Chapter 4
প্ৰাগৈতিহাসিক সংস্কৃতিৰ ভাগসমূহ
(মানৱ সংস্কৃতিৰ ক্ৰমবিকাশ)
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মানুহে ব্যৱহাৰ কৰা সৰ্বপ্ৰথম ধাতু কি?
উত্তৰঃ তাম (Copper)।
২। মূল শিলাখণ্ডৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা সঁজুলিক কি বোলে?
উত্তৰঃ মূল শিলাখণ্ড বা Core-ক আঘাত কৰি তাৰ অনাৱশ্যক অংশ আঁতৰাই তৈয়াৰ কৰা সঁজুলিক স্থূল সঁজুলি বা Core Tool বোলে।
৩। মানুহে ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰথম সঁজুলি কি?
উত্তৰঃ প্ৰাগৈতিহাসিক কালৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু বহুলভাৱে সংৰক্ষিত সঁজুলি হ’ল শিলৰ সঁজুলি।
৪। হস্তকুঠাৰ কোন সাংস্কৃতিক যুগৰ পৰা দেখা যায়?
উত্তৰঃ নিম্ন প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ পৰা।
৫। ঘঁহি-পিহি মসৃণ কৰা পদ্ধতি কোন যুগৰ বৈশিষ্ট্য?
উত্তৰঃ নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ।
৬। ক্ষুদ্ৰাকৃতিৰ শিলৰ সঁজুলি বা Microlith কোন যুগৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য?
উত্তৰঃ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ।
৭। প্ৰাকইতিহাসৰ মুখ্য ভাগ কি কি?
উত্তৰঃ
১. প্ৰস্তৰ যুগ
২. ধাতুৰ যুগ
৮। প্ৰস্তৰ যুগক সাধাৰণতে কেইটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়?
উত্তৰঃ
১. প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ
২. মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগ
৩. নৱপ্ৰস্তৰ যুগ
৯। হাড়ৰ বেজী কোন সাংস্কৃতিক যুগত বিশেষভাৱে দেখা যায়?
উত্তৰঃ উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত।
১০। Mousterian সংস্কৃতিৰ নাম ক’ৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ ফ্ৰান্সৰ Le Moustier নামৰ প্ৰত্নস্থানৰ পৰা।
১১। Mousterian সংস্কৃতি মুখ্যত কোন মানৱগোষ্ঠীৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰঃ ইউৰোপত মুখ্যত Neanderthal মানৱৰ সৈতে।
১২। “Neolithic Revolution” বা “নৱপ্ৰস্তৰীয় বিপ্লৱ” ধাৰণাটো কোনে প্ৰচলিত কৰিছিল?
উত্তৰঃ V. Gordon Childe-এ।
১৩। Microlith কি?
উত্তৰঃ অতি সৰু আকাৰৰ, বিশেষভাৱে গঢ় দিয়া শিলৰ সঁজুলিক Microlith বা ক্ষুদ্ৰাস্ত্ৰ বোলে।
১৪। প্ৰস্তৰ যুগৰ হাতিয়াৰ কি?
উত্তৰঃ শিল বা অন্য প্ৰাকৃতিক পদাৰ্থক মানুহে উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিতভাৱে গঢ় দি ব্যৱহাৰোপযোগী কৰি তোলা সঁজুলিক প্ৰস্তৰ যুগৰ হাতিয়াৰ বোলে।
১৫। প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিবলৈ কি কি পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ মুখ্যত শিল; ইয়াৰ উপৰিও হাড়, শিং আৰু হাতীদাঁত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
১৬। নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ কেইটামান সঁজুলিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মসৃণ শিলৰ কুঠাৰ, বাচলা (adze), বটালী (chisel), কোৰ, খন্তি আৰু কাচি।
১৭। প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ কেইটামান মুখ্য সঁজুলিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ Chopper, handaxe, cleaver, scraper, point, blade, burin, spear point আৰু হাড়ৰ বেজী।
১৮। Levallois কি?
উত্তৰঃ আগতীয়াকৈ core প্ৰস্তুত কৰি নিৰ্দিষ্ট আকাৰৰ flake উলিয়াই লোৱা উন্নত শিল-সঁজুলি নিৰ্মাণ কৌশলক Levallois technique বোলে।
১৯। Oldowan সংস্কৃতিৰ মুখ্য সঁজুলি কি?
উত্তৰঃ Chopper, chopping tool, flake আৰু সৰল scraper আদি।
২০। Kitchen Midden শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ খাদ্যাভ্যাসৰ ফলত জমা হোৱা শামুকৰ খোলা, হাড় আৰু অন্যান্য ঘৰুৱা আৱৰ্জনাৰ স্তূপ।
খ. স্থূল সঁজুলি আৰু চলি সঁজুলি
১। স্থূল সঁজুলি কাক বোলে?
