উন্নয়ন
প্ৰশ্নাৱলীঃ
১) বিকাশৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰা । বিকাশ সম্পৰ্কে গঢ়ি উঠা তিনিটা প্ৰশ্নৰ চমু বৰ্ণনা দিয়া ।
উত্তৰঃ ‘বিকাশ’ শব্দটোৱে সাধাৰণতে উন্নতি, প্ৰগতি, সুস্থতা আৰু উন্নত জীৱন-মানৰ আকাংক্ষাক বুজায়। এখন সমাজে বিকাশ সম্পৰ্কে যি ধাৰণা গ্ৰহণ কৰে, সেই ধাৰণাই সমাজখনৰ সামগ্ৰিক দৃষ্টিভংগী স্পষ্ট কৰে আৰু বিকাশ লাভ কৰাৰ উপায় নিৰ্ধাৰণ কৰে। কিন্তু বাস্তৱত বিকাশ শব্দটো প্ৰায়ে সংকীৰ্ণ অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। বহু সময়ত ইয়াক কেৱল আৰ্থিক বৃদ্ধি, উদ্যোগীকৰণ, আধুনিকীকৰণ বা বৃহৎ প্ৰকল্প যেনে কল-কাৰখানা, ৰাস্তা-ঘাত, হাস্পতাল আদি নিৰ্মাণৰ সৈতে সংলগ্ন কৰা হয়।
এই ধৰণৰ বিকাশ প্ৰক্ৰিয়াত সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোক সমানভাৱে উপকৃত নোহোৱা দেখা যায়। কিছুমান লোক বিকাশৰ পৰা লাভবান হয় যদিও আন কিছুমান লোক নিজৰ ঘৰ, মাটি, জীৱিকা আৰু পৰম্পৰাগত জীৱন-শৈলী কোনো উপযুক্ত ক্ষতিপূৰণ নোপোৱাকৈ হেৰুৱাবলগীয়া হয়। সেয়েহে এই বিকাশ প্ৰক্ৰিয়াই বহু সময়ত সামাজিক সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে।
এই পৰিপ্ৰেক্ষিতত কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপিত হৈছে—বিকাশৰ নামত জনসাধাৰণৰ অধিকাৰ সন্মানিত হৈছে নে নাই? বিকাশৰ লাভ আৰু লোকচান সমাজৰ মাজত সমানভাৱে বিতৰণ হৈছে নে নাই? বিকাশ সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্তসমূহ গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিত লোৱা হৈছে নে নাই? এনে প্ৰশ্নসমূহৰ বাবেই বিকাশ আজিকালি এটা বিতৰ্কিত বিষয় হৈ পৰিছে।
বিভিন্ন দেশত গ্ৰহণ কৰা বহু বিকাশ প্ৰকল্প তীব্ৰ সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈছে আৰু তাৰ পৰিবৰ্তে বিকল্প বিকাশ আৰ্হি আগবঢ়োৱা হৈছে। এই পৰিস্থিতিত বিকাশৰ ব্যাপক আৰু সামগ্ৰিক বুজাবুজি অতি প্ৰয়োজনীয়। এনে বুজাবুজিৰ জৰিয়তে এখন দেশৰ বিকাশ অভিজ্ঞতাৰ সঠিক মূল্যাঙ্কন কৰিব পৰা যায়।
ৱেৰ্ডনাৰৰ মতে, “বিকাশ হৈছে জাতি গঠন, আৰ্থ-সামাজিক প্ৰগতি আৰু আধুনিকীকৰণৰ দিশে পৰিচালিত এক প্ৰক্ৰিয়া।” এই ধৰণৰ ব্যাপক সংজ্ঞা গ্ৰহণ কৰিলে বিকাশৰ লাভ সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকলৈ সমানভাৱে পোহৰাব পৰা যায়।
২) বিকাশ বুলিলে তুমি কি বুজা ? বিকাশৰ তেনে এটা পৰিকল্পনা বা সংজ্ঞাৰ পৰা সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোক উপকৃত হব বুলি ভাবানে ?
