চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক পৰিৱৰ্তন মানে কি ?
উত্তৰঃ
সামাজিক পৰিৱৰ্তন মানে সমাজৰ সামাজিক সম্বন্ধ, সংস্থা আৰু সংৰচনাত হোৱা উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন। সমাজৰ বৃহৎ অংশত প্ৰভাৱ পেলোৱা গভীৰ আৰু ব্যাপক পৰিৱৰ্তনকেই সামাজিক পৰিৱৰ্তন বুলি কোৱা হয়।
২। সামাজিক ডাৰউইনিজম মানে কি ?
উত্তৰঃ
চাৰ্লচ ডাৰউইনৰ বিৱৰ্তনবাদৰ নীতি সমাজত প্ৰয়োগ কৰি সমাজৰ পৰিৱৰ্তন ব্যাখ্যা কৰা মতবাদক সামাজিক ডাৰউইনিজম বুলি কোৱা হয়। এই মতবাদ মতে সমাজত যিসকল শক্তিশালী বা যোগ্য তেওঁলোকে টিকি থাকে আৰু অযোগ্যসকল লাহে লাহে বিলুপ্ত হয়।
৩। বিৱৰ্তন মানে কি ?
উত্তৰঃ
দীৰ্ঘ সময় ধৰি ধীৰ গতিত সংঘটিত হোৱা পৰিৱৰ্তনক বিৱৰ্তন বুলি কোৱা হয়। প্ৰকৃতি বিজ্ঞানী চাৰ্লচ ডাৰউইনে জীৱজগতৰ বিকাশ ব্যাখ্যা কৰিবলৈ এই ধাৰণাটো আগবঢ়াইছিল।
৪। সামাজিক শৃংখলা মানে কি ?
উত্তৰঃ
সমাজত শৃংখলা, নিয়ম আৰু স্থিৰতা বজাই ৰাখিবলৈ যি নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা থাকে তাক সামাজিক শৃংখলা বুলি কোৱা হয়। ই সমাজক স্থায়িত্ব আৰু সমন্বয় প্ৰদান কৰে।
৫। সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন মানে কি ?
উত্তৰঃ
সমাজৰ সংস্থা, নিয়ম-নীতি আৰু সামাজিক গাঁথনিৰ ভিতৰত হোৱা মৌলিক পৰিৱৰ্তনক সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন বুলি কোৱা হয়।
৬। সংস্কৃতি মানে কি ?
উত্তৰঃ
সংস্কৃতি হৈছে মানুহৰ জ্ঞান, বিশ্বাস, মূল্যবোধ, ধৰ্ম, আচাৰ-ব্যৱহাৰ, নীতি-নিয়ম আৰু জীৱন-ধাৰণৰ পদ্ধতিৰ সমষ্টি।
৭। ভাৰতবৰ্ষৰ গ্ৰাম্য সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ
(ক) উদ্যোগীকৰণ
(খ) আধুনিক শিক্ষা
৮। যোগ্যজন বর্তী থকা নীতি কি ?
উত্তৰঃ
ডাৰউইনৰ মতে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱাই ল’ব পৰা জীৱবোৰেই টিকি থাকে আৰু যিবোৰ খাপ খাব নোৱাৰে সিহঁত লাহে লাহে বিলুপ্ত হয়। এই ধাৰণাক যোগ্যজন বর্তী থকা নীতি (Survival of the fittest) বুলি কোৱা হয়।
৯। বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন মানে কি ?
উত্তৰঃ
যি পৰিৱৰ্তন অতি দ্ৰুত আৰু আকস্মিকভাৱে সংঘটিত হয় তাক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন বুলি কোৱা হয়।
১০। আইন মানে কি ?
উত্তৰঃ
আইন হৈছে ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা প্ৰণীত আৰু বলবৎ কৰা নিয়ম-নীতি। এই নিয়ম ভংগ কৰিলে ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা শাস্তি দিয়া হয়।
অনুশীলনী (Exercise)
১। মানৱ ইতিহাসত দ্ৰুত সামাজিক পৰিৱৰ্তন তুলনামূলকভাৱে এক নতুন পৰিঘটনা — তুমি একমত নে?