উত্তৰঃ
শিলৰ এটা মূল খণ্ড বা core-ৰ পৰা আঘাত কৰি অনাৱশ্যকীয় চলি বা flake আঁতৰাই, অৱশিষ্ট মূল খণ্ডটোকেই সঁজুলিৰ ৰূপ দিলে তাক স্থূল সঁজুলি বা Core Tool বোলে।
উদাহৰণ—
-
Chopper
-
Handaxe
-
Cleaver
স্থূল সঁজুলি সাধাৰণতে তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ আৰু গধুৰ হয়।
২। চলি সঁজুলি কাক বোলে?
উত্তৰঃ
মূল শিলাখণ্ডত আঘাত কৰাৰ ফলত পৃথক হৈ ওলোৱা চলি বা flake-ক পুনৰ retouch কৰি যেতিয়া সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হয়, তাক চলি সঁজুলি বা Flake Tool বোলে।
উদাহৰণ—
-
Scraper
-
Point
-
Knife
-
Denticulate
৩। স্থূল সঁজুলি আৰু চলি সঁজুলিৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| স্থূল সঁজুলি | চলি সঁজুলি |
|---|---|
| মূল শিলাখণ্ড বা core-ৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হয় | Core-ৰ পৰা নিৰ্গত flake-ৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হয় |
| সাধাৰণতে আকাৰত ডাঙৰ আৰু গধুৰ | তুলনামূলকভাৱে সৰু আৰু পাতল |
| Core-টোৱেই মূল সঁজুলি | Flake-টোৱেই মূল সঁজুলি |
| Flake scar একাধিক পৃষ্ঠত থাকিব পাৰে | Ventral surface-ত percussion বৈশিষ্ট্য দেখা যায় |
| Handaxe, chopper, cleaver উদাহৰণ | Scraper, point, knife উদাহৰণ |
বিশেষ মন কৰিবাঃ “আঘাত স্ফীতি শূন্যাঞ্চল” কোনো সঁজুলিৰ নাম নহয়। Bulb of percussion আৰু সংশ্লিষ্ট বৈশিষ্ট্য flake চিনাক্ত কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
গ. ক্ষুদ্ৰাস্ত্ৰ বা Microlith
১। ক্ষুদ্ৰাস্ত্ৰ কি? ইয়াক কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ
মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য হৈছে ক্ষুদ্ৰ আকাৰৰ শিলৰ সঁজুলি বা Microlith।
Microlith-সমূহ সাধাৰণতে সৰু, পাতল আৰু বহুক্ষেত্ৰত নিৰ্দিষ্ট জ্যামিতিক ৰূপৰ আছিল।
ইয়াক প্ৰায়ে অকলে ব্যৱহাৰ কৰা নহৈ—
-
কাঠৰ নাল,
-
হাড়ৰ নাল,
-
শিং
আদিত আঠা বা resin-ৰ সহায়ত লগাই Composite Tool তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
এই পদ্ধতিত—
-
তীৰৰ আগ,
-
বর্শা,
-
কাচি,
-
ছুৰী,
-
harpoon
আদি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
প্ৰত্নতাত্ত্বিক গৱেষণাত microlith-সমূহ composite tool-ত haft কৰা হৈছিল বুলি শক্তিশালী প্ৰমাণ পোৱা যায়।
ঘ. হস্তকুঠাৰ
১। হস্তকুঠাৰ কি?
