মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ
ক. ৰচনাত্মক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মনোযোগ কাক কয়? মনোযোগৰ কেইটামান সংজ্ঞা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰঃ চেতন মনৰ সন্মুখত থকা বহু বস্তু, ঘটনা বা বিষয়ৰ মাজৰ পৰা কোনো এটা বিশেষ বস্তু বা বিষয় বাছি লৈ তাৰ ওপৰত মানসিক সচেতনতা কেন্দ্ৰীভূত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াক মনোযোগ বোলে।
সংজ্ঞাসমূহঃ
-
ৰছৰ মতে — মনোযোগ হ’ল এনে এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা কোনো এটা চিন্তনীয় বিষয় মনত স্পষ্টভাৱে দাঙি ধৰা হয়।
-
উইলিয়াম জেমছৰ মতে — একাধিক সম্ভাব্য বস্তু বা চিন্তাৰ মাজৰ পৰা কোনো এটাক মনৰ অধিক স্পষ্ট আৰু কেন্দ্ৰীয় স্থানত গ্ৰহণ কৰাই মনোযোগ।
-
সাধাৰণ অৰ্থত, কোনো নিৰ্দিষ্ট বস্তু, ঘটনা বা কাৰ্যৰ ওপৰত মনৰ চেতন শক্তি কেন্দ্ৰীভূত কৰাই মনোযোগ।
২। মনোযোগৰ মনকৰিবলগীয়া বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
মনোযোগৰ প্রধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
-
মনোযোগ এক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
-
ই সদায় নির্বাচনমূলক।
-
এটা বিশেষ বিষয় বা বস্তুৰ ওপৰত সচেতনতা কেন্দ্ৰীভূত কৰে।
-
মনোযোগৰ পৰিসৰ সীমিত।
-
মনোযোগ স্থিৰ নহয়; ই গতিশীল।
-
মনোযোগ উদ্দেশ্যধর্মী হ’ব পাৰে।
-
আগ্ৰহ, প্ৰয়োজন, অভিৰোচন আৰু আবেগে মনোযোগ প্ৰভাৱিত কৰে।
-
বাহ্যিক উদ্দীপকৰ আকাৰ, তীব্ৰতা, নতুনত্ব, গতি আদি মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে।
-
মনোযোগত দৈহিক আৰু মানসিক প্ৰস্তুতিৰ প্ৰয়োজন হয়।
-
মনোযোগ কোনো বিষয় ভালদৰে উপলব্ধি আৰু বিশ্লেষণ কৰাত সহায় কৰে।
-
মনোযোগ অনুসন্ধানমূলক প্ৰক্ৰিয়াও; ই কৌতূহল পূৰণত সহায় কৰে।
-
দীঘলীয়া সময় একেটা বস্তুৰ ওপৰত একেবাৰে অপৰিৱৰ্তিতভাৱে মনোযোগ ধৰি ৰখা কঠিন।
৩। মনোযোগক মনৰ নিৰ্বাচনী কাৰ্য বুলি কোৱা হয় কিয়?
উত্তৰঃ আমাৰ চৌপাশত একে সময়তে অসংখ্য উদ্দীপক থাকে। কিন্তু মন সকলো উদ্দীপকৰ ওপৰত সমানভাৱে কেন্দ্ৰীভূত নহয়। বহু বস্তুৰ মাজৰ পৰা কোনো এটা বিশেষ বিষয় বাছি লৈ তাৰ ওপৰত সচেতনতা কেন্দ্ৰীভূত কৰা হয়। এই বাছনি কৰাৰ বৈশিষ্ট্যৰ বাবে মনোযোগক মনৰ নিৰ্বাচনী কাৰ্য বুলি কোৱা হয়।
৪। মনোযোগক অনুসন্ধানমূলক প্ৰক্ৰিয়া বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ মনোযোগে কোনো বিষয়ৰ ওপৰত মন কেন্দ্ৰীভূত কৰি তাৰ বিভিন্ন দিশ জানিবলৈ, বিশ্লেষণ কৰিবলৈ আৰু নতুন তথ্য আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে। মনোযোগ যিমান গভীৰ হয়, বিষয়ৰ অনুসন্ধান আৰু বুজাবুজিও সিমান গভীৰ হয়। সেয়েহে মনোযোগক এক অনুসন্ধানমূলক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া বুলি কোৱা হয়।
খ. মনোযোগৰ প্ৰকাৰ
১। সংবেদনাত্মক মনোযোগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ চকু, কাণ, নাক, জিভা আৰু ছাল আদি ইন্দ্ৰিয়ৰ যোগেদি লাভ কৰা বাহ্যিক উদ্দীপকৰ ওপৰত সৃষ্টি হোৱা মনোযোগক সংবেদনাত্মক মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ হঠাৎ ডাঙৰ শব্দ শুনি সেইফালে চোৱা।
২। ভাৱাত্মক বা ধাৰণামূলক মনোযোগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো বাস্তৱ বস্তু সন্মুখত নাথাকিলেও স্মৃতি, চিন্তা, কল্পনা, আবেগ বা ধাৰণাৰ ওপৰত মন কেন্দ্ৰীভূত হোৱাক ভাৱাত্মক বা ধাৰণামূলক মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ
-
কোনো অনুপস্থিত ব্যক্তিৰ কথা গভীৰভাৱে ভাবি থকা।
-
চকু মুদি ঈশ্বৰৰ ধ্যান কৰা।
৩। ভাৱাত্মক আৰু সংবেদনাত্মক মনোযোগৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| ভাৱাত্মক মনোযোগ | সংবেদনাত্মক মনোযোগ |
|---|---|
| চিন্তা, কল্পনা, স্মৃতি বা ধাৰণাৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত | বাহ্যিক ইন্দ্ৰিয়-উদ্দীপকৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত |
| বস্তু সন্মুখত নাথাকিলেও সম্ভৱ | সাধাৰণতে বস্তু বা উদ্দীপক সন্মুখত থাকে |
| অধিক মানসিক বা বৌদ্ধিক | অধিক ইন্দ্ৰিয়নির্ভৰ |
| উদাহৰণ—অনুপস্থিত ব্যক্তিৰ কথা ভাবা | উদাহৰণ—ডাঙৰ শব্দ শুনি চোৱা |
৪। বিশ্লেষণাত্মক মনোযোগ কি?
উত্তৰঃ কোনো বিষয় বা বস্তুৰ বিভিন্ন অংশ, বৈশিষ্ট্য বা উপাদান পৃথক পৃথককৈ বিশদভাৱে পৰ্যবেক্ষণ কৰি দিয়া মনোযোগক বিশ্লেষণাত্মক মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ কাপোৰ এখন কিনোঁতে তাৰ দাম, ৰং, গুণ, কাপোৰৰ মান, মাপ আদি পৃথককৈ পৰীক্ষা কৰা।
৫। সংশ্লেষণাত্মক মনোযোগ কি?