উত্তৰঃ
হয়, এই বক্তব্যৰ সৈতে একমত হ’ব পাৰি। আগৰ যুগত সামাজিক পৰিৱৰ্তন অতি ধীৰ গতিত সংঘটিত হৈছিল। কিন্তু আধুনিক যুগত বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণৰ বিকাশৰ ফলত সমাজত দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন আহিছে। উদাহৰণস্বৰূপে যোগাযোগ ব্যৱস্থা, ইন্টাৰনেট আৰু আধুনিক শিক্ষাই মানুহৰ জীৱন-ধাৰণ সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি কৰি পেলাইছে।
২। সামাজিক পৰিৱৰ্তনক অন্য ধৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ পৰা কিদৰে পৃথক কৰিব পাৰি ?
উত্তৰঃ
সামাজিক পৰিৱৰ্তন সমাজৰ সামাজিক সম্বন্ধ, মূল্যবোধ, সংস্থা আৰু গাঁথনিত হোৱা পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে জড়িত। অন্য ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন যেনে প্ৰাকৃতিক বা ব্যক্তিগত পৰিৱৰ্তন সমাজৰ সমগ্ৰ গাঁথনিত প্ৰভাৱ পেলোৱা নাথাকে।
উদাহৰণস্বৰূপে সমাজত কাগজী মুদ্ৰাৰ প্ৰচলনে অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাত বৃহৎ পৰিৱৰ্তন আনিছিল। তদুপৰি শিশুৰ অধিকাৰ আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ আইন প্ৰণয়নো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক পৰিৱৰ্তন।
৩। সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন মানে কি ? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
সমাজৰ সংস্থা আৰু নিয়ম-নীতিত হোৱা পৰিৱৰ্তনে যেতিয়া সমাজৰ গাঁথনি সলনি কৰে, তেতিয়া তাক সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন বুলি কোৱা হয়।
উদাহৰণস্বৰূপে ভূমি সংস্কাৰৰ ফলত জমিদাৰী ব্যৱস্থাৰ অৱসান হোৱা বা শিক্ষাব্যৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তনে সমাজৰ গাঁথনি সলনি কৰা।
৪। পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ কিছুমান প্ৰকাৰ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত সমাজত বহু ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে। উদাহৰণস্বৰূপে—
(ক) বনাঞ্চল ধ্বংস বা জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত মানুহে নতুন জীৱিকা গ্ৰহণ কৰা।
(খ) নদীৰ পথ সলনি হোৱাৰ ফলত বসতি স্থানান্তৰ হোৱা।
(গ) প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত মানুহৰ জীৱন-ধাৰণ আৰু সামাজিক ব্যৱস্থাত পৰিৱৰ্তন হোৱা।
৫। প্ৰযুক্তিবিদ্যা আৰু অৰ্থনীতিয়ে অনা কিছুমান পৰিৱৰ্তন কি কি ?
উত্তৰঃ
প্ৰযুক্তিবিদ্যা আৰু অৰ্থনীতিয়ে সমাজত গভীৰ পৰিৱৰ্তন আনিছে। বাষ্পশক্তিৰ আৱিষ্কাৰে উদ্যোগ বিপ্লৱৰ সূচনা কৰে। ভাপ চালিত জাহাজ আৰু ৰে’লগাড়ীৰ ব্যৱহাৰে যোগাযোগ আৰু বাণিজ্যৰ গতি বহুগুণে বৃদ্ধি কৰিলে।
১৮৫৩ চনত ভাৰতত ৰে’লপথ স্থাপন হোৱাৰ পাছত অৰ্থনৈতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত হয়। আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্য আৰু জনপ্ৰবজন বৃদ্ধিৰ ফলত সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তনো সংঘটিত হয়।
৬। সামাজিক শৃংখলাই কি বুজায় আৰু ইয়াক কেনেকৈ ৰক্ষা কৰা হয় ?
