞানে এইবোৰক অযুক্তিকৰ বুলি প্ৰমাণ কৰিছে।

৫। আদিম মানুহে জুইৰ আৱিষ্কাৰ কিদৰে কৰিছিল ?

উত্তৰঃ আদিম মানুহে জুইৰ আৱিস্কাৰ কৰিছিল শিলে শিলে ঘঁহনি খুৱাই জুইৰ আৱিস্কাৰ কৰিছিল।

গ) দীঘল প্রশ্ন।

১। ‘আমাৰ বিশ্ব ব্ৰহ্মাণ্ডখনৰ ৰহস্য উদ্‌ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোৱেই হ’ল বিজ্ঞান’-কথাষাৰ বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ মানুহৰ মনত অজানা বস্তু, ঘটনা আৰু পৰিঘটনাৰ বিষয়ে জানিবলৈ আগ্ৰহ জন্মিছে অনাদি কালৰ পৰাই। বুজিব নোৱাৰা ঘটনাবোৰ সূক্ষ্মভাৱে পৰীক্ষা কৰি জানিবলৈ চেষ্টা কৰাটো আৰু তথ্যসমূহৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত লোৱাটো মানৱীয় স্বভাৱ। এনে অনুসন্ধিৎসা আৰু যুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি মানুহে বিশ্ব ব্ৰহ্মাণ্ডৰ বহু ৰহস্য উন্মোচন কৰিছে। যি পদ্ধতিৰে এই অনুসন্ধান আৰু উদ্ঘাটন সম্ভৱ হৈছে, সেই পদ্ধতিটোক বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়। বিজ্ঞান প্ৰমাণভিত্তিক আৰু ক্ৰমবদ্ধ ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰি বিশ্বৰ গুৰুত্বপূর্ণ সত্য উদঘাটন কৰে।

২। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা মানে কি? বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক মানসিকতা মানে হৈছে কোনো বস্তু বা ঘটনাক যুক্তি আৰু পৰীক্ষাৰ ভিত্তিত বিশ্লেষণ কৰি বিচাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা মনোভাৱ। এই মানসিকতা ডিগ্ৰী বা উচ্চ শিক্ষাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। এক শিক্ষিত ব্যক্তি অন্ধবিশ্বাসী হ’ব পাৰে, আৰু সাধাৰণ মানুহ এজনো বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা আৰু যুক্তিৰ যোগেদি বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ গৰাকী হ’ব পাৰে। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা মূলত মনৰ যুক্তিভিত্তিক চিন্তা আৰু গ্ৰহণশীলতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

৩। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই সমাজৰ প্ৰগতিত কেনেদৰে অৰিহণা যোগায়?

উত্তৰঃ পুৰণি কালত মানুহে বহু ঘটনাক অজ্ঞাত বা ভ্ৰান্ত বিশ্বাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সেইবোৰৰ নিৰাময়ৰ বাবে ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান আদিৰ আয়োজন কৰিছিল। এনেবোৰ চিন্তাধাৰাই সমাজৰ প্ৰগতিৰ পথত বহু ধৰণে বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

কিন্তু বৈজ্ঞানিক মানসিকতা, অৰ্থাৎ এটা মুকলি মনেহে প্ৰকৃত প্ৰগতি কঢ়িয়াই আনিব পাৰে। আঁকোৰগোজ হৈ যুক্তিহীন পুৰণি কথাবোৰত লাগি নাথাকি, সকলো বিষয় চালি-জাৰি পৰীক্ষা কৰি চাব লাগে আৰু সমাজৰ প্ৰগতিত বাধা দিয়া প্ৰথা তথা অন্ধবিশ্বাসসমূহ পৰিহাৰ কৰিব লাগে। বুদ্ধি আৰু অনুসন্ধিৎসা— এই দুটা গুণৰ জৰিয়তে মনটোক মুকলি ৰাখি নতুন জ্ঞান, নতুন তথ্যৰ ভিত্তিত নতুন সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিবলৈ আমি সকলো সময়তে সাজু থাকিব লাগে। ভাগ্যৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰ নকৰি, মুকলি মনেৰে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি কাম কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে। এনেধৰণৰ বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ জৰিয়তেহে সমাজৰ উন্নতিৰ ক্ষেত্ৰত বৰঙণি যোগোৱাটো সম্ভৱপৰ হয়।

