অনুশীলন
১. বিবিধ পচন্দৰ প্রশ্ন (Multiple choice questions)
(ক) সাগৰীয় পানীৰ তল-ওপৰ গতিক কোৱা হয়:
(১) জোৱাৰ-ভাটা।
(২) সোঁত।
(৩) ঢৌ।
(৪) এটাও নহয়।
উত্তৰঃ (১) জোৱাৰ-ভাটা।
(খ) বাসন্তি জোৱাৰ তলৰ কোনটোৰ কাৰণে হয়:
(১) সূর্য আৰু চন্দ্রই একেফালে থাকি পৃথিৱীক টনাৰ ফলত।
(২) সূর্য আৰু চন্দ্ৰই দুই বিপৰীত দিশৰ পৰা পৃথিৱীক টনাৰ ফলত।
(৩) উপকূলৰ ভাঁজৰ কাৰণে (Indention in the coast line)।
(৪) এটাও নহয়।
উত্তৰঃ (১) সূর্য আৰু চন্দ্রই একেফালে থাকি পৃথিৱীক টনাৰ ফলত।
(গ) পৃথিৱী আৰু চন্দ্রৰ মাজৰ দুৰত্ব আটাইতকৈ কম হয় তলৰ কোনটোত
(১) পৰম দূৰত্ব (Aphelion)
(২) নিম্নতম দুৰত্ব (Perigee)
(৩) অধম দুৰত্ব (Perihelion)
(৪) অধিক দুৰত্ব (Apogee)
উত্তৰঃ (২) নিম্নতম দুৰত্ব (Perigee)
(ঘ) পৃথিৱী পেৰিহিলিয়ন অবস্থা পায় তলব কোনটো মাহত:
(১) অক্টোবৰ।
(২) ছেপ্তেম্বৰ।
(৩) জুলাই।
(৪) জানুৱাৰী।
উত্তৰঃ (৪) জানুৱাৰী।
২. ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত তলব প্রশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া।
(ক) ঢৌবোৰ কি?
উত্তৰঃ ঢৌবোৰ হল- সাগৰৰ পানীৰ পৃষ্ঠভাগত সৃষ্টি হোৱা উলম্বিক গতিক বুজোৱা হয়। সাগৰৰ পানী গতিশীল আৰু ইয়াৰ গতি প্ৰধানকৈ অনুভূমিক আৰু উলম্বিক—এই দুই ধৰণৰ। ঢৌৰ ক্ষেত্ৰত সাগৰৰ সম্পূৰ্ণ পানীভাগ আগবাঢ়ি নাযায়; কেৱল পানীৰ পৃষ্ঠভাগে বতাহৰ প্ৰভাৱত আগলৈ–পিছলৈ দোলায়মান গতি কৰে। ঢৌৰ সৃষ্টিত বতাহে মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। মুকলি সমুদ্ৰত বতাহৰ বেগ অধিক হোৱাৰ বাবে ঢৌবোৰ শক্তিশালী আৰু তীব্ৰ হয়, কিন্তু উপকূলৰ ফালে আহোঁতে ইয়াৰ শক্তি ক্ৰমে হ্ৰাস পায়।
(খ) সাগৰৰ ঢৌবোৰে শক্তি কেনেকৈ লাভ কৰে?
উত্তৰঃ সাগৰৰ ঢৌবোৰ মূলতঃ বতাহৰ পৰা শক্তি লাভ কৰে। যেতিয়া বতাহ সাগৰৰ পৃষ্ঠভাগত প্ৰৱাহিত হয়, তেতিয়া বতাহৰ ঘর্ষণ শক্তিয়ে পানীৰ ওপৰৰ কণিকাবোৰক সৰু বৃত্তাকাৰ গতিত চলিবলৈ বাধ্য কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলস্বৰূপে পানীৰ ওপৰত ঢৌৰ সৃষ্টি হয়। ঢৌবোৰ আচলতে পানীৰ গতি নহয়, বৰঞ্চ পানীৰ ওপৰেৰে আগবাঢ়ি যোৱা এক শক্তিৰ ৰূপ। বতাহৰ বেগ, দিশ আৰু স্থায়িত্ব যত বেছি হয়, ঢৌবোৰো তাতকৈ অধিক শক্তিশালী আৰু তীব্ৰ হয়।
(গ) জোৱাৰবোৰ কি?
উত্তৰঃ জোৱাৰ বুলিলে সাগৰৰ পানীৰ পৃষ্ঠভাগত সময়ে সময়ে হোৱা উলম্বিক উত্থানক বুজোৱা হয়। সাগৰৰ পানীৰ এই উলম্বিক উঠা–নমা গতিৰ সমষ্টিক জোৱাৰ–ভাটা বুলি কোৱা হয়। চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ পৃথিৱীৰ ওপৰত থকা আকৰ্ষণ শক্তিৰ ফলত সাগৰৰ পানী আকৰ্ষিত হৈ ওপৰলৈ উঠে আৰু এই অৱস্থাকেই জোৱাৰ বোলা হয়। ইয়াৰ উপৰিও পৃথিৱীৰ বিঃকেন্দ্ৰিক শক্তিৰ প্ৰভাৱতো সাগৰৰ পানীৰ পৃষ্ঠভাগত জোৱাৰৰ সৃষ্টি হয়।
(ঘ) জোৱাৰবোৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ জোৱাৰ সৃষ্টি হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণ হ’ল চন্দ্ৰৰ আকৰ্ষণ শক্তি আৰু কিছু পৰিমাণে সূৰ্যৰ আকৰ্ষণ শক্তি। চন্দ্ৰ পৃথিৱীৰ ওচৰত থকাৰ বাবে ইয়াৰ আকৰ্ষণ প্ৰভাৱ অধিক হয়। চন্দ্ৰৰ আকৰ্ষণৰ ফলত পৃথিৱীৰ যিটো অংশ চন্দ্ৰৰ ফালে থাকে, সেই ঠাইত সাগৰৰ পানী ওপৰলৈ উঠি ডাঙৰ জোৱাৰ সৃষ্টি কৰে। আনহাতে, চন্দ্ৰৰ বিপৰীত ফালতো পৃথিৱীৰ বহিঃকেন্দ্ৰিক শক্তিৰ প্ৰভাৱত আন এটা ডাঙৰ জোৱাৰ দেখা যায়। মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি আৰু বহিঃকেন্দ্ৰিক শক্তিৰ যুগ্ম প্ৰভাৱৰ ফলতেই পৃথিৱীত একেলগে দুটা জোৱাৰ সৃষ্টি হয়।
(ঙ) জোৱাৰ কেনেকৈ জলপৰিবহণৰ লগত সম্পর্কিত?