উত্তৰঃ ‘বিস্তৃত দৃষ্টিভংগীৰে “বিকাশ” শব্দই উৎকৰ্ষ সাধন, অগ্ৰগতি, সামূহিক কল্যাণ আৰু উন্নত জীৱন-ধাৰণ নিশ্চিত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াক বুজায়। বিকাশৰ ধাৰণাটোৱে সমাজৰ বাবে সৰ্বোত্তম আৰু সেই লক্ষ্য কিদৰে লাভ কৰিব পাৰি, সেই বিষয়ে সামাজিক চিন্তা আৰু পৰিকল্পনাৰ প্ৰতিফলন ঘটায়। আনহাতে, সংকীৰ্ণ অৰ্থত বিকাশ বুলিলে দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন, উদ্যোগীকৰণ, আধুনিকীকৰণ আৰু কিছুমান নিৰ্দিষ্ট বিত্তীয় লক্ষ্য পূৰণ কৰাক বুজোৱা হয়। এই ধৰণৰ বিকাশ প্ৰায়ে বৃহৎ প্ৰকল্প যেনে— বান্ধ নিৰ্মাণ, উদ্যোগ স্থাপন, চিকিৎসালয়, ৰাস্তা-ঘাট আদি সম্পূৰ্ণ কৰাত সীমাবদ্ধ থাকে। এই প্ৰক্ৰিয়াত সমাজৰ কিছুমান শ্ৰেণী এই উন্নয়নমূলক আঁচনিৰ পৰা লাভান্বিত হ’লেও বহু লোক ইয়াৰ ফলত সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। বিশেষকৈ দুখীয়া, প্ৰান্তিক আৰু জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকল বৃহৎ উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ দ্বাৰা অধিক প্ৰভাৱিত হয়। তেওঁলোকে নিজৰ বাসস্থান আৰু পৰম্পৰাগত জীৱিকা হেৰুৱাৰ লগতে সামূহিক জীৱন যাপনৰ সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হয়। সেয়েহে ক’ব পাৰি যে বিকাশৰ এনে সংকীৰ্ণ সংজ্ঞাই সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকক সমানে উপকৃত নকৰে।
৩) প্ৰচলিত বিকাশৰ আৰ্হিয়ে পাৰিপাৰ্শ্বিকতালৈ অনা ক্ষতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰচলিত বিকাশৰ আৰ্হিয়ে মূলত দ্ৰুত আৰ্থিক বৃদ্ধি, উদ্যোগীকৰণ আৰু আধুনিকীকৰণক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে। এই ধৰণৰ বিকাশ প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ অতিমাত্ৰা আৰু অনিয়ন্ত্ৰিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ ওপৰত গুৰুতৰ আৰু দীঘলীয়া ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পৰে।
প্ৰথমতে, বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণ, কল-কাৰখানা স্থাপন, খনন কাৰ্য আৰু পথ নিৰ্মাণৰ বাবে বনাঞ্চল ব্যাপকভাৱে ধ্বংস হয়। ইয়াৰ ফলত বন্যপ্ৰাণীৰ আৱাসস্থল নষ্ট হয়, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস পায় আৰু পৰিৱেশৰ স্বাভাৱিক ভাৰসাম্য বিঘ্নিত হয়।
দ্বিতীয়তে, উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণৰ বিস্তাৰৰ ফলত বায়ু, পানী আৰু ভূমি প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পায়। কল-কাৰখানাৰ বিষাক্ত বর্জ্য নদী-নলালৈ নিক্ষেপ কৰাৰ ফলত পানীৰ গুণগত মান অৱনতি ঘটে আৰু মানৱ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত কুপ্ৰভাৱ পৰে।
তৃতীয়তে, প্ৰচলিত বিকাশৰ আৰ্হিয়ে কয়লা, খনিজ তেল, খনিজ পদাৰ্থ আদি প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ অতি দ্ৰুত গতিত নিঃশেষ কৰে। এই অনিয়ন্ত্ৰিত আহৰণে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদৰ সংকট সৃষ্টি কৰে।
চতুৰ্থতে, বৃহৎ উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পসমূহে বহু লোকক স্থানচ্যুত কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত জীৱন-শৈলী, জীৱিকা আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ সৈতে থকা ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক ভাঙি যায়।