8। প্রসংগ সংগতি দর্শাই ব্যাখ্যা কৰা ‘বিজ্ঞানৰ গোটেই পদ্ধতিটোতে এই মুকলি মনটোৰ গুৰুত্ব বৰ বেছি।’

উত্তৰঃ উক্ত উক্তিটো আমাৰ পাঠ্য় পুঠিৰ অন্তৰ্গত ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামীদেৱৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ শীৰ্ষক প্ৰবন্ধটিৰ পৰা লোৱা হৈছে।

লেখকৰ মতে, বিজ্ঞানৰ জগতত উন্নতিৰ বাবে আৰু মানৱ সভ্যতাৰ প্ৰগতি নিশ্চিত কৰিবলৈ সদায় মুকলি মনৰ প্ৰয়োজন। মুকলি মনৰ জৰিয়তে বিজ্ঞানীসকলে নতুন ধাৰণা, নতুন তথ্য আৰু নতুন পৰ্যবেক্ষণ গ্ৰহণ কৰি পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ মাধ্যমেৰে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে। পুৰণি বিশ্বাস বা ভুল ধাৰণাত আঁকোৰগোজ হৈ থকাৰ পৰিৱৰ্তে, নতুন তথ্য অনুযায়ী আগৰ সিদ্ধান্ত পৰিৱৰ্তন কৰাৰ ক্ষমতা মুকলি মনৰেই ফল।

মানুহৰ মনৰ অনুসন্ধিৎসু স্বভাৱৰ বাবেই প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন নতুন নতুন পদাৰ্থ, শক্তি আৰু পৰিঘটনাক মানুহে নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত আনিবলৈ সক্ষম হৈছে, যিটো বিজ্ঞানৰ শক্তিতহে সম্ভৱ হৈছে। বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা, বৈজ্ঞানিক মনোভংগী, আৰু বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি হৈছে মানৱ জাতিৰ বাবে বিজ্ঞানৰ আটাইতকৈ মূল্যৱান অৱদান। বিজ্ঞানীসকলে প্ৰথমে কোনো বিষয় লক্ষ্য বা পৰ্যবেক্ষণ কৰে, তাৰ পিছত পোৱা তথ্যসমূহক সুসংগঠিত কৰি এটা প্ৰাথমিক ধাৰণা বা উপকল্প (Hypothesis) নিৰ্মাণ কৰে। পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত, নতুন তথ্য আৰু পৰ্যবেক্ষণৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে পূৰ্বৰ উপকল্প বা সিদ্ধান্তটোৰ সত্যতা পৰীক্ষা কৰে। যদি নতুনকৈ আৱিষ্কাৰ হোৱা তথ্যবোৰে আগৰ সিদ্ধান্তটোক সমৰ্থন নকৰে, তেনেহ’লে কোনো দ্বিধা নকৰাকৈ তেওঁলোকে পুৰণি সিদ্ধান্তটো পৰিত্যাগ কৰে। কিন্তু এই সমস্ত প্ৰক্ৰিয়া কেৱল এটা গ্ৰহণশীল মনৰ বাবেহে সম্ভৱপৰ। পুৰণি কথাত দৃঢ়তাৰে লাগি নাথাকি নতুন ধাৰণা, নতুন সিদ্ধান্ত মানি ল’ব পৰা মন এটাইহে ব্যক্তি আৰু সমাজৰ প্ৰগতিৰ পথত বৰঙণি যোগাব পাৰে। বৰ্তমানৰ যুগটোৱেই হৈছে মুক্ত মনৰ যুগ। যুগৰ লগত ফেৰ মাৰিব পৰাকৈ মুকলি মনেৰে কৰা চিন্তাইহে মানৱ সমাজক উন্নতিৰ উচ্চ শিখৰলৈ আগুৱাই লৈ যাব পাৰে।