উত্তৰঃ কোনো বিষয় বা বস্তুৰ বিভিন্ন অংশক পৃথক পৃথককৈ নহয়, বৰং এক সমগ্ৰ বা সম্পূৰ্ণ ৰূপ হিচাপে উপলব্ধি কৰি দিয়া মনোযোগক সংশ্লেষণাত্মক মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ ছবি এখনৰ প্ৰতিটো ৰং বা রেখা পৃথককৈ নাচাই সমগ্ৰ ছবিখনৰ অৰ্থ আৰু সৌন্দৰ্য উপলব্ধি কৰা।
৬। বিশ্লেষণাত্মক আৰু সংশ্লেষণাত্মক মনোযোগৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| বিশ্লেষণাত্মক মনোযোগ | সংশ্লেষণাত্মক মনোযোগ |
|---|---|
| বিষয়ৰ অংশসমূহ পৃথককৈ বিবেচনা কৰে | বিষয়টোক সমগ্ৰ ৰূপত বিবেচনা কৰে |
| সূক্ষ্ম বিশ্লেষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব | সামগ্ৰিক উপলব্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব |
| বিজ্ঞান, পৰীক্ষা, বিশ্লেষণত উপযোগী | সাহিত্য, ছবি, সামগ্ৰিক সমস্যাবোধত উপযোগী |
| উদাহৰণ—কাপোৰৰ দাম, ৰং, মান পৃথককৈ চোৱা | উদাহৰণ—গোটেই ছবিখন একেলগে উপলব্ধি কৰা |
গ. ঐচ্ছিক আৰু অনৈচ্ছিক মনোযোগ
১। ঐচ্ছিক মনোযোগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইচ্ছা, উদ্দেশ্য, কৰ্তব্যবোধ বা মানসিক প্ৰচেষ্টাৰে কোনো বিষয়ৰ ওপৰত মন কেন্দ্ৰীভূত কৰিলে তাক ঐচ্ছিক মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ পৰীক্ষাৰ বাবে কঠিন পাঠ মনোযোগেৰে পঢ়া।
২। অনৈচ্ছিক মনোযোগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো সচেতন ইচ্ছা বা চেষ্টা নকৰাকৈ বাহ্যিক উদ্দীপকৰ তীব্ৰতা, নতুনত্ব, গতি বা আকৰ্ষণীয়তাৰ ফলত নিজে নিজে মনোযোগ সৃষ্টি হলে তাক অনৈচ্ছিক মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ হঠাৎ বজ্ৰপাতৰ শব্দ শুনি সেইফালে মন যোৱা।
৩। ঐচ্ছিক আৰু অনৈচ্ছিক মনোযোগৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| ঐচ্ছিক মনোযোগ | অনৈচ্ছিক মনোযোগ |
|---|---|
| ইচ্ছা আৰু মানসিক প্ৰচেষ্টাৰে সৃষ্টি হয় | নিজে নিজে সৃষ্টি হয় |
| উদ্দেশ্য বা কৰ্তব্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে | বাহ্যিক উদ্দীপকৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰ কৰে |
| সচেতন নিয়ন্ত্ৰণ থাকে | সচেতন নিয়ন্ত্ৰণ কম |
| তুলনামূলকভাৱে অধিক স্থায়ী হ’ব পাৰে | সাধাৰণতে ক্ষণস্থায়ী |
| উদাহৰণ—পাঠ অধ্যয়ন | উদাহৰণ—ডাঙৰ শব্দ শুনি চোৱা |
৪। স্পষ্ট বা নিশ্চিত মনোযোগ কি?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো তৎকালীন পৰিস্থিতি বা বিশেষ প্ৰয়োজনৰ বাবে ব্যক্তি সচেতনভাৱে মনোযোগ দিবলৈ বাধ্য হয়, তাক স্পষ্ট বা নিশ্চিত ঐচ্ছিক মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ পৰীক্ষা ওচৰ চাপিলে ছাত্ৰই পাঠত অধিক মনোযোগ দিয়া।
৫। অনুমিত বা নিহিত মনোযোগ কি?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো বিষয়ৰ প্ৰতি দীৰ্ঘদিনীয়া আগ্ৰহ, জ্ঞান, ৰুচি বা গভীৰ সম্পৰ্কৰ ফলত ব্যক্তি স্বেচ্ছাই স্থায়ীভাৱে মনোযোগ দিয়ে, তাক অনুমিত বা নিহিত মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ অভিনয় ভালপোৱা ব্যক্তিৰ নাটকৰ প্ৰতি গভীৰ মনোযোগ।
ঘ. প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ মনোযোগ
১। প্ৰত্যক্ষ মনোযোগ কি?
উত্তৰঃ কোনো বস্তু বা বিষয় নিজেই আকৰ্ষণীয় হোৱা বাবে সোজাকৈ তাৰ ওপৰত মন কেন্দ্ৰীভূত হলে তাক প্ৰত্যক্ষ মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ ভাল লগা গান এটা শুনিবলৈ মনোযোগ দিয়া।
২। পৰোক্ষ মনোযোগ কি?
উত্তৰঃ কোনো বস্তু নিজে বিশেষ আকৰ্ষণীয় নহ’লেও আন কোনো লক্ষ্য বা ফল লাভৰ বাবে তাৰ ওপৰত মনোযোগ দিলে তাক পৰোক্ষ মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ চাকৰিৰ পৰীক্ষাত লাগিব বুলি অপছন্দৰ বিষয় মনোযোগেৰে পঢ়া।
ঙ. মনোযোগৰ পৰিসৰ
১। মনোযোগৰ পৰিসৰ কি?
উত্তৰঃ এজন ব্যক্তিয়ে একে মুহূৰ্ততে স্পষ্টভাৱে যিমানসংখ্যক পৃথক বস্তু বা উপাদান উপলব্ধি কৰিব পাৰে, সেই সীমিত ক্ষমতাক মনোযোগৰ পৰিসৰ বোলে।
মনোযোগৰ পৰিসৰ ব্যক্তি, বিষয়বস্তুৰ গঠন, অভিজ্ঞতা আৰু উপস্থাপনৰ ধৰণ অনুসৰি ভিন্ন হ’ব পাৰে।
চ. মনোযোগৰ কাৰণ
১। মনোযোগক আকৰ্ষণ কৰা কাৰণ কেইপ্ৰকাৰৰ?