উত্তৰঃ
হস্তকুঠাৰ বা Handaxe হৈছে নিম্ন প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ এবিধ বিশিষ্ট দ্বিপৃষ্ঠীয় বা bifacial স্থূল সঁজুলি।
ইয়াক সাধাৰণতে—
-
ডিম্বাকৃতি,
-
নাশপাতি আকৃতি,
-
জোঙা
ৰূপত গঢ় দিয়া হৈছিল।
Handaxe বিশেষকৈ Acheulean সংস্কৃতিৰ অন্যতম চিনাক্তকাৰী সঁজুলি।
২। হস্তকুঠাৰৰ ব্যৱহাৰিক দিশসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
হস্তকুঠাৰ বহুমুখী সঁজুলি আছিল। ইয়াৰ সহায়ত—
-
জন্তুৰ মাংস কটা,
-
ছাল আঁতৰোৱা,
-
হাড় বা joint কটা,
-
কাঠ কটা,
-
শিপা-মূল খন্দা,
-
বিভিন্ন বস্তু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ
কৰা হৈছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।
চিত্ৰ অংকন কৰোঁতে—
-
জোঙা আগ
-
cutting edge
-
butt বা ধৰা অংশ
-
flake scars
চিহ্নিত কৰিবা।
ঙ. Mousterian সংস্কৃতি
১। Mousterian সংস্কৃতিৰ বিষয়ে চমুটোকা লিখা।
উত্তৰঃ
Mousterian হৈছে ইউৰোপ আৰু পশ্চিম এচিয়াৰ মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শিল-সঁজুলি পৰম্পৰা।
ইয়াৰ নাম ফ্ৰান্সৰ Dordogne অঞ্চলৰ Le Moustier প্ৰত্নস্থানৰ পৰা আহিছে। Le Moustier কোনো ব্যক্তি নহয়; ই এটা প্ৰত্নস্থান।
ইউৰোপত Mousterian সংস্কৃতি মুখ্যত Neanderthal মানুহৰ সৈতে জড়িত আছিল।
ইয়াৰ মুখ্য সঁজুলিসমূহ—
-
Side scraper
-
Point
-
Denticulate
-
Notched tool
-
কিছুমান biface
আদি।
সঁজুলি নিৰ্মাণত Levallois বা prepared-core technique-ৰ ব্যৱহাৰো দেখা যায়। Mousterian industry প্ৰায় 160,000ৰ পৰা 40,000 বছৰ আগৰ সময়ছোৱাত বিশেষভাৱে বিস্তৃত আছিল।
২। Mousterian সংস্কৃতিৰ দুবিধ মুখ্য সঁজুলিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
১. Mousterian point
২. Side scraper
৩। Mousterian-ৰ কেইটামান শিল্পধাৰাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
পুৰণি প্ৰত্নতাত্ত্বিক শ্ৰেণীবিভাজনত—
-
Mousterian of Acheulean Tradition
-
Typical Mousterian
-
Denticulate Mousterian
-
Quina/Ferrassie-type Mousterian
আদি ভাগ উল্লেখ কৰা হয়।
চ. Levallois পৰম্পৰা
১। Levallois পৰম্পৰাৰ বিষয়ে চমুটোকা লিখা।
উত্তৰঃ
Levallois technique হৈছে প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ এক উন্নত prepared-core technology।
ফ্ৰান্সৰ Paris-ৰ উপকণ্ঠৰ Levallois-Perret অঞ্চলৰ নামৰ পৰা এই নামটো আহিছে।
এই পদ্ধতিত সঁজুলি নিৰ্মাতাই প্ৰথমে core-টোক বিশেষ পদ্ধতিত গঢ় দি আগতেই নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল যে তাৰ পৰা কিমান ডাঙৰ আৰু কেনে আকৃতিৰ flake উলিয়াব।
তাৰ পিছত এক বিশেষ আঘাতৰ জৰিয়তে সেই পৰিকল্পিত flake পৃথক কৰা হৈছিল।
ইয়াৰ গুৰুত্ব হ’ল—
-
কেঁচামালৰ সঠিক ব্যৱহাৰ,
-
আগতীয়া পৰিকল্পনা,
-
নিয়ন্ত্ৰিত flake উৎপাদন,
-
অধিক কাৰ্যক্ষম সঁজুলি।
Levallois technique মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত বিশেষভাৱে বিস্তৃত হৈছিল আৰু Mousterian industry-তো বহুল ব্যৱহাৰ হৈছিল।
ছ. উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ
১। উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ
উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত সঁজুলি প্ৰযুক্তি, শিল্পকলা আৰু সাংস্কৃতিক আচৰণত উল্লেখযোগ্য উন্নতি দেখা যায়।
(ক) Blade Industry
Core-ৰ পৰা দীঘল আৰু পাতল blade তৈয়াৰৰ কৌশল উন্নত হৈছিল।
(খ) Burin বা খোদনাস্ত্ৰ
হাড়, শিং আৰু হাতীদাঁতত খোদাই কৰিবলৈ burin ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(গ) Bone and Antler Tools
হাড় আৰু শিঙেৰে—
-
বেজী,
-
harpoon,
-
spear point,
-
awl
আদি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
(ঘ) উন্নত Hafting
বিভিন্ন শিল বা হাড়ৰ সঁজুলি নালত সংযোগ কৰি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(ঙ) অলংকাৰ
শামুক, দাঁত, হাড় আদিৰ পৰা দেহসজ্জাৰ সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
(চ) শিল্পকলাৰ অসাধাৰণ বিকাশ
গুহাচিত্ৰ, খোদাই আৰু সৰু মূৰ্তিৰ ব্যাপক বিকাশ এই সময়ৰ অন্যতম মুখ্য বৈশিষ্ট্য।
(ছ) উন্নত চিকাৰ কৌশল
সমষ্টিগত চিকাৰ, projectile অস্ত্ৰ আৰু বিশেষ উদ্দেশ্যৰ সঁজুলি বৃদ্ধি পায়।
জ. নৱপ্ৰস্তৰীয় বিপ্লৱ
১। নৱপ্ৰস্তৰীয় বিপ্লৱ কি?