ইয়াৰ উপৰিও, প্ৰচলিত বিকাশৰ আৰ্হিয়ে জলবায়ু পৰিৱর্তনৰ সমস্যাক অধিক তীব্ৰতৰ কৰি তোলে। অতিমাত্ৰা শিল্পায়ন আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ অধিক ব্যৱহাৰৰ ফলত সেউজগৃহ গেছৰ নিঃসৰণ বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলস্বৰূপে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি, অনিয়মীয়া বৃষ্টিপাত, বান, খৰাং আদি সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়।
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে প্ৰচলিত বিকাশৰ আৰ্হিয়ে অৰ্থনৈতিক উন্নতি আনিলেও পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ ওপৰত গভীৰ আৰু দীঘলীয়া ক্ষতি সাধন কৰে। সেয়েহে আজিৰ সময়ত টেকসই আৰু পৰিৱেশ-সহায়ক বিকাশৰ আৰ্হি গ্ৰহণ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
৪) বিশ্বৰ প্ৰায় সকলো দেশতে হাতত লোৱা বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়াই পৰিৱেশ আৰু সমাজত কেনে ধৰণৰ কুপ্ৰভাৱ পেলাৱ পাৰে ? – আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অধিকাংশ উন্নত আৰু উন্নয়নশীল ৰাষ্ট্ৰই গ্ৰহণ কৰা উন্নয়নমূলক আৰ্হিৰ এটা মুখ্য সমস্যা হ’ল ইয়াৰ সৈতে উচ্চ সামাজিক মূল্য জড়িত হৈ থকা। বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণ, ঔদ্যোগিক গোট স্থাপন, খনন কাৰ্য আৰু অন্যান্য ডাঙৰ উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে বহু সংখ্যক লোকক তেওঁলোকৰ বাসস্থান আৰু স্থানীয় অঞ্চলৰ পৰা উচ্ছেদ কৰা হয়। এই উন্নয়নমূলক কাৰ্যসূচীৰ ফলত বহু লোকৰ জীৱিকা হেৰাই যায়, যাৰ ফলস্বৰূপে দৰিদ্ৰতাৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পায়।বিশেষকৈ কৃষিজীৱী সম্প্ৰদায়ক তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত জীৱিকা আৰু বাসস্থানৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিলে, তেওঁলোকে জীৱনৰ সন্ধানত চহৰ-মহানগৰলৈ গমন কৰে আৰু নগৰীয়া দৰিদ্ৰতাত পতিত হয়। দীৰ্ঘদিন ধৰি অনুশীলনৰ জৰিয়তে আহৰণ কৰা তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত দক্ষতা লুপ্ত হ’ব পাৰে। ইয়াৰ লগে লগে সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্যসমূহো নষ্ট হয়, কিয়নো পুনৰ্বাসনৰ ফলত লোকসকলে নিজৰ সামূহিক জীৱনৰ সংহতি আৰু সামাজিক বন্ধন হেৰুৱায় নৰ্মদা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত চৰ্দাৰ সৰোবৰ বান্ধৰ ক্ষেত্ৰত এইধৰণৰ স্থানচ্যুতিকৰণৰ প্ৰভাৱ স্পষ্টভাৱে দেখা গৈছিল। পৰিসংখ্যা অনুসৰি, প্ৰায় ১০ লাখ লোকক স্থানচ্যুত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত বনাঞ্চলৰ এক বৃহৎ অংশ জলমগ্ন হৈছিল আৰু অসংখ্য বাসগৃহসহ বিপুল পৰিমাণৰ কৃষিভূমি পানীত ডুব গৈছিল। ফলস্বৰূপে সেই অঞ্চলটোত গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰিপাৰ্শ্বিক সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল। চৰকাৰৰ উদ্যোগত কাৰ্যকৰী হোৱা বৃহৎ উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পসমূহৰ আন এটা নেতিবাচক দিশ হ’ল ই পৰিৱেশৰ ওপৰত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পেলায়। এই প্ৰকল্পসমূহে তলত উল্লেখ কৰা ধৰণে পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱনতি সৃষ্টি কৰে—
(ক) সৰহসংখ্যক বৃহৎ উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পে পৰিৱেশৰ অৱনতি আৰু প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য বিঘ্নিত কৰে।
(খ) ইয়াৰ ফলত মেৰু অঞ্চলত বৰফ গলাৰ প্ৰক্ৰিয়া তীব্ৰ হৈ উঠে।