৫। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ অভাৱত আমাৰ সমাজত বর্তি থকা তিনিটা অন্ধবিশ্বাসৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ অভাৱৰ ফলস্বৰূপে আমাৰ সমাজত বৰ্তমানেও চলি থকা তিনিটা অন্ধবিশ্বাসৰ বিষয়ে তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—

১) বসন্ত ৰোগক লৈ থকা অন্ধবিশ্বাসঃ আমাৰ সমাজত বহুতো লোকে বসন্ত ৰোগক কোনো দেৱ-দেৱীৰ ক্ৰোধৰ ফল বুলি বিশ্বাস কৰে। এই ৰোগৰ উপশমৰ বাবে তেওঁলোকে শীতলা দেৱীৰ পূজা, নাম-প্ৰসংগ আদিৰ আয়োজন কৰে। কিন্তু দৰাচলতে এয়া সত্য নহয়, ই এক অন্ধবিশ্বাসহে। বসন্ত ৰোগ হৈছে এক বিশেষ ধৰণৰ অতি ক্ষুদ্ৰ ভাইৰাছ বা বীজাণুৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা ব্যাধি। এই ৰোগ কোনো ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ দ্বাৰা নিৰ্মূল কৰিব নোৱাৰি, বৰং সেই অনুষ্ঠানলৈ অহা লোকসকল ৰোগী অথবা পৰিচৰ্য্যকাৰীৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ ফলত আনৰ দেহতহে এই ভাইৰাছ বিয়পি যোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। এই ৰোগৰ পৰা শৰীৰক ৰক্ষা কৰাৰ উপায় অন্ধবিশ্বাসত নহয়, বিজ্ঞানে আৱিষ্কাৰ কৰিছে।

২) আঙুলি কাটিলে তেজ চোঁহা মৰাঃ আঙুলি কাটি তেজ ওলালে বহু লোকে সেই তেজখিনি চোঁহা মাৰি খাই থয়। তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে যে এনে কৰিলে ওলাই অহা তেজখিনি পুনৰ শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰে। দৰাচলতে এয়াও এক নিৰ্মূল অন্ধবিশ্বাস। এনে কৰিলে তেজখিনি পোনপটীয়াকৈ মূল তেজৰ সোঁতলৈ ঘুৰি নাযায়, কাৰণ আমাৰ শৰীৰৰ তেজ চলাচলৰ প্ৰণালীটো খাদ্য হজম কৰাত সহায়ক পাচন তন্ত্ৰটোৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক। অন্ধবিশ্বাসী হৈ তেজ শোহা মৰাৰ ফলত দূষিত তেজখিনি পেটত সোমাই শৰীৰৰ ক্ষতিসাধনহে কৰিব পাৰে।

৩) দাঁতৰ পোকক লৈ থকা ধাৰণাঃ সাধাৰণ লোকসমাজত দাঁতত পোকে খালে বেজ বা কবিৰাজক মাতি জৰা-ফুঁকা কৰাৰ প্ৰথা দেখা যায়। তেওঁলোকে ভাবে যে বিৰাট আকাৰৰ পোক কিছুমান দাঁতত সোমাই আছে। বেজেও এই অন্ধবিশ্বাসৰ সুবিধা লৈ মন্ত্ৰ মাতি কলপাতত পোক উলিয়াই দেখুৱায়। কিন্তু আচলতে দাঁতৰ ক্ষয় সাধন কৰে চকুৰে মনিব নোৱাৰা কিছুমান অণুজীৱই। এনে ৰোগৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ নিয়মিতভাৱে দাঁতৰ যতন লোৱা আৰু এজন অভিজ্ঞ দন্ত চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লোৱাটো উচিত, তেতিয়াহে ৰোগৰ উপশম হোৱাটো সম্ভৱ।

বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ অভাৱৰ বাবেই এনে বহুতো যুক্তিহীন বিশ্বাস আজিও সমাজত গভীৰভাৱে শিপাই আছে।