উত্তৰঃ
চিকাৰ আৰু খাদ্য সংগ্ৰহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল জীৱনধাৰাৰ পৰা কৃষি আৰু পশুপালনভিত্তিক খাদ্য উৎপাদনকাৰী স্থায়ী জীৱনধাৰালৈ হোৱা মৌলিক সামাজিক-অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তনক নৱপ্ৰস্তৰীয় বিপ্লৱ বোলে।
V. Gordon Childe-এ এই পৰিৱৰ্তনৰ গভীৰ তাৎপৰ্য বুজাবলৈ “Neolithic Revolution” শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
২। নৱপ্ৰস্তৰীয় বিপ্লৱৰ ফলত মানৱ সমাজত কি কি পৰিৱৰ্তন হৈছিল?
উত্তৰঃ
১. কৃষিৰ আৰম্ভণি
মানুহে নিৰ্বাচিত উদ্ভিদৰ চাষ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
২. পশুপালন
বনৰীয়া পশু পোহনীয়া কৰি খাদ্য, শ্রম আৰু অন্যান্য কামত ব্যৱহাৰ কৰা হ’ল।
৩. স্থায়ী বসতি
অঘৰী জীৱনৰ পৰিৱৰ্তে গাঁও আৰু স্থায়ী ঘৰ-বাৰী গঢ়ি উঠিল।
৪. খাদ্য উদ্বৃত্ত
কৃষিৰ ফলত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক খাদ্য উৎপাদন সম্ভৱ হ’ল।
৫. খাদ্য সঞ্চয়
শস্য সংৰক্ষণৰ বাবে পাত্ৰ, পাচি-খৰাহী, ভঁৰাল আদি ব্যৱহাৰ কৰা হ’ল।
৬. মৃৎশিল্প
মাটিৰ পাত্ৰ তৈয়াৰ আৰু পোৰাৰ কৌশল বিকাশ লাভ কৰিলে।
৭. মসৃণ শিলৰ সঁজুলি
ঘঁহি-পিহি মসৃণ কৰা কুঠাৰ, adze আদি প্ৰচলিত হ’ল।
৮. কাৰুশিল্প
বয়ন, মৃৎশিল্প আৰু অন্যান্য বিশেষীকৃত কামৰ বিকাশ ঘটিল।
৯. জনসংখ্যা বৃদ্ধি
স্থায়ী খাদ্য যোগানৰ ফলত বসতি আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধি পালে।
১০. সামাজিক সংগঠনৰ বিকাশ
সম্পত্তি, শ্রমবিভাজন আৰু অধিক জটিল সামাজিক সম্পৰ্ক গঢ় লৈ উঠিল।
ঝ. প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ আৰু নৱপ্ৰস্তৰ জীৱনধাৰাৰ পাৰ্থক্য
| প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ | নৱপ্ৰস্তৰ যুগ |
|---|---|
| মুখ্যত Pleistocene-ৰ সৈতে জড়িত | Holocene-ৰ সৈতে জড়িত |
| চিকাৰ আৰু খাদ্য সংগ্ৰহ মুখ্য | কৃষি আৰু পশুপালন মুখ্য |
| অধিকাংশ লোক অঘৰী বা স্থানান্তৰশীল | স্থায়ী গাঁও গঢ় লৈ উঠে |
| Chipped stone tools মুখ্য | Ground/polished stone toolsৰ প্ৰাধান্য |
| খাদ্য উৎপাদন কৰা নাছিল | খাদ্য উৎপাদন কৰিছিল |
| বসতি অস্থায়ী | বসতি অধিক স্থায়ী |
| মৃৎশিল্প সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য নহয় | বহু অঞ্চলত মৃৎশিল্প বিকশিত |
| খাদ্য সঞ্চয় সীমিত | শস্য সঞ্চয় বৃদ্ধি |
| সৰু mobile group | বৃহৎ গাঁও-সমাজৰ বিকাশ |
ঞ. Oldowan সংস্কৃতি
১। Oldowan সংস্কৃতিৰ বিষয়ে চমুটোকা লিখা।
উত্তৰঃ
Oldowan হৈছে মানৱ বিবৰ্তনৰ আৰম্ভণিৰ আটাইতকৈ পুৰণি ব্যাপকভাৱে স্বীকৃত শিল-সঁজুলি পৰম্পৰাসমূহৰ অন্যতম।
ইয়াৰ নাম Tanzanian Olduvai Gorge-ৰ পৰা আহিছে। Louis আৰু Mary Leakey-ৰ গৱেষণাই Olduvai-ৰ Oldowan সমলক বিশ্বজুৰি বিখ্যাত কৰি তোলে।
পৰম্পৰাগত কাল নিৰ্ধাৰণ অনুসৰি Oldowan প্ৰায় 2.6 million years ago-ৰ পৰা আফ্ৰিকাত দেখা যায়; নতুন আৱিষ্কাৰে Oldowan-সদৃশ প্রযুক্তিৰ আৰু পুৰণি নিদৰ্শনৰ সম্ভাৱনাও দেখুৱাইছে।
Oldowan-ৰ মুখ্য সঁজুলি—