(গ) সেউজগৃহ গেছৰ অত্যধিক নিৰ্গমনৰ ফলত গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়।
(ঘ) ইয়াৰ ফলস্বৰূপে জল প্ৰদূষণ, ভূমি প্ৰদূষণ আৰু বায়ু প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি হয়।
(ঙ) খনিজ সম্পদ, বনজ সম্পদ আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ ক্ষয় সাধন হয়।
৫) বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়াই কি কি নতুন দাবী আৰু অধিকাৰ উত্থাপন কৰিছে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়াই সমাজৰ দুৰ্বল আৰু অসুৰক্ষিত শ্ৰেণীসমূহৰ জীৱনত বহু ক্ষেত্ৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছে। ইয়াৰ ফলত ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলৰ মাজত কিছুমান নতুন অধিকাৰৰ দাবী উত্থাপন হৈছে। সেয়া তলত দিয়া হ’ল—
(ক) বিকাশজনিত প্ৰকল্পৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত লোকসকলে ৰাষ্ট্ৰ আৰু সমাজৰ পৰা সুৰক্ষা লাভ কৰাৰ অধিকাৰ দাবী কৰিছে।
(খ) মানৱ জীৱন আৰু জীৱিকাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত যিকোনো সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰভাৱিত লোকসকলৰ মতামত আৰু পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰাটো প্ৰয়োজনীয় বুলি তেওঁলোকে দাবী কৰিছে।
(গ) ভূমি, ঘৰ আৰু জীৱিকা হেৰুৱা লোকসকলক চৰকাৰৰ তৰফৰ পৰা উপযুক্ত ক্ষতিপূৰণ আৰু পুনৰ্বাসন সুবিধা প্ৰদান কৰাৰ দাবী উত্থাপন কৰিছে।
(ঘ) ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলে জীৱন নিৰ্বাহৰ অধিকাৰ আছে বুলি দাবী কৰে আৰু চৰকাৰী উন্নয়নমূলক কাৰ্যসূচীয়ে যাতে তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ উৎস ধ্বংস নকৰে, সেয়া নিশ্চিত কৰাৰ কথা কৈছে।
(ঙ) বহুতো ভুক্তভোগী সম্প্ৰদায়ে নিজৰ অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত থকা তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত অধিকাৰ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ দাবী জনাইছে।
৬) সাধাৰণ জনগনৰ বিকাশ বা উন্নয়নৰ কাৰণে অন্যান্য চৰকাৰৰ তুলনাত গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰৰ সিদ্ধান্তগ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত কি কি সুবিধা আছে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বৰ্তমান বিশ্বত গণতন্ত্ৰ, স্বৈৰতন্ত্ৰ, একনায়কত্ববাদ আৰু ৰাজতন্ত্ৰৰ দৰে বিভিন্ন শাসন প্ৰণালী আছে। বিকাশৰ বিষয়ত সকলো ধৰণৰ চৰকাৰৰ ভিতৰত গণতন্ত্ৰকে সৰ্বোত্তম বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৱল গণতন্ত্ৰতহে জনসাধাৰণৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰা হয় আৰু তেওঁলোকৰ অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। আন লোকে সদ্ভাৱনাৰে পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰিলেও, তেওঁলোক স্থানীয় জনতাতকৈ কম পৰিমাণে সচেতন হয়। পৰিকল্পনা প্ৰক্ৰিয়াত স্থানীয় লোকসকলে সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰাটোৱে তেওঁলোকক অধিক শক্তিশালী কৰে। বিকাশৰ পৰিকল্পনা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়াত স্থানীয় লোকৰ অংশগ্ৰহণক সমৰ্থন কৰাটোৱেই বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত অনুসৰণ কৰা সৰ্বোত্তম নীতি। এনে ব্যৱস্থা কেৱল গণতন্ত্ৰতহে সম্ভৱ। এই সন্দৰ্ভত স্থানীয় নিকায়সমূহৰ ক্ষমতা আৰু সম্পদ বৃদ্ধি কৰাৰ প্ৰয়োজন হ’ব। উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ আন এটা নেতিবাচক দিশ এয়ে যে ইয়াৰ ফলত এক বৃহৎ পাৰিপাৰ্শ্বিক সমস্যাৰ সৃষ্টি হয় আৰু ই পৰিৱেশক তলত দিয়া ধৰণে প্ৰভাৱিত কৰে:
(ক) বেছিভাগ বৃহৎ প্ৰকল্পই পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱনতি ঘটাইছে।
(খ) ইয়াৰ ফলত মেৰু অঞ্চলত বৰফ গলা আৰম্ভ হৈছে।
(গ) অত্যধিক হাৰত নিৰ্গত হোৱা সেউজগৃহ গেছৰ ফলস্বৰূপে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি পাইছে।
(ঘ) ইয়াৰ ফলত জল প্ৰদূষণ, ভূমি প্ৰদূষণ আৰু বায়ু প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি হৈছে।
(ঙ) খনিজ সম্পদ, বনজ সম্পদ আদিৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদসমূহৰ অবক্ষয় হৈছে।
৭) তোমাৰ মতে বিকাশৰ দ্বাৰা হব পৰা সামাজিক আৰু পৰিবেশিক ক্ষতিৰ বাবে জনপ্ৰিয় আন্দোলনে চৰকাৰক কিমানখিনি দায়বদ্ধ কৰিব পাৰিছে ? উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিকাশৰ সামাজিক আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক প্ৰতিক্ৰিয়া অত্যন্ত গভীৰ। উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়াৰ অংশ হিচাপে শক্তিশালী বান্ধ আৰু বৃহৎ উদ্যোগ নিৰ্মাণৰ লগতে বিস্তৃত এলেকাত খনন কাৰ্য চলোৱা হয়। ফলস্বৰূপে, অজস্ৰ পৰিয়ালক স্থানচ্যুত কৰা হয় আৰু তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ উৎসৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হয়। ইয়াৰ লগত সংলগ্ন হৈ পুনৰ্সংস্থাপনৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। এনেদৰে স্থানান্তৰিত হোৱা বহুতো লোক চহৰীয়া আৰু গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰত পৰিণত হয়। উপৰিউক্ত উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পসমূহৰ বাবে বনাঞ্চল, কৃষিভূমি আৰু জনবসতিপূৰ্ণ স্থান মুকলি কৰিব লগা হয়, যাৰ ফলত গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়। উদ্যোগসমূহৰ অনিয়ন্ত্ৰিত সম্প্ৰসাৰণে বায়ু, পানী আৰু ভূমি প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা বঢ়াইছে। এই প্ৰকল্পসমূহৰ কু-প্ৰভাৱৰ দ্বাৰা প্ৰধানতঃ দৰিদ্ৰ শ্ৰেণীৰ আৰু জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকল বেছি আক্ৰান্ত হয়।
যেতিয়া জনসাধাৰণৰ দুৰ্দশা অসহনীয় হয়, বহুতো প্ৰভাৱিত গোটে এনে প্ৰকল্পসমূহৰ বিৰুদ্ধে গণ আন্দোলন গঢ়ি তোলে। ‘চিপকো আন্দোলন’ আৰু ‘নৰ্মদা বচাও আন্দোলন’ৰ দৰে জনপ্ৰিয় সংগ্ৰামসমূহে ভুক্তভোগী লোকসকলৰ বিভিন্ন সমস্যা উদঙাই দিয়াত যথেষ্ট সফলতা লাভ কৰিছে। এই আন্দোলনসমূহে বৃহৎ উন্নয়নমূলক প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ দৃষ্টিভংগী সলনি কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
এই আন্দোলনসমূহৰ ফলত নিম্নলিখিত দুটা মুখ্য প্ৰভাৱ পৰিলক্ষিত হৈছে:
(ক) বৰ্তমান চৰকাৰে সেই থলুৱা লোকসকলৰ বাবে উন্নয়নমূলক আঁচনিসমূহ উপযোগী হোৱাৰ স্বাৰ্থত যথেষ্ট গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। এনে প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰাৰ পূৰ্বে স্থানীয় লোকসকলৰ সৈতে আলোচনা কৰা হয়।
(খ) এই গোটসমূহৰ চাপত চৰকাৰে ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলৰ বাবে ক্ষতিপূৰণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ আৰু উপযুক্ত পুনৰ্সংস্থাপনৰ সুবিধা আগবঢ়াবলৈ বাধ্য হৈছে।
গতিকে, আমি ক’ব পাৰো যে বিকাশৰ সামাজিক আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক প্ৰভাৱৰ প্ৰতি অধিক সহানুভূতিশীল হ’বলৈ জন আন্দোলনসমূহে চৰকাৰৰ ওপৰত প্ৰবল হেঁচা প্ৰয়োগ কৰিছে।