উত্তৰঃ প্রধানকৈ দুপ্ৰকাৰৰ—
-
বাহ্যিক বা বস্তুনিষ্ঠ কাৰণ
-
আভ্যন্তৰীণ বা ব্যক্তিনিষ্ঠ কাৰণ
২। মনোযোগৰ বাহ্যিক বা বস্তুনিষ্ঠ কাৰণসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
আকাৰ বা আকৃতি
-
তীব্ৰতা
-
উজ্জ্বলতা বা ৰং
-
নতুনত্ব
-
গতিশীলতা
-
বৈসাদৃশ্য
-
আকস্মিকতা
-
পুনৰাবৃত্তি
-
অৱস্থান
-
পৰিৱৰ্তন
-
স্থায়িত্ব বা সময়কাল
৩। মনোযোগৰ চাৰিটা বস্তুনিষ্ঠ কাৰক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
(ক) আকাৰ
স্বাভাৱিকতকৈ ডাঙৰ আকাৰৰ বস্তুৱে সহজে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে। সেইবাবে বিজ্ঞাপন, শিৰোনামা বা জাননী ডাঙৰ হৰফেৰে লিখা হয়।
(খ) তীব্ৰতা
তীব্ৰ শব্দ, উজ্জ্বল পোহৰ বা গাঢ় ৰঙে তৎক্ষণাৎ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
(গ) নতুনত্ব
নতুন, অচিনাকি বা ব্যতিক্ৰমী বিষয়ৰ প্ৰতি মানুহৰ স্বাভাৱিক কৌতূহল থাকে।
(ঘ) বৈসাদৃশ্য
চৌপাশৰ বস্তুৰ পৰা একেবাৰে পৃথক বস্তু সহজে চকুত পৰে।
উদাহৰণঃ বগা বেৰত ক’লা দাগ এটা তৎক্ষণাৎ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰে।
৪। মনোযোগৰ ব্যক্তিনিষ্ঠ বা আভ্যন্তৰীণ কাৰণসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
আগ্ৰহ
-
প্ৰবৃত্তি
-
প্ৰয়োজন
-
অভিৰোচন
-
আবেগ
-
মনোভাৱ
-
পূৰ্ব অভিজ্ঞতা
-
অভ্যাস
-
কামনা বা বাসনা
-
মানসিক স্বাস্থ্য
-
ভাববৃত্তি
৫। মনোযোগৰ কেইটামান ব্যক্তিনিষ্ঠ কাৰণ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
(ক) আগ্ৰহ
যি বিষয়ত আগ্ৰহ থাকে সেই বিষয়ত সহজে মনোযোগ কেন্দ্ৰীভূত হয়।
(খ) প্ৰবৃত্তি
সহজাত প্ৰবৃত্তিয়ে ব্যক্তিৰ মনোযোগৰ বিষয় নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে। কৌতূহল প্ৰবৃত্তিৰ বাবে মানুহে নতুন কথা জানিবলৈ মনোযোগ দিয়ে।
(গ) আবেগ
ভয়, আনন্দ, দুখ, মৰম আদি আবেগে মনোযোগক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে।
(ঘ) অভ্যাস
অভ্যাসৰ ফলত ব্যক্তি কিছুমান বিষয়ৰ প্ৰতি স্বাভাৱিকতে মনোযোগী হয়।
(ঙ) মনোভাৱ
আগৰে পৰা কোনো বিষয়ৰ প্ৰতি থকা অনুকূল বা প্ৰতিকূল মনোভাৱে মনোযোগৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
৬। “প্ৰবৃত্তি মনোযোগৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰ্ত”—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰবৃত্তি হৈছে জন্মগত জৈৱিক প্ৰৱণতা। এই প্ৰবৃত্তিৰ তাড়নাত মানুহে কিছুমান বিশেষ বস্তু বা ঘটনাৰ প্ৰতি স্বাভাৱিকতে মনোযোগী হয়।
উদাহৰণস্বৰূপে, মাকৰ সন্তানৰ প্ৰতি স্নেহ সহজাত। সেইবাবে শুই থকা মাকে বাহিৰৰ ডাঙৰ শব্দ উপেক্ষা কৰিব পাৰে, কিন্তু শিশুৰ ক্ষীণ কান্দোন শুনিলেই তৎক্ষণাৎ সজাগ হয়।
সেয়েহে প্ৰবৃত্তি মনোযোগৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ কাৰণ।
৭। এখন বগা বেৰত থকা সৰু ক’লা দাগ এটাত মনোযোগ কিয় যায়?
উত্তৰঃ বৈসাদৃশ্যৰ বাবে। বগা পটভূমিত ক’লা দাগটো চৌপাশৰ পৰা স্পষ্টভাৱে পৃথক হোৱা বাবে ই সহজে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
ছ. আগ্ৰহ
১। আগ্ৰহ কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো বস্তু, বিষয়, ব্যক্তি বা কাৰ্যৰ প্ৰতি মানসিক আকর্ষণ, গুৰুত্ববোধ আৰু জড়িত হোৱাৰ প্ৰৱণতাক আগ্ৰহ বোলে।
আগ্ৰহ মনোযোগৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ কাৰণ।
২। আগ্ৰহৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
আগ্ৰহ ব্যক্তিভেদে ভিন্ন হয়।
-
আগ্ৰহ জন্মগত বা আৰ্জিত হ’ব পাৰে।
-
আগ্ৰহ স্থায়ী বা অস্থায়ী হ’ব পাৰে।
-
আগ্ৰহ পৰিৱৰ্তনশীল।
-
অভিজ্ঞতা, শিক্ষা আৰু সামাজিক পৰিৱেশে আগ্ৰহ গঢ়ে।
-
আগ্ৰহে মনোযোগ সৃষ্টি আৰু বৃদ্ধি কৰে।
-
আগ্ৰহে শিক্ষণ সহজ আৰু আনন্দদায়ক কৰে।
-
আগ্ৰহ ব্যক্তি বিশেষৰ প্ৰয়োজন আৰু উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত।
-
আগ্ৰহৰ পৰিধি সংকীর্ণ বা ব্যাপক হ’ব পাৰে।
-
আগ্ৰহ সামাজিক প্ৰভাৱৰ পৰা মুক্ত নহয়।
৩। আগ্ৰহৰ উৎসসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
জন্মগত প্ৰবৃত্তি
-
ব্যক্তিগত প্ৰয়োজন
-
শিক্ষা
-
অভিজ্ঞতা
-
পৰিৱেশ
-
সামাজিক প্ৰভাৱ
-
সফলতাৰ অভিজ্ঞতা
-
অভ্যাস
-
আদৰ্শ আৰু মনোভাৱ
জ. আগ্ৰহৰ প্ৰকাৰ
১। সুপ্ত বা স্বাভাৱিক আগ্ৰহ কি?
উত্তৰঃ জন্মগত প্ৰবৃত্তি বা সহজাত জৈৱিক প্ৰৱণতাৰ পৰা স্বাভাৱিকভাৱে সৃষ্টি হোৱা আগ্ৰহক সুপ্ত বা স্বাভাৱিক আগ্ৰহ বোলে।
উদাহৰণঃ
-
শিশুৰ খেলৰ প্ৰতি আগ্ৰহ।
-
মাতৃৰ শিশুৰ প্ৰতি আগ্ৰহ।
-
কৈশোৰত বিপৰীত লিংগৰ প্ৰতি আকর্ষণ।
২। আৰ্জিত আগ্ৰহ কি?
উত্তৰঃ শিক্ষা, অভিজ্ঞতা, অনুশীলন, সামাজিক পৰিৱেশ আৰু পেশাগত প্ৰশিক্ষণৰ ফলত ক্ৰমে গঢ় লৈ উঠা আগ্ৰহক আৰ্জিত আগ্ৰহ বোলে।
উদাহৰণঃ চিকিৎসকৰ ৰোগীৰ প্ৰতি পেশাগত আগ্ৰহ।
৩। স্থায়ী আগ্ৰহ কি?