-
Chopper
-
Chopping tool
-
Flake
-
Scraper
-
Hammerstone
ইয়াত সাধাৰণতে cobble বা stone core-ক কেইবাবাৰো আঘাত কৰি তীক্ষ্ণ cutting edge তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
Oldowan technology early Homo-ৰ সৈতে বিশেষভাৱে জড়িত যদিও ইয়াক কেৱল Homo habilis-ৰ একমাত্ৰ সংস্কৃতি বুলি ধৰা উচিত নহয়।
ট. ইউৰোপৰ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ কিছুমান সংস্কৃতি
১। ইউৰোপৰ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ কিছুমান উল্লেখযোগ্য সংস্কৃতিৰ বিৱৰণ দিয়া।
(ক) Azilian সংস্কৃতি
Azilian সংস্কৃতিৰ নাম দক্ষিণ-পশ্চিম ফ্ৰান্সৰ Mas d’Azil গুহাৰ পৰা আহিছে।
ই উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰৰ শেষভাগ আৰু পৰৱৰ্তী Mesolithic পৰ্যায়ৰ সংযোগী সংস্কৃতি হিচাপে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
মুখ্য বৈশিষ্ট্য—
-
ক্ষুদ্ৰ শিলৰ সঁজুলি
-
backed blade
-
scraper
-
bone harpoon
-
ৰঙীন আঁচ থকা pebble
আদি।
(খ) Tardenoisian সংস্কৃতি
ইয়াৰ নাম ফ্ৰান্সৰ Fère-en-Tardenois অঞ্চলৰ পৰা আহিছে।
ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য—
-
অতি সৰু microlith
-
triangle
-
trapeze
-
bladelet
আদি।
এই সঁজুলিবোৰ composite tool-ত ব্যৱহৃত হৈছিল।
(গ) Asturian সংস্কৃতি
স্পেইনৰ Asturias অঞ্চলৰ নাম অনুসৰি এই নাম।
ই মূলত Atlantic উপকূলৰ Mesolithic hunter-gatherer tradition।
মুখ্য বৈশিষ্ট্য—
-
coastal adaptation
-
shellfish আহৰণ
-
বিশেষ pick সদৃশ শিলৰ সঁজুলি
আদি।
(ঘ) Maglemosian সংস্কৃতি
উত্তৰ ইউৰোপ, বিশেষকৈ Denmark আৰু Baltic অঞ্চলত বিকশিত Mesolithic সংস্কৃতি।
“Maglemose” শব্দৰ অৰ্থ বৃহৎ পিটনি বা জলাশয় অঞ্চল।
মুখ্য বৈশিষ্ট্য—
-
microlith
-
bone point
-
antler tool
-
মাছধৰা
-
জলাশয়কেন্দ্ৰিক জীৱিকা
আদি।
(ঙ) Campignian সংস্কৃতি
ইয়াৰ সমল পশ্চিম ইউৰোপৰ কিছু অঞ্চলত পোৱা গৈছে।
মুখ্য বৈশিষ্ট্য হিচাপে—
-
তুলনামূলক ডাঙৰ stone axe/adze
-
scraper
-
কৃষি-পূৰ্ব আৰু নৱপ্ৰস্তৰীয় বৈশিষ্ট্যৰ সংমিশ্ৰণ
উল্লেখ কৰা হয়।
(চ) Kitchen Midden সংস্কৃতি
Denmark তথা উত্তৰ ইউৰোপৰ উপকূলীয় Mesolithic জীৱনৰ সৈতে shell midden বিশেষভাৱে জড়িত।
মানুহে বৃহৎ পৰিমাণে—
-
শামুক,
-
মাছ,
-
সামুদ্ৰিক খাদ্য
খোৱাৰ ফলত shell আৰু অস্থিৰ ডাঙৰ স্তূপ গঢ় লৈছিল।
এই midden-ৰ মাজত—
-
stone tools
-
bone tools
-
খাদ্যৰ অৱশেষ
-
কোনো কোনো পিছৰ স্তৰত pottery
পোৱা যায়।
ঠ. Azilian সংস্কৃতি
১। Azilian সংস্কৃতিৰ বিষয়ে চমুটোকা লিখা।
উত্তৰঃ
Azilian হৈছে ইউৰোপৰ শেষ উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ আৰু আৰম্ভণিৰ মধ্যপ্ৰস্তৰৰ মাজৰ এক transition-ধর্মী সংস্কৃতি।
দক্ষিণ-পশ্চিম ফ্ৰান্সৰ Mas d’Azil-ৰ পৰা নামটো আহিছে।
ইয়াৰ মুখ্য সাংস্কৃতিক সমল—
-
backed bladelet,
-
scraper,
-
point,
-
সৰল bone harpoon,
-
গেৰুৱা ৰঙেৰে আঁকা pebble
আদি।