৮) বিকাশে কি বুজায় ? বিকাশৰ বিভিন্ন দিশবোৰৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ
৯) ৰাজনৈতিক বিকাশ কি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
১০) বিকাশ কি ? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
১১) বিকাশৰ প্ৰতি উত্থাপিত প্ৰত্যাহ্বান বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
১২) বিকাশৰ সামাজিক মূল্য নিৰূপণ কৰা।
উত্তৰঃ
১৩) বিকাশৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক প্ৰতিক্ৰিয়া চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
১৪) বিকাশৰ বিকল্প আৰ্হি বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰঃ
১৫) স্বাধীনোত্তৰ ভাৰতবৰ্ষত বিকাশৰ বাবে কি কি ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছে ? এনে ব্যৱস্থাসমূহে দেশৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰগতি আনিছে বুলি তুমি ভাবানে ? উত্তৰৰ সমৰ্থনত যুক্তি দিয়া।
উত্তৰঃ
১৬) তৃতীয় বিশ্বত দেশসমূহৰ বিকাশ সম্পৰ্কে কি জানা লিখা।
উত্তৰঃ
১৭) উত্তৰ – পূব ভাৰতৰ পটভূমিত বিকাশ আৰু ইয়াৰ বিভিন্ন সমস্যাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
১৮) বিকাশৰ আৰ্হিৰ তিনিটা প্ৰতিবন্ধক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
১৯) বৰ্তমান বিশ্বৰ বিকাশ আৰ্হিৰ উদেশ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
২০) পৰিৱেশবাদে কি বুজায় লিখা।
উত্তৰঃ
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১) জাতীয়তাবাদৰ দুটা সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
২) পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ ওপৰত বিকাশৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱ বিস্তাৰৰ বিষয়ত এচি টোকা লিখা ।
উত্তৰঃ
৩) বিকাশে কি বুজায় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
৪) বিকাশৰ লগত জড়িত তিনিটা উদ্দেশ্য চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ
৫) বিকাশে সমাজৰ বিভিন্ন দিশৰ প্ৰগতিৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ কথা সূচায়। সেইবোৰ কি কি চুমকৈ লিখা ।
উত্তৰঃ
৬) বিকাশৰ বিভিন্ন দিশসমূহ কি কি ?
উত্তৰঃ
৭) বিকাশ একদিশীয়া নহয় – বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ
৮) বিকাশৰ পাচঁতা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
৯)বিকাশে পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ
১০) অৰ্থনৈতিক বিকাশে কি বুজায় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
১১) বিকাশৰ সামাজিক মূল্যনিৰূপণ কৰা।
উত্তৰঃ
১২) বিকাশ কেনেদৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয় চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ
১৩) গণতন্ত্ৰ আৰু বিকাশ পৰস্পৰ সম্পৰ্কযুক্ত । বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ
১৪) বিকাশৰ অৰ্থ হল উন্নত জীৱনৰ হাবিয়াস – বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ
১৫) বিকাশক কিয় বহুমুখী প্ৰক্ৰিয়া বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ
১৬) বিকাশৰ ফলত ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱা জনসাধাৰণৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰই কেনে ধৰণৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব লাগে বুলি তুমি ভাবা ?