উত্তৰঃ যি আগ্ৰহ ব্যক্তিৰ মনত বহুদিন বা জীৱনৰ অধিকাংশ সময় ধৰি থাকে, তাক স্থায়ী আগ্ৰহ বোলে।
উদাহৰণঃ কবিৰ কবিতাৰ প্ৰতি দীঘলীয়া আগ্ৰহ।
৪। অস্থায়ী আগ্ৰহ কি?
উত্তৰঃ কোনো বিশেষ পৰিস্থিতি বা সাময়িক প্ৰয়োজনত সৃষ্টি হৈ কিছু সময়ৰ পিছত কমি যোৱা আগ্ৰহক অস্থায়ী বা ক্ষণস্থায়ী আগ্ৰহ বোলে।
উদাহৰণঃ ৰাতিপুৱা নতুন বাতৰি কাকত পঢ়াৰ প্ৰতি হোৱা আগ্ৰহ।
ঝ. সুপ্ত আৰু আৰ্জিত আগ্ৰহৰ পাৰ্থক্য
| সুপ্ত আগ্ৰহ | আৰ্জিত আগ্ৰহ |
|---|---|
| জন্মগত প্ৰবৃত্তিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে | শিক্ষা আৰু অভিজ্ঞতাৰ ফল |
| স্বাভাৱিকভাৱে সৃষ্টি হয় | ক্ৰমে গঢ় লৈ উঠে |
| প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন কম | শিক্ষা-প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰভাৱ থাকে |
| তুলনামূলক সাৰ্বজনীন | ব্যক্তিভেদে অধিক ভিন্ন |
| উদাহৰণ—শিশুৰ খেলৰ আগ্ৰহ | উদাহৰণ—বিজ্ঞানৰ প্ৰতি গভীৰ আগ্ৰহ |
ঞ. আগ্ৰহ আৰু মনোযোগৰ সম্বন্ধ
১। আগ্ৰহ আৰু মনোযোগৰ সম্বন্ধ বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ
আগ্ৰহ আৰু মনোযোগৰ মাজত অত্যন্ত ঘনিষ্ঠ সম্পর্ক আছে। যি বিষয়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ থাকে সেই বিষয়ৰ ওপৰত সহজে মনোযোগ কেন্দ্ৰীভূত হয়। সেইবাবে আগ্ৰহক মনোযোগৰ এক প্ৰধান আভ্যন্তৰীণ কাৰণ বুলি কোৱা হয়।
আনহাতে কোনো বিষয়ত সচেতনভাৱে বাৰে বাৰে মনোযোগ দিলে তাৰ প্ৰতি নতুন আগ্ৰহো সৃষ্টি হ’ব পাৰে। অৰ্থাৎ আগ্ৰহে মনোযোগ সৃষ্টি কৰে আৰু মনোযোগেও আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
সেয়েহে আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল আৰু পৰিপূৰক।
২। “আগ্ৰহ মনোযোগৰ সুপ্ত অৱস্থা আৰু মনোযোগ আগ্ৰহৰ সক্ৰিয় অৱস্থা”—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
আগ্ৰহ হৈছে মনৰ ভিতৰত থকা এক আভ্যন্তৰীণ মানসিক প্ৰৱণতা। ই সদায় বাহ্যিকভাৱে দেখা নাযায়। কিন্তু সেই আগ্ৰহ কোনো বিশেষ বিষয়ৰ ওপৰত কাৰ্যকৰী ৰূপ ল’লে মন সেই বিষয়ত কেন্দ্ৰীভূত হয়। এই সক্ৰিয় কেন্দ্ৰীভূত অৱস্থাটোৱেই মনোযোগ।
সেয়েহে ক’ব পাৰি—
আগ্ৰহ হৈছে সুপ্ত অৱস্থা আৰু মনোযোগ সেই আগ্ৰহৰ সক্ৰিয় প্ৰকাশ।
৩। “মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ একেটা মুদ্ৰাৰ দুটা পিঠি”—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
আগ্ৰহ আৰু মনোযোগক পৃথক মানসিক অৱস্থা বুলি ধৰা হ’লেও শিক্ষা আৰু আচৰণৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োৰে সম্পর্ক অতি ঘনিষ্ঠ।
যি বিষয়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ থাকে সেই বিষয়ত মনোযোগ সহজে জন্মে। আকৌ কোনো বিষয়ত সচেতনভাৱে মনোযোগ দিলে তাৰ প্ৰতি নতুন আগ্ৰহ গঢ় লৈ উঠিব পাৰে।
সেয়েহে আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ দুয়ো পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল আৰু একে মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দুটা পৰিপূৰক দিশ।
৪। “আগ্ৰহ মনোযোগৰ পূৰ্বচৰ্ত”—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
আগ্ৰহে শিক্ষাৰ্থীৰ মন কোনো বিষয়ৰ প্ৰতি স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে আকর্ষণ কৰে। আগ্ৰহ থাকিলে মনোযোগ সহজে কেন্দ্ৰীভূত হয় আৰু অধিক সময় টিকি থাকে। আগ্ৰহ নথকা বিষয়ত দীঘলীয়া মনোযোগ ৰাখিবলৈ অধিক মানসিক প্ৰচেষ্টাৰ প্ৰয়োজন হয়।
সেয়েহে অধিকাংশ শিক্ষণ পৰিস্থিতিত আগ্ৰহ মনোযোগৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পূৰ্বচৰ্ত।
৫। “আগ্ৰহ শিক্ষাৰ উপায় আৰু সমাপ্তিও”—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
শিক্ষাৰ আৰম্ভণিতে শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ থাকিলে পাঠ গ্ৰহণ সহজ হয়। আগ্ৰহে মনোযোগ, অধ্যৱসায় আৰু শিকাৰ ইচ্ছা বৃদ্ধি কৰে। এই অৰ্থত আগ্ৰহ শিক্ষাৰ উপায়।
আনহাতে সফল শিক্ষণৰ ফলত কোনো বিষয়ৰ প্ৰতি স্থায়ী আগ্ৰহ, ৰুচি আৰু কৌতূহল গঢ় লৈ উঠে। এই অৰ্থত আগ্ৰহ শিক্ষাৰ ফল বা সমাপ্তি বুলিও কোৱা হয়।
ট. শিক্ষা ক্ষেত্ৰত আগ্ৰহ আৰু মনোযোগৰ গুৰুত্ব
১। মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ শৈক্ষিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
শিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত আগ্ৰহ আৰু মনোযোগৰ গুৰুত্ব অত্যন্ত বেছি।
-
আগ্ৰহে মনোযোগ সৃষ্টি কৰে।
-
মনোযোগে পাঠ স্পষ্টভাৱে বুজিবলৈ সহায় কৰে।
-
শিক্ষণ সহজ, আনন্দদায়ক আৰু ফলপ্ৰসূ হয়।
-
স্মৃতি আৰু সংৰক্ষণ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়।
-
শিক্ষাৰ্থীৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি পায়।
-
কৌতূহল আৰু অনুসন্ধিৎসা বৃদ্ধি কৰে।
-
শিক্ষাৰ্থীৰ সৃজনশীলতা আৰু সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
-
লক্ষ্যপূৰণৰ বাবে অধ্যৱসায় বৃদ্ধি পায়।
-
শিক্ষণ অধিক স্থায়ী হয়।
-
শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ মাজৰ শিক্ষণ-সম্পর্ক উন্নত হয়।
সেয়েহে আগ্ৰহ আৰু মনোযোগক ফলপ্ৰসূ শিক্ষণৰ মৌলিক উপাদান বুলি গণ্য কৰা হয়।
ঠ. শিক্ষকে শিক্ষাৰ্থীৰ মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ কেনেকৈ বৃদ্ধি কৰিব পাৰে?