Magdalenian যুগৰ সমৃদ্ধ cave art-ৰ তুলনাত Azilian শিল্প অধিক সৰল আৰু বিমূর্ত ধৰণৰ আছিল।
মানুহ চিকাৰ, মাছ ধৰা আৰু খাদ্য সংগ্ৰহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল।
ড. Kitchen Midden
১। Kitchen Midden-ৰ বিষয়ে চমুটোকা লিখা।
উত্তৰঃ
Kitchen Midden শব্দৰ অৰ্থ হ’ল ঘৰুৱা বা ৰান্ধনীশালৰ আৱৰ্জনাৰ স্তূপ।
বিশেষকৈ Denmark-ৰ Mesolithic উপকূলীয় বসতিত বহু পৰিমাণে—
-
শামুকৰ খোলা,
-
মাছৰ হাড়,
-
জন্তুৰ হাড়,
-
জ্বলা সামগ্ৰী,
-
শিলৰ সঁজুলি
একে ঠাইত জমা হৈ বিশাল স্তূপ সৃষ্টি কৰিছিল।
এই shell midden-সমূহ অধ্যয়ন কৰি প্ৰত্নতত্ত্ববিদসকলে সেই সময়ৰ মানুহৰ খাদ্যাভ্যাস, পৰিৱেশ আৰু জীৱিকাৰ বিষয়ে মূল্যৱান তথ্য লাভ কৰে।
ঢ. Campignian সংস্কৃতি
১। Campignian সংস্কৃতিৰ বিষয়ে চমুটোকা লিখা।
উত্তৰঃ
Campignian নামেৰে পশ্চিম ইউৰোপৰ এক পৰৱৰ্তী prehistoric stone-tool tradition-ক বৰ্ণনা কৰা হৈছিল।
ইয়াৰ সৈতে—
-
axe,
-
adze,
-
scraper,
-
point
আদি stone tool জড়িত।
কিছুমান স্থানত মৃৎপাত্ৰ আৰু পশুপালন/কৃষিৰ আৰম্ভণিৰ সৈতে মিল থকা বৈশিষ্ট্য দেখা যায়। সেয়ে ইয়াক Mesolithicৰ অন্তিম আৰু Neolithicৰ আৰম্ভণিৰ সংযোগী পৰিৱেশ বুজাবলৈ পুৰণি সাহিত্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
ণ. গুৰুত্বপূৰ্ণ অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। Palaeolithic শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ পুৰণি প্ৰস্তৰ যুগ।
২। Mesolithic শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ মধ্য প্ৰস্তৰ যুগ।
৩। Neolithic শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ নতুন প্ৰস্তৰ যুগ।
৪। Acheulean সংস্কৃতিৰ মুখ্য সঁজুলি কি?
উত্তৰঃ Handaxe আৰু cleaver।
৫। Prepared-core technique-ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ Levallois technique।
৬। উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰৰ বিশেষ সঁজুলি উদ্যোগ কি?
উত্তৰঃ Blade আৰু burin industry।
৭। Ground and polished stone axe কোন যুগৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য?
উত্তৰঃ নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ।
৮। Composite tool কি?
উত্তৰঃ কাঠ, হাড় বা শিঙৰ নালত একাধিক শিলৰ অংশ সংযোগ কৰি তৈয়াৰ কৰা সঁজুলি।
৯। Mousterian-ৰ সৈতে কোন মানৱ বিশেষভাৱে জড়িত?
উত্তৰঃ Neanderthal।
১০। খাদ্য উৎপাদনকাৰী অৰ্থনীতি কেতিয়া স্পষ্ট ৰূপ লয়?
উত্তৰঃ নৱপ্ৰস্তৰ যুগত।
১১। নৱপ্ৰস্তৰ যুগত মানুহৰ মুখ্য জীৱিকা কি আছিল?
উত্তৰঃ কৃষি আৰু পশুপালন।
১২। তাম ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হোৱাৰ পিছৰ অন্তৱৰ্তী সংস্কৃতিক কি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ Chalcolithic বা তাম্ৰপ্ৰস্তৰ যুগ।
১৩। Bronze কিহৰ সংকৰ ধাতু?
উত্তৰঃ মুখ্যত তাম আৰু টিনৰ।
১৪। Flake scar কি?
উত্তৰঃ শিলৰ core-ৰ পৰা flake আঁতৰোৱাৰ পিছত ৰৈ যোৱা দাগ।
১৫। Retouch কি?