উত্তৰঃ
১৭) গান্ধীজীৰ মতে ভাৰতবৰ্ষৰ বিকাশ আৰ্হি কেনে হোৱা উচিত ?
উত্তৰঃ
১৮) বিকাশৰ মূল্যায়ন মানে কি বুজা ?
উত্তৰঃ
১৯) বিকাশৰ লক্ষ্য কি বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ
২০) ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিকাশৰ আঁচনি চুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ
২১) বিকাশ ( উন্নয়ন ) ৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ
২২) পৰিৱেশবাদ কি ?
উত্তৰঃ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১) গান্ধীজীৰ বিকাশৰ ধাৰণাই কি বুজাইছিল ?
উত্তৰঃ
২) জৱাহৰলাল নেহেৰুৰ বিকাশৰ ধাৰণা কেনে আছিল ?
উত্তৰঃ
৩) বিকাশে কৰা সমাজৰ দুটা ক্ষতি উল্লেখ কৰা ।
উত্তৰঃ
৪) বিকাশৰ ( উন্নয়ন ) ৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা ।
উত্তৰঃ
৫) বিকাশৰ পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ ওপৰত পৰা দুটা প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
৬) দুটা পৰিৱেশবাদী সংগঠনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
৭) বিকাশৰ উদেশ্য কি বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ
৮) বিকাশৰ এটা মডেল ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
৯) উন্নয়নশীল দেশ মানে কি বুজা ?
উত্তৰঃ
১০) উন্নয়নশীল দেশৰ দুটা উদ্দেশ্য কি ?
উত্তৰঃ
১১) পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ অৱনতিয়ে কি বুজায় ?
উত্তৰঃ
১২) বিকাশ পৰিকল্পনাৰ বিৰুদ্ধে হোৱা দুটা জনপ্ৰিয় আন্দোলন উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
বস্তনিষ্ঠ প্ৰশ্নাৱলীঃ
১) বিকাশৰ লক্ষ্য কি ?
উত্তৰঃ
২) বিকাশৰ এটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
৩) ভাৰতৰ বাবে কেনেকুৱা আৰ্হিৰ বিকাশ লাগে ?
উত্তৰঃ
৪) বিকাশৰ জৰিয়তে কোন শ্ৰেণীৰ লোক বেছি উপকৃত হয় ?
উত্তৰঃ
৫) বিকাশৰ পৰা কোন শ্ৰেণীৰ লোক বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় ?
উত্তৰঃ
৬) বিকাশৰ ধাৰণাটো গতিশীল নে স্থিতিশীল ?
উত্তৰঃ
৭) বিকাশে দেশৰ দুখীয়া জনগণক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰাৰ আশংকা থাকে নেকি ?
উত্তৰঃ
৮) ৰাজনৈতিক বিকাশৰ এটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
৯) “বিকাশে কেৱল অৰ্থনৈতিক প্ৰগতিক সূচায় ।” – শুদ্ধ নে অশুদ্ধ ?
উত্তৰঃ
১০) ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ভূ- সন্মিলন কিমান চনত , কত অনুষ্ঠিত বৈছিল ?
উত্তৰঃ
১১) UNDP -ৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ ( ৰূপটো) কি ?
উত্তৰঃ
১২) “নৰ্মাদা বচাও আন্দোলন’ৰ লগত কোন জড়িত ?
উত্তৰঃ
১৩) “নৰ্মাদা বচাও ” আন্দোলনৰ নেত্ৰীগৰাকীৰ নাম কি ?
উত্তৰঃ
১৪) বিকাশে কি ধাৰণা কঢ়িয়ায় ?
উত্তৰঃ
১৫) অৰ্থনৈতিক বিকাশ কি ?
উত্তৰঃ