১। শিক্ষক হিচাপে শিক্ষাৰ্থীৰ মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ বৃদ্ধিৰ উপায়সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
পাঠ সহজ, স্পষ্ট আৰু আকর্ষণীয়ভাৱে উপস্থাপন কৰিব লাগে।
-
চিত্ৰ, মডেল, মানচিত্ৰ, ভিডিঅ’, অডিঅ’ আদি দৃশ্য-শ্ৰাব্য সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
-
বাস্তৱ জীৱনৰ উদাহৰণ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
-
শিক্ষাৰ্থীক প্ৰশ্ন কৰাৰ সুযোগ দিব লাগে।
-
আলোচনা আৰু কাৰ্যভিত্তিক শিক্ষণ গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
-
পাঠৰ মাজত উপযুক্ত বৈচিত্ৰ আনিব লাগে।
-
একেটা কথাৰ অতিৰিক্ত পুনৰাবৃত্তি এৰাব লাগে।
-
গল্প, কৌতুক বা উপমাৰ উপযুক্ত ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
-
শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স, বুদ্ধি, ৰুচি আৰু ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য বিবেচনা কৰিব লাগে।
-
সহজৰ পৰা জটিল আৰু জনাৰ পৰা অজানালৈ আগবাঢ়িব লাগে।
-
সঠিক উত্তৰ আৰু ভাল কামৰ বাবে উৎসাহ আৰু প্ৰশংসা কৰিব লাগে।
-
ভয়মুক্ত আৰু বন্ধুত্বপূর্ণ শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব লাগে।
-
শিক্ষকৰ নিজস্ব ব্যক্তিত্ব, আচৰণ আৰু উপস্থাপন দক্ষতা উন্নত হ’ব লাগে।
-
শিক্ষাৰ্থীক সফলতাৰ অভিজ্ঞতা দিব লাগে।
ড. বিশেষ উদাহৰণভিত্তিক প্ৰশ্ন
১। শুই থকা মাকে বাহিৰৰ ডাঙৰ শব্দ শুনিও নুঠে, কিন্তু শিশুৰ মৃদু কান্দোন শুনি জাগি উঠে—কিয়?
উত্তৰঃ সন্তানৰ প্ৰতি মাতৃৰ মৰম, স্নেহ আৰু স্বাভাৱিক জৈৱিক প্ৰবৃত্তি অতি শক্তিশালী। এই আভ্যন্তৰীণ আগ্ৰহ আৰু প্ৰবৃত্তিৰ ফলত শিশুৰ মৃদু কান্দোনো মাকৰ মনোযোগ তৎক্ষণাৎ আকৰ্ষণ কৰে। সেয়েহে বাহ্যিক উদ্দীপকৰ তীব্ৰতাতকৈ ব্যক্তিনিষ্ঠ কাৰণ কেতিয়াবা অধিক শক্তিশালী হ’ব পাৰে।
ঢ. শুদ্ধ / অশুদ্ধ
১। মনোযোগ এক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। আগ্ৰহ মনোযোগৰ এক আভ্যন্তৰীণ কাৰণ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। সকলো বয়সৰ শিশুৱে সমানভাৱে বিশ্লেষণাত্মক মনোযোগ দিব পাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৪। কেৱল বয়সস্থ লোকেহে ভাৱাত্মক মনোযোগ দিব পাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৫। প্ৰবৃত্তিৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা আগ্ৰহক সুপ্ত আগ্ৰহ বোলে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। দীঘলীয়া সময় একেবাৰে একে তীব্ৰতাৰে মনোযোগ ধৰি ৰখা কঠিন।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। আৰ্জিত আগ্ৰহ সকলো ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত সমান।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৮। একে সময়তে অসীম সংখ্যক বিষয়ৰ ওপৰত সমানভাৱে মনোযোগ দিব পাৰি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৯। আগ্ৰহ স্থায়ী আৰু অস্থায়ী দুয়োধৰণৰ হ’ব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পর্ক নাই।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১১। বৈসাদৃশ্য মনোযোগৰ এটা বাহ্যিক কাৰণ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১২। মনোযোগৰ ওপৰত আবেগৰ কোনো প্ৰভাৱ নাথাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৩। আগ্ৰহ সামাজিক প্ৰভাৱৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৪। আগ্ৰহ সদায় জন্মগত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৫। আগ্ৰহে মনোযোগ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু মনোযোগেও আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৬। মানসিক স্বাস্থ্য মনোযোগৰ এটা চৰ্ত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
ণ. খালী ঠাই পূৰণ
১। ______ এক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ মনোযোগ।
২। উদ্দীপকৰ তীব্ৰতা মনোযোগৰ ______ কাৰণ।
উত্তৰঃ বাহ্যিক বা বস্তুনিষ্ঠ।
৩। নতুনত্ব মনোযোগৰ ______ কাৰণ।
উত্তৰঃ বাহ্যিক।
৪। আগ্ৰহ মনোযোগৰ ______ কাৰণ।