উত্তৰঃ
সামাজিক শৃংখলা মানে সমাজত শৃংখলা আৰু স্থিৰতা বজাই ৰখা ব্যৱস্থা। সমাজত নিয়ম-নীতি, মূল্যবোধ আৰু আচৰণৰ মানদণ্ড পালন কৰাৰ দ্বাৰা সামাজিক শৃংখলা ৰক্ষা হয়।
সামাজিকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াই এই ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। সমাজৰ সদস্যসকলে এই প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে সমাজৰ নিয়ম-নীতি শিকি আৰু পালন কৰে।
৭। কৰ্তৃত্ব কি ? আইন আৰু আধিপত্যৰ সৈতে কৰ্তৃত্ব কিদৰে জড়িত ?
উত্তৰঃ
সমাজত কোনো গোট বা সংগঠন পৰিচালনা কৰিবলৈ যি বৈধ ক্ষমতা ব্যৱহাৰ কৰা হয় তাক কৰ্তৃত্ব বুলি কোৱা হয়।
সমাজত কৰ্তৃত্ব, আইন আৰু আধিপত্য একে আনৰ লগত জড়িত। আইন হৈছে লিখিত নিয়ম-নীতি যাক ৰাষ্ট্ৰই বলবৎ কৰে। কৰ্তৃত্ব হৈছে সেই নিয়ম মানিবলৈ বাধ্য কৰাব পৰা ক্ষমতা। এই ক্ষমতাৰ ভিত্তিত সমাজত আধিপত্য স্থাপিত হয়।
৮। গাঁও, নগৰ আৰু মহানগৰ কিদৰে পৃথক ?
উত্তৰঃ
গাঁও, নগৰ আৰু মহানগৰৰ মাজত পাৰ্থক্য মূলতঃ জনসংখ্যা, জীৱন-ধাৰণ আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ভিত্তিত কৰা হয়।
গাঁও অঞ্চলত জনসংখ্যা কম আৰু কৃষিভিত্তিক জীৱন-ধাৰণ দেখা যায়। নগৰত জনসংখ্যা বেছি আৰু ব্যৱসায়, শিল্প আৰু চাকৰিৰ সুযোগ বেছি থাকে। মহানগৰত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অতি বেছি আৰু আধুনিক সুবিধা-সুবিধা অধিক থাকে।
৯। গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ সামাজিক শৃংখলাৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ কি কি ?
উত্তৰঃ
(ক) গাঁওৰ পৰিসৰ সৰু আৰু মানুহৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থাকে।
(খ) সামাজিক নিয়ম-নীতি আৰু পৰম্পৰাৰ প্ৰভাৱ অধিক।
(গ) কৃষিভিত্তিক অৰ্থনীতিৰ প্ৰাধান্য।
(ঘ) সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ গতি তুলনামূলকভাৱে মন্থৰ।
১০। নগৰীয়া অঞ্চলৰ সামাজিক শৃংখলালৈ অহা প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
নগৰীয়া অঞ্চলত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অধিক হোৱাৰ ফলত বহু সামাজিক সমস্যা সৃষ্টি হয়। আৱাস সংকট, বস্তি এলেকাৰ সৃষ্টি, দৰিদ্ৰতা, বেকাৰত্ব আৰু সামাজিক বৈষম্য আদি নগৰ সমাজৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা।
বহু মানুহ গাঁওৰ পৰা নগৰত আহি বসতি স্থাপন কৰাৰ ফলত বাসস্থান আৰু সামাজিক সুবিধাৰ ওপৰত অধিক চাপ পৰে, যাৰ ফলত নগৰীয়া সামাজিক শৃংখলাৰ ওপৰত প্ৰত্যাহ্বান সৃষ্টি হয়।