উত্তৰঃ জোৱাৰ জলপৰিৱহণৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে সম্পৰ্কিত। উপকূলীয় অঞ্চলৰ বহুতো বন্দৰ আৰু পোতাশ্ৰয়ৰ পথত বালিচৰ বা অগভীৰ পানী থাকে, যাৰ বাবে ডাঙৰ নৌকা আৰু জাহাজ চলাচল কৰাত অসুবিধা হয়। জোৱাৰ হোৱাৰ সময়ত সাগৰৰ পানীৰ পৃষ্ঠভাগ ওপৰলৈ উঠি বালিচৰ অঞ্চলত পানীৰ গভীৰতা বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ ফলত নৌকা আৰু জাহাজবোৰ সহজে বন্দৰত প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান কৰিব পাৰে। সেইকাৰণে জলপৰিৱহণত জোৱাৰৰ সময় অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৩. ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত তলৰ প্রশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া।
(ক) সাগৰীয় সোঁতে উত্তাপত কেনেকৈ প্রভাৱ পেলায়। ই কেনেকৈ উত্তৰ-পশ্চিম ইউৰোপৰ উপকূলীয় অঞ্চলত প্রভাৱ পেলাইছে।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইত সূৰ্যৰ উত্তাপ সমানে নপৰাৰ বাবে সাগৰৰ পানী কিছুমান অঞ্চলত গৰম আৰু কিছুমান ঠাইত শীতল হয়। এই তাপৰ তাৰতম্যৰ ফলত সাগৰীয় সোঁতৰ সৃষ্টি হয়। গৰম সাগৰীয় সোঁতে যি অঞ্চলৰ ওচৰেৰে প্ৰৱাহিত হয়, সেই অঞ্চলৰ উত্তাপ বৃদ্ধি কৰে আৰু শীতকালতো তুলনামূলকভাৱে গৰম কৰি ৰাখে। আনহাতে, শীতল সাগৰীয় সোঁতে উপকূলীয় অঞ্চলৰ উত্তাপ হ্ৰাস কৰি জলবায়ু শীতল কৰে। এইদৰে সাগৰীয় সোঁতে কোনো অঞ্চলৰ উত্তাপ আৰু জলবায়ুত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলায়।
উত্তৰ-পশ্চিম ইউৰোপৰ উপকূলীয় অঞ্চলত North Atlantic Drift নামৰ এটা গৰম সাগৰীয় সোঁত প্ৰৱাহিত হয়। এই সোঁতৰ বাবে ইংলেণ্ড আৰু ওচৰৰ অঞ্চলসমূহত শীতকালতো নাতিশীতোষ্ণ জলবায়ু বিৰাজমান থাকে, যদিও একে অক্ষাংশত অৱস্থিত উত্তৰ আমেৰিকা অধিক ঠাণ্ডা হয়।
(খ) সাগৰীয় সোঁত উৎপত্তি হোৱাৰ কাৰণবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ সাগৰীয় সোঁত বুলিলে মহাসাগৰৰ পানী এটা নিৰ্দিষ্ট দিশে নিৰন্তৰ গতি কৰাক বুজোৱা হয়। সাগৰীয় সোঁত উৎপত্তি হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল সূৰ্যৰ উত্তাপ, বতাহ, মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি আৰু কোৰিওলিচ শক্তি। সূৰ্যৰ উত্তাপ সকলো ঠাইত সমানে নপৰাৰ বাবে কিছুমান অঞ্চলৰ পানী গৰম হৈ প্ৰসাৰিত হয় আৰু শীতল অঞ্চলৰ ফালে গতি কৰে, ইয়াৰ ফলত গৰম আৰু শীতল সোঁতৰ সৃষ্টি হয়। বতাহে সাগৰৰ ওপৰৰ পানীভাগ ঠেলি লৈ গৈ বৃহৎ সোঁতৰ জন্ম দিয়ে। মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ফলত সাগৰৰ পানীত ঢাল সৃষ্টি হয়, যাৰ বাবে পানী তলৰ দিশলৈ বৈ যায়। পৃথিৱীৰ আহ্নিক গতিত সৃষ্ট কোৰিওলিচ শক্তিয়ে সোঁতৰ দিশ পৰিৱৰ্তন কৰে। এই সকলো কাৰণ মিলি সাগৰীয় সোঁতৰ উৎপত্তি ঘটে।