উত্তৰঃ আভ্যন্তৰীণ।
৫। কিশোৰৰ বিপৰীত লিংগৰ প্ৰতি থকা সহজাত আগ্ৰহ ______ আগ্ৰহ।
উত্তৰঃ সুপ্ত।
৬। ৰাতিপুৱাৰ বাতৰি কাকতৰ প্ৰতি থকা আগ্ৰহ ______ আগ্ৰহৰ উদাহৰণ।
উত্তৰঃ অস্থায়ী বা ক্ষণস্থায়ী।
৭। শিক্ষা আৰু অভিজ্ঞতাৰ ফলত গঢ়ি উঠা আগ্ৰহক ______ আগ্ৰহ বোলে।
উত্তৰঃ আৰ্জিত।
৮। কোনো সচেতন ইচ্ছা নকৰাকৈ বাহ্যিক উদ্দীপকৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা মনোযোগ ______ মনোযোগ।
উত্তৰঃ অনৈচ্ছিক।
৯। নিজৰ ইচ্ছা আৰু মানসিক প্ৰচেষ্টাৰে দিয়া মনোযোগ ______ মনোযোগ।
উত্তৰঃ ঐচ্ছিক।
১০। বৈসাদৃশ্য মনোযোগৰ ______ কাৰণ।
উত্তৰঃ বস্তুনিষ্ঠ।
ত. চমুটোকা
(ক) মনোযোগৰ স্বৰূপ
মনোযোগ হৈছে চেতন মনৰ নির্বাচনমূলক আৰু কেন্দ্ৰীভূত মানসিক অৱস্থা। ই কোনো এটা বস্তু বা বিষয়ক আনবোৰতকৈ স্পষ্টভাৱে উপলব্ধি কৰাত সহায় কৰে।
(খ) ঐচ্ছিক মনোযোগ
নিজৰ ইচ্ছা আৰু মানসিক প্ৰচেষ্টাৰে কোনো বিষয়ত মন কেন্দ্ৰীভূত কৰাকে ঐচ্ছিক মনোযোগ বোলে।
(গ) অনৈচ্ছিক মনোযোগ
সচেতন চেষ্টা নকৰাকৈ বাহ্যিক উদ্দীপকৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা মনোযোগক অনৈচ্ছিক মনোযোগ বোলে।
(ঘ) সংবেদনাত্মক মনোযোগ
বাহ্যিক ইন্দ্ৰিয় উদ্দীপকৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা মনোযোগক সংবেদনাত্মক মনোযোগ বোলে।
(ঙ) ভাৱাত্মক মনোযোগ
চিন্তা, কল্পনা, স্মৃতি বা ধাৰণাৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত মনোযোগক ভাৱাত্মক মনোযোগ বোলে।
(চ) বিশ্লেষণাত্মক মনোযোগ
বিষয়ৰ প্ৰতিটো অংশ পৃথককৈ বিশদভাৱে বিবেচনা কৰা মনোযোগক বিশ্লেষণাত্মক মনোযোগ বোলে।
(ছ) সংশ্লেষণাত্মক মনোযোগ
বিষয়ৰ সকলো অংশ একেলগে মিলাই সামগ্ৰিক ৰূপত উপলব্ধি কৰা মনোযোগক সংশ্লেষণাত্মক মনোযোগ বোলে।
(জ) আৰ্জিত আগ্ৰহ
শিক্ষা, অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ ফলত গঢ় লৈ উঠা আগ্ৰহক আৰ্জিত আগ্ৰহ বোলে।
(ঝ) সুপ্ত আগ্ৰহ
জন্মগত প্ৰবৃত্তি বা সহজাত প্ৰৱণতাৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা আগ্ৰহক সুপ্ত আগ্ৰহ বোলে।
থ. MCQ
১। মনোযোগৰ প্রধান বৈশিষ্ট্য কোনটো?
A) নির্বাচনমূলক
B) নিদ্ৰামূলক
C) স্মৃতিমূলক
D) কল্পনামূলক
উত্তৰঃ A) নির্বাচনমূলক
২। বাহ্যিক উদ্দীপকৰ ফলত নিজে নিজে সৃষ্টি হোৱা মনোযোগ—
A) ঐচ্ছিক
B) অনৈচ্ছিক
C) বিশ্লেষণাত্মক
D) পৰোক্ষ
উত্তৰঃ B) অনৈচ্ছিক
৩। কোনো বিষয়ৰ অংশসমূহ পৃথক পৃথককৈ লক্ষ্য কৰাক বোলে—
A) সংবেদনাত্মক মনোযোগ
B) ভাৱাত্মক মনোযোগ
C) বিশ্লেষণাত্মক মনোযোগ
D) সংশ্লেষণাত্মক মনোযোগ
উত্তৰঃ C) বিশ্লেষণাত্মক মনোযোগ
৪। বিষয়টোক সমগ্ৰ ৰূপত উপলব্ধি কৰা মনোযোগ—
A) ঐচ্ছিক
B) প্ৰত্যক্ষ
C) সংবেদনাত্মক
D) সংশ্লেষণাত্মক
উত্তৰঃ D) সংশ্লেষণাত্মক
৫। মনোযোগৰ এটা আভ্যন্তৰীণ কাৰণ—
A) আগ্ৰহ
B) আকাৰ
C) তীব্ৰতা
D) বৈসাদৃশ্য
উত্তৰঃ A) আগ্ৰহ
৬। মনোযোগৰ এটা বস্তুনিষ্ঠ কাৰণ—
A) অভ্যাস
B) নতুনত্ব
C) আগ্ৰহ
D) আবেগ
উত্তৰঃ B) নতুনত্ব
৭। জন্মগত প্ৰবৃত্তিৰ পৰা হোৱা আগ্ৰহ—
A) স্থায়ী আগ্ৰহ
B) আৰ্জিত আগ্ৰহ
C) সুপ্ত আগ্ৰহ
D) অস্থায়ী আগ্ৰহ
উত্তৰঃ C) সুপ্ত আগ্ৰহ
৮। শিক্ষা আৰু অভিজ্ঞতাৰ ফলত গঢ় লৈ উঠা আগ্ৰহ—
A) সুপ্ত
B) জন্মগত
C) ক্ষণস্থায়ী
D) আৰ্জিত
উত্তৰঃ D) আৰ্জিত
৯। বগা বেৰত ক’লা দাগ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰাৰ মূল কাৰণ—
A) বৈসাদৃশ্য
B) অভ্যাস
C) প্ৰয়োজন
D) মনোভাৱ
উত্তৰঃ A) বৈসাদৃশ্য
১০। তীব্ৰ শব্দে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰাৰ কাৰণ—
A) অভিৰোচন
B) উদ্দীপকৰ তীব্ৰতা
C) আগ্ৰহ
D) পূৰ্ব অভিজ্ঞতা
উত্তৰঃ B) উদ্দীপকৰ তীব্ৰতা
১১। বাস্তৱ বস্তু সন্মুখত নাথাকিলেও চিন্তা বা কল্পনাৰ ওপৰত মনোযোগ—
A) সংবেদনাত্মক
B) বিশ্লেষণাত্মক
C) ভাৱাত্মক
D) অনৈচ্ছিক
উত্তৰঃ C) ভাৱাত্মক
১২। নিজ ইচ্ছাৰে কৰা মনোযোগ—
A) সংবেদনাত্মক
B) অনৈচ্ছিক
C) সংশ্লেষণাত্মক
D) ঐচ্ছিক
উত্তৰঃ D) ঐচ্ছিক
১৩। আগ্ৰহ আৰু মনোযোগৰ মাজৰ সম্পর্ক—
A) অতি ঘনিষ্ঠ
B) একেবাৰে নাই
C) সম্পূৰ্ণ বিপৰীত
D) কেৱল দৈহিক
উত্তৰঃ A) অতি ঘনিষ্ঠ
১৪। কাকত এখন পঢ়াৰ ক্ষণস্থায়ী আগ্ৰহ কোন প্ৰকাৰৰ?