উত্তৰঃ Flake বা blade-ৰ ধাৰক অধিক উপযোগী কৰিবলৈ পুনৰ সৰু সৰু চলি আঁতৰোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
ত. MCQ — ২০টা
১। মানুহে ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰথম ধাতু—
A) তাম
B) লোহা
C) টিন
D) এলুমিনিয়াম
উত্তৰঃ A) তাম
২। মূল শিলাখণ্ডৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা সঁজুলি—
A) Flake tool
B) Core tool
C) Microlith
D) Bone tool
উত্তৰঃ B) Core tool
৩। Microlith কোন যুগৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য?
A) Bronze Age
B) Iron Age
C) Mesolithic
D) Historic Age
উত্তৰঃ C) Mesolithic
৪। Neolithic Revolution ধাৰণাটোৰ সৈতে জড়িত—
A) Louis Leakey
B) Mortillet
C) Lartet
D) V. Gordon Childe
উত্তৰঃ D) V. Gordon Childe
৫। Handaxe বিশেষভাৱে জড়িত—
A) Lower Palaeolithic
B) Neolithic only
C) Iron Age
D) Historic period
উত্তৰঃ A) Lower Palaeolithic
৬। Mousterian নামটো আহিছে—
A) এজন বিজ্ঞানীৰ নামৰ পৰা
B) Le Moustier প্ৰত্নস্থানৰ পৰা
C) এটা নদীৰ পৰা
D) এটা ধাতুৰ পৰা
উত্তৰঃ B) Le Moustier প্ৰত্নস্থানৰ পৰা
৭। Mousterian সংস্কৃতি ইউৰোপত বিশেষভাৱে জড়িত—
A) Australopithecus
B) Homo habilis
C) Neanderthal
D) Ramapithecus
উত্তৰঃ C) Neanderthal
৮। মসৃণ শিলৰ কুঠাৰ কোন যুগৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য?
A) Lower Palaeolithic
B) Middle Palaeolithic
C) Mesolithic
D) Neolithic
উত্তৰঃ D) Neolithic
৯। Oldowan-ৰ মুখ্য সঁজুলি—
A) Chopper
B) Polished axe
C) Iron sword
D) Bronze spear
উত্তৰঃ A) Chopper
১০। Levallois হৈছে—
A) ধাতু গলোৱা পদ্ধতি
B) Prepared-core technique
C) মৃৎশিল্প
D) কৃষি পদ্ধতি
উত্তৰঃ B) Prepared-core technique
১১। Kitchen Midden-ত বিশেষভাৱে পোৱা যায়—
A) লোহাৰ তৰোৱাল
B) তামৰ মুদ্ৰা
C) শামুকৰ খোলাৰ স্তূপ
D) লিখিত ফলক
উত্তৰঃ C) শামুকৰ খোলাৰ স্তূপ
১২। Blade আৰু Burin industry বিশেষভাৱে জড়িত—
A) Neolithic
B) Mesolithic only
C) Metal Age
D) Upper Palaeolithic
উত্তৰঃ D) Upper Palaeolithic
১৩। Flake tool তৈয়াৰ কৰা হয়—
A) Core-ৰ পৰা পৃথক কৰা flake-ৰ পৰা
B) ধাতুৰ পৰা
C) মাটিৰ পৰা
D) কাঠৰ পৰা মাত্ৰ
উত্তৰঃ A) Core-ৰ পৰা পৃথক কৰা flake-ৰ পৰা
১৪। Composite tool-ত microlith সাধাৰণতে লগোৱা হৈছিল—
A) কাপোৰত
B) কাঠ বা হাড়ৰ নালত
C) মাটিৰ পাত্ৰত
D) গুহাৰ বেৰত
উত্তৰঃ B) কাঠ বা হাড়ৰ নালত
১৫। Mas d’Azil-ৰ সৈতে জড়িত সংস্কৃতি—
A) Mousterian
B) Oldowan
C) Azilian
D) Acheulean
উত্তৰঃ C) Azilian
১৬। খাদ্য উৎপাদন আৰম্ভ হোৱাটো বিশেষভাৱে জড়িত—
A) Lower Palaeolithic
B) Middle Palaeolithic
C) Mesolithic
D) Neolithic
উত্তৰঃ D) Neolithic
১৭। Acheulean-ৰ চিনাক্তকাৰী সঁজুলি—
A) Handaxe
B) Pottery
C) Iron plough
D) Microlith only
উত্তৰঃ A) Handaxe
১৮। Oldowan নামটো জড়িত—
A) Le Moustier
B) Olduvai Gorge
C) Mas d’Azil
D) Levallois
উত্তৰঃ B) Olduvai Gorge
১৯। নৱপ্ৰস্তৰ যুগত মুখ্য জীৱিকা—
A) কেৱল চিকাৰ
B) কেৱল মাছ ধৰা
C) কৃষি আৰু পশুপালন
D) কাৰখানা
উত্তৰঃ C) কৃষি আৰু পশুপালন
২০। Bronze হৈছে মূলত—
A) Iron + Carbon
B) Copper + Zinc
C) Gold + Silver
D) Copper + Tin
উত্তৰঃ D) Copper + Tin
Teacher Generate Old Question Answer
Chapter 4
সামাজিক নৃতত্ত্ব
অনুশীলনী
- পৰিয়ালৰ সংজ্ঞা দিয়া । পৰিয়ালৰ প্ৰকাৰ্যসমূহ আলোচনা কৰা ।
উত্তৰ-
- প্ৰাথমিক পৰিয়ালৰ সংজ্ঞা লিখা । জন্ম পৰিয়াল আৰু প্ৰজনন পৰিয়ালৰ গঠন সম্বন্ধে চিত্ৰ সহকাৰে আলোচনা কৰা ।
উত্তৰ:
- একান্নৱৰ্তী পৰিয়াল কি ? হিন্দু একান্নৱৰ্তী পৰিয়ালৰ প্ৰকাৰ্যসমূহ আলোচনা কৰা ।
উত্তৰ:
- পৰিয়ালৰ সংজ্ঞা দিয়া । ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰবোৰ কি কি ?
উত্তৰ:
- বাসস্থানৰ ভিত্তিত পৰিয়ালৰ প্ৰকাৰ সমূহ আলোচনা কৰা ।
উত্তৰ:
- ”পৰিয়াল এটা সাৰ্বজনীন ,সামাজিক গোট” । ব্যাখ্যা কৰা ।
উত্তৰ:
- সংযুক্ত পৰিয়াল সুফল আৰু কুফলবোৰ লিখা ।
উত্তৰ-
- পাৰ্থক্য দেখুওৱা ঃ
(a) জন্মপৰিয়াল আৰু প্ৰজনন পৰিয়াল।
উত্তৰ:
(b) বহুপত্নীক পৰিয়াল আৰু বহুপতিক পৰিয়াল।
উত্তৰ:
(c) পিতৃস্থানীয় আৱাস আৰু মাতৃস্থানীয় আৱাস।
উত্তৰ:
(d) পিতৃস্থানীয় আৱাস আৰু নৱস্থানীয় আৱাস।
উত্তৰ:
(e) মাতৃ প্ৰাধান্য আৰু পিতৃ প্ৰাধান্য।
উত্তৰ:
9। অতি চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰঃ
১। প্ৰথমিক পৰিয়ালৰ আন এটা নাম কি?
উত্তৰঃ
২। কৃষক সমাজত কোন প্ৰকাৰৰ পৰিয়ালৰ প্ৰাধান্য বেছি?
উত্তৰঃ
৩। পিতৃ, মাতৃ আৰু তেওঁলোকৰ অবিবহাহিত সন্তানেৰে গঠিত গোটটিক বুজা যায়।
উত্তৰঃ
৪। মানৱ সমাজৰ ক্ষুদ্ৰতম গোটটি কি?
উত্তৰঃ
৫। একপত্নী-বহুপতিক পৰিয়াল কাৰ মাজত দেখা যায়?
উত্তৰঃ
৬। মিছিংসকলৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ প্ৰধান উৎস কি?
উত্তৰঃ
৭। আপাটানিসকল ক’ত বাস কৰে?
উত্তৰঃ
৮। কোনটো জনগোষ্ঠিয়ে নিজক ‘আছিক্-মান্দে’ (বা পাহাৰী মানুহ) বুলি চিনাকি দিবলৈে ভাল পায়?
উত্তৰঃ
৯। গাৰোসকলৰ মাজত থকা ডেকা চাঙৰ নাম কি?
উত্তৰঃ
১০। আপটানিসকলৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ প্ৰধান উপায় কি?
উত্তৰঃ
১১। আও নগা সমাজত ডেকা চাঙৰ নাম কি?
উত্তৰঃ
১২। গাৰোসকলৰ প্ৰধান কৃষি উৎসৱৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
১৩। গাৰোসকলৰ এটা মুখ্য কৃষিজাত শস্যৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
১৪। গাৰোসকলৰ জীৱিকা-নিৰ্বাহৰ প্ৰধান উৎস কি?
উত্তৰঃ
১৫। উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ এটা খাপ বা বেদিকা খেতিয়ক সম্প্ৰদায়ৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
১৬। উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ এটা ঝুম-কৃষক সম্প্ৰদায়ৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
১৭। মিছিংসকলৰ এটা প্ৰধান কৃষি উৎসৱৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
১৮। খাছিসকল গোত্ৰ বহিঃবৈবাহিক নে গোত্ৰ-অন্তঃবৈবাহিক?
উত্তৰঃ
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post