A) সুপ্ত
B) অস্থায়ী
C) আৰ্জিত
D) স্থায়ী
উত্তৰঃ B) অস্থায়ী
১৫। ছবি এখন সমগ্ৰ ৰূপত চোৱা—
A) বিশ্লেষণাত্মক মনোযোগ
B) ঐচ্ছিক মনোযোগ
C) সংশ্লেষণাত্মক মনোযোগ
D) পৰোক্ষ মনোযোগ
উত্তৰঃ C) সংশ্লেষণাত্মক মনোযোগ
১৬। চাকৰিৰ পৰীক্ষাৰ বাবে অপছন্দৰ বিষয় পঢ়া—
A) অনৈচ্ছিক মনোযোগ
B) সংবেদনাত্মক মনোযোগ
C) ভাৱাত্মক মনোযোগ
D) পৰোক্ষ মনোযোগ
উত্তৰঃ D) পৰোক্ষ মনোযোগ
১৭। সন্তানৰ প্ৰতি মাতৃৰ স্বাভাৱিক আগ্ৰহ—
A) সুপ্ত আগ্ৰহ
B) আৰ্জিত আগ্ৰহ
C) অস্থায়ী আগ্ৰহ
D) পেশাগত আগ্ৰহ
উত্তৰঃ A) সুপ্ত আগ্ৰহ
১৮। পাঠক আকর্ষণীয় কৰি তুলিলে প্ৰথমে কি বৃদ্ধি পায়?
A) বিস্মৃতি
B) আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ
C) ক্লান্তি
D) উদাসীনতা
উত্তৰঃ B) আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ
১৯। মনোযোগৰ পৰিসৰ মানে—
A) স্মৃতি শক্তি
B) আগ্ৰহৰ গভীৰতা
C) একে মুহূৰ্ততে উপলব্ধি কৰিব পৰা সীমিত উপাদানৰ সংখ্যা
D) শিক্ষণৰ সময়
উত্তৰঃ C) একে মুহূৰ্ততে উপলব্ধি কৰিব পৰা সীমিত উপাদানৰ সংখ্যা
২০। আগ্ৰহৰ সক্ৰিয় প্ৰকাশ কোনটো?
A) স্মৃতি
B) চিন্তা
C) বিস্মৃতি
D) মনোযোগ
উত্তৰঃ D) মনোযোগ
Teacher Generate Question Answer
মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ (খ)
প্ৰশ্নাৱলী
ৰচনাত্মক প্রশ্ন :
১। মনােযােগ কাক কয় ? মনােযােগৰ কেইটামান সংজ্ঞা আগবঢ়োৱা ।
উত্তৰঃ মনৰ শক্তিক কোনো নিৰ্দিষ্ট বস্তু বা কাৰ্যৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াক মনােযােগ বোলে।
সংজ্ঞাসমূহঃ
১। ৰছৰ মতে — মনক কোনো বিশেষ বস্তুৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত কৰাই মনােযােগ।
২। উইলিয়াম জেমছৰ মতে — একাধিক বস্তুৰ মাজৰ পৰা কোনো এটা বস্তুৰ ওপৰত মন কেন্দ্ৰীভূত কৰাই মনােযােগ।
৩। ষ্টাউটৰ মতে — মনৰ চেতন শক্তিক কোনো বিশেষ বস্তুৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত কৰা কাৰ্যই মনােযােগ।
২। মনােযােগৰ মনকৰিবলগীয়া বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা ।
উত্তৰঃ
১। মনােযােগ মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
২। ই সদায় কোনো বস্তু বা কাৰ্যৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত হয়।
৩। একে সময়তে সীমিত বিষয়তহে মনােযােগ দিব পাৰি।
৪। মনােযােগ স্থায়ী নহয়, ই সলনি হয়।
৫। আগ্ৰহ আৰু প্ৰয়োজনৰ লগত মনােযােগৰ গভীৰ সম্পৰ্ক আছে।
৩। উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা
(ক) ভাৱাত্মক আৰু সংবেদনাত্মক মনােযােগ
উত্তৰঃ
ভাৱাত্মক মনােযােগ
যেতিয়া অনুভূতি বা আবেগৰ প্ৰভাৱত মন কোনো বিষয়ৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত হয় তাক ভাৱাত্মক মনােযােগ বোলে।
উদাহৰণঃ
প্ৰিয় গীত শুনিলে মন স্বাভাৱিকভাৱে সেই গীতত কেন্দ্ৰীভূত হয়।
সংবেদনাত্মক মনােযােগ
যেতিয়া কোনো ইন্দ্ৰিয়ৰ উদ্দীপনাৰ ফলত মন কোনো বস্তুৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত হয় তাক সংবেদনাত্মক মনােযােগ বোলে।
উদাহৰণঃ
হঠাৎ ডাঙৰ শব্দ শুনিলে মন সেই দিশে যায়।
(খ) বিশ্লেষণাত্মক আৰু সংশ্লেষণাত্মক মনােযােগ
উত্তৰঃ
বিশ্লেষণাত্মক মনােযােগ
কোনো বিষয়ৰ পৃথক অংশসমূহ পৃথককৈ লক্ষ্য কৰা মনােযােগক বিশ্লেষণাত্মক মনােযােগ বোলে।
উদাহৰণঃ
বিজ্ঞানৰ কোনো পৰীক্ষাত প্ৰতিটো ধাপ পৃথককৈ লক্ষ্য কৰা।
সংশ্লেষণাত্মক মনােযােগ
বিভিন্ন অংশক একেলগ কৰি সম্পূৰ্ণ ৰূপে বুজিবলৈ যি মনােযােগ দিয়া হয় তাক সংশ্লেষণাত্মক মনােযােগ বোলে।
উদাহৰণঃ
গল্প পঢ়ি সম্পূৰ্ণ কাহিনীটো বুজা।
৪। আগ্ৰহ কি ? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা ।
উত্তৰঃ
কোনো বিষয় বা কাৰ্যৰ প্ৰতি স্বাভাৱিক আকর্ষণ বা আগ্ৰহক আগ্ৰহ বোলে।
বৈশিষ্ট্যসমূহঃ
১। আগ্ৰহ ব্যক্তিভেদে ভিন্ন হয়।
২। আগ্ৰহ স্থায়ী বা অস্থায়ী হ’ব পাৰে।
৩। আগ্ৰহে মনােযােগ বৃদ্ধি কৰে।
৪। আগ্ৰহ অভ্যাস আৰু অভিজ্ঞতাৰ ফলত গঢ়ে।
৫। আগ্ৰহ শিক্ষণ সহজ কৰে।
৫। মনােযােগ আৰু আগ্ৰহৰ সম্বন্ধ বিচাৰ কৰা ।
উত্তৰঃ
মনােযােগ আৰু আগ্ৰহৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।
আগ্ৰহ থাকিলে মনােযােগ সহজে জন্মে।
আগ্ৰহ নাথাকিলে মনােযােগ দীৰ্ঘ সময় ধৰি থাকি নোৱাৰে।
আগ্ৰহ মনােযােগৰ মূল কাৰণ।
৬। আগ্ৰহ আৰু মনােযােগৰ শিক্ষাক্ষেত্ৰত গুৰুত্ব
উত্তৰঃ
১। শিক্ষণ সহজ আৰু ফলপ্ৰসূ হয়।
২। শিক্ষাৰ্থীয়ে পাঠ সহজে বুজে।
৩। শিক্ষাৰ্থীৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি পায়।
৪। সৃজনশীলতা বৃদ্ধি পায়।
৫। শিক্ষণ অধিক স্থায়ী হয়।
৭। উক্তি ব্যাখ্যা
(ক) “ আগ্ৰহ মনােযােগৰ সুপ্ত অৱস্থা আৰু মনােযােগ আগ্ৰহৰ সক্ৰিয় অৱস্থা ”
উত্তৰঃ
যেতিয়া কোনো বিষয়ৰ প্ৰতি আকর্ষণ থাকে তেতিয়া তাক আগ্ৰহ বোলে। সেই আগ্ৰহ কাৰ্যৰূপে প্ৰকাশ পালে তাক মনােযােগ বোলে। সেয়েহে আগ্ৰহ সুপ্ত অৱস্থা আৰু মনােযােগ সক্ৰিয় অৱস্থা।
(খ) “ মনােযােগ আৰু আগ্ৰহ একেটা মুদ্ৰাৰে দুটা পিঠি ”
উত্তৰঃ
মনােযােগ আৰু আগ্ৰহ একে বিষয়ৰ দুটা দিশ। আগ্ৰহে মনােযােগ সৃষ্টি কৰে আৰু মনােযােগে আগ্ৰহক শক্তিশালী কৰে।
(গ) “ আগ্ৰহ শিক্ষাৰ উপায় আৰু সমাপ্তিও ”
উত্তৰঃ
শিক্ষাৰ আৰম্ভণি আগ্ৰহৰ পৰা হয়। শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ থাকিলে তেওঁ সহজে শিকে। শিক্ষা সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পাছতো সেই বিষয়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ থাকি যায়।
৮। শিক্ষক হিচাপে শিক্ষাৰ্থীৰ মনােযােগ আৰু আগ্ৰহ বৃদ্ধিৰ উপায়
উত্তৰঃ
১। পাঠ আকর্ষণীয়ভাৱে উপস্থাপন কৰা।
২। উদাহৰণ আৰু চিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
৩। শিক্ষাৰ্থীক প্ৰশ্ন কৰিবৰ সুযোগ দিয়া।
৪। খেল আৰু কাৰ্যভিত্তিক শিক্ষণ ব্যৱহাৰ কৰা।
৫। শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰশংসা কৰা।
৯। মনােযােগৰ বস্তুনিষ্ঠ আৰু ব্যক্তিনিষ্ঠ কাৰণ
বস্তুনিষ্ঠ কাৰণঃ
১। বস্তুৰ আকাৰ
২। ৰং
৩। শব্দ
৪। গতি
ব্যক্তিনিষ্ঠ কাৰণঃ
১। আগ্ৰহ
২। অভ্যাস
৩। প্ৰয়োজন
৪। মানসিক অৱস্থা
১০। আগ্ৰহৰ উৎসসমূহ
উত্তৰঃ
১। জন্মগত প্রবৃত্তি
২। অভিজ্ঞতা
৩। শিক্ষা
৪। সামাজিক পৰিবেশ
৫। ব্যক্তিগত প্ৰয়োজন
১১। চমুটোকা
(ক) মনােযােগৰ স্বৰূপ
মনােযােগ হৈছে মনৰ কেন্দ্ৰীভূত অৱস্থা য’ত মন কোনো বিশেষ বস্তুৰ ওপৰত নিবিষ্ট হয়।
(খ) ঐচ্ছিক মনােযােগ
যেতিয়া ইচ্ছাশক্তিৰ দ্বাৰা মন কোনো বিষয়ৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত কৰা হয় তাক ঐচ্ছিক মনােযােগ বোলে।
উদাহৰণঃ
পৰীক্ষাৰ বাবে পাঠত মন দিয়া।
(গ) ঐচ্ছিক মনােযােগৰ ভাগ
১। প্রত্যক্ষ মনােযােগ
২। পৰােক্ষ মনােযােগ
চমুকৈ উত্তৰ
১। সংবেদনাত্মক মনােযােগ
ইন্দ্ৰিয়ৰ উদ্দীপনাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা মনােযােগক সংবেদনাত্মক মনােযােগ বোলে।
উদাহৰণঃ ডাঙৰ শব্দ শুনিলে মন সেই দিশে যোৱা।
২। আগ্ৰহৰ অৰ্থ
কোনো বিষয় বা কাৰ্যৰ প্ৰতি স্বাভাৱিক আকর্ষণক আগ্ৰহ বোলে।
৩। প্রত্যক্ষ আৰু পৰােক্ষ মনােযােগ
প্রত্যক্ষ মনােযােগ — বস্তুটোৰ ওপৰত সোজাকৈ মন দিয়া।
পৰােক্ষ মনােযােগ — আন উদ্দেশ্যৰ বাবে মন কেন্দ্ৰীভূত কৰা।
৪। আগ্ৰহৰ বৈশিষ্ট্য
১। ব্যক্তিভেদে ভিন্ন
২। স্থায়ী বা অস্থায়ী
৩। অভিজ্ঞতাৰ ফল
৪। শিক্ষণ সহজ কৰে
৫। সুপ্ত আৰু আর্জিত আগ্ৰহ
সুপ্ত আগ্ৰহ — জন্মগত প্ৰবৃত্তিৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা আগ্ৰহ।
আর্জিত আগ্ৰহ — শিক্ষা আৰু অভিজ্ঞতাৰ দ্বাৰা গঢ়া আগ্ৰহ।
শুদ্ধ / অশুদ্ধ
১। মনােযােগে মনৰ সচেতনতাক আৰােপিত কৰা নুবুজায় — অশুদ্ধ
২। আগ্ৰহ মনােযােগৰ এক আভ্যন্তৰীণ কাৰণ — শুদ্ধ
৩। সকলাে বয়সৰ ল’ৰা–ছােৱালীয়ে বিশ্লেষণাত্মক মনােযােগ দিব পাৰে — অশুদ্ধ
৪। কেৱল বয়সস্থ লোকেহে ভাৱাত্মক মনােযােগ দিব পাৰে — অশুদ্ধ
৫। প্রবৃত্তিৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা আগ্ৰহক সুপ্ত আগ্ৰহ বোলে — শুদ্ধ
৬। দীর্ঘ সময় ধৰি মনােযােগ প্রদান সম্ভৱ নহয় — শুদ্ধ
৭। আর্জিত আগ্ৰহ সকলাে জীৱৰ ক্ষেত্ৰত সমপর্যায়ৰ — অশুদ্ধ
৮। একে সময়তে দুটা বিষয়ত মনােযােগ দিব নােৱাৰি — শুদ্ধ
৯। আগ্ৰহ স্থায়ী আৰু অস্থায়ী দুয়ােধৰণৰ হ’ব পাৰে — শুদ্ধ
১০। মনােযােগ আৰু আগ্ৰহৰ মাজত কাচিংহে সম্বন্ধ দেখা যায় — অশুদ্ধ
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post