শিক্ষাবিজ্ঞানত পৰিসংখ্যা বা পৰিসংখ্যাবিজ্ঞান
প্রশ্নাৱলী
১। পৰিসংখ্যা বিজ্ঞানৰ অৰ্থ লিখা ।
উত্তৰঃ
তথ্য বা সংখ্যাসমূহ সংগ্ৰহ, শ্ৰেণীবিভাগ, বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা কৰাৰ বিজ্ঞানক পৰিসংখ্যা বিজ্ঞান বোলে।
২। শিক্ষা আৰু মনোবিজ্ঞানত পৰিসংখ্যা বিজ্ঞানৰ প্ৰয়োজনীয়তা
উত্তৰঃ
১। শিক্ষাৰ্থীৰ ফলাফল বিশ্লেষণ কৰিবলৈ সহায় কৰে।
২। শিক্ষণ পদ্ধতিৰ ফলপ্ৰসূতা মূল্যায়ন কৰিব পাৰি।
৩। গৱেষণাৰ তথ্য বিশ্লেষণ সহজ হয়।
৪। মনোবৈজ্ঞানিক পৰীক্ষাৰ ফলাফল ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি।
৩। বাৰংবাৰতা বিভাজন তালিকা কিয় প্রস্তুত কৰা হয়
উত্তৰঃ
১। বৃহৎ তথ্য সহজে বুজিবলৈ।
২। তথ্যসমূহ শৃংখলাবদ্ধ কৰিবলৈ।
৩। বিশ্লেষণ সহজ কৰিবলৈ।
৪। গ্ৰাফ বা চিত্ৰ অংকন সহজ কৰিবলৈ।
৪। ৫ একক শ্ৰেণী অন্তৰাল লৈ বাৰংবাৰতা বিভাজন তালিকা
ডাটা:
25, 36, 45, 45, 42
20, 38, 24, 24, 50
22, 40, 25, 25, 21
30, 40, 31, 31, 22
35, 41, 35, 35, 22
বাৰংবাৰতা বিভাজন তালিকা
শ্ৰেণী অন্তৰাল বাৰংবাৰতা
20–24 7
25–29 3
30–34 3
35–39 5
40–44 4
45–49 2
50–54 1
এই তালিকাৰ পৰা আয়তচিত্ৰ (Histogram) আৰু বাৰংবাৰতা বহুভূজ অংকন কৰিব পাৰি।
৫। দিয়া তালিকাৰ পৰা চিত্ৰ
শ্ৰেণী অন্তৰাল বাৰংবাৰতা
20–24 2
25–29 7
30–34 6
35–39 12
40–44 4
45–49 3
50–54 1
55–59 1
এই তথ্যৰ পৰা—
Histogram → শ্ৰেণী অন্তৰাল x-অক্ষত আৰু বাৰংবাৰতা y-অক্ষত লৈ আঁকা হয়।
Frequency Polygon → প্ৰত্যেক শ্ৰেণীৰ মধ্যবিন্দু সংযোগ কৰি আঁকা হয়।
৬। দণ্ডচিত্ৰ আৰু বৃত্তচিত্ৰ
দণ্ডচিত্ৰ (Bar Diagram)
তথ্যসমূহ দণ্ড বা আয়ত আকাৰে দেখুওৱা চিত্ৰক দণ্ডচিত্ৰ বোলে।
বৃত্তচিত্ৰ (Pie Chart)
সম্পূৰ্ণ তথ্যক বৃত্তৰ খণ্ডত বিভক্ত কৰি দেখুওৱা চিত্ৰক বৃত্তচিত্ৰ বোলে।
বছৰ উত্তীৰ্ণ ছাত্ৰ
1980 10
1981 14
1982 15
1983 13
1984 16
1985 19
এই তথ্য বৃত্তচিত্ৰত কোণৰ অনুপাতে দেখুওৱা হয়।
৭। কেন্দ্রীয় প্রবণতাৰ জোখ
সংজ্ঞা:
কোনো তথ্যসমষ্টিৰ মাজৰ কেন্দ্ৰীয় মান বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা জোখক কেন্দ্রীয় প্রবণতাৰ জোখ বোলে।
প্ৰকাৰঃ
১। গড় (Mean)
২। মধ্যমা (Median)
৩। বহুলক (Mode)
(ক) ৰাশি
10, 12, 14, 12, 12, 16, 20, 25, 32
Mean = 153 ÷ 9 = 17
Median = 14
Mode = 12
(খ) ৰাশি
22, 23, 22, 25, 26, 32, 33, 22, 35, 37
Mean = 277 ÷ 10 = 27.7
Median = 26
Mode = 22
৮। গড়, মধ্যমা আৰু বহুলক
গড় (Mean)
সকলো মানৰ যোগফলক মানৰ সংখ্যাৰে ভাগ কৰিলে গড় পোৱা যায়।
মধ্যমা (Median)
সজোৱা তথ্যসমষ্টিৰ মাজৰ মান।
বহুলক (Mode)
যি মানটো আটাইতকৈ বেছি বাৰ দেখা যায়।
১০। বিচ্যুতি কি ?
উত্তৰঃ
কোনো তথ্যসমষ্টিৰ মানসমূহ কেন্দ্ৰীয় মানৰ পৰা কিমান দূৰত আছে তাক বিচ্যুতি বোলে।
বিচ্যুতিৰ জোখসমূহঃ
১। প্ৰসাৰ (Range)
২। চতুৰ্থক বিচ্যুতি
৩। গড় বিচ্যুতি
৪। মানক বিচ্যুতি
১১। প্ৰসাৰ আৰু চতুৰ্থক বিচ্যুতি
প্ৰসাৰ (Range)
সৰ্বাধিক মান – সৰ্বনিম্ন মান।
চতুৰ্থক বিচ্যুতি
প্ৰথম আৰু তৃতীয় চতুৰ্থকৰ পাৰ্থক্যৰ অর্ধাংশ।
১৩। প্ৰসাৰ নির্ণয়
সংখ্যাসমূহ
35, 30, 42, 43, 29, 45, 32, 30, 30, 28
সৰ্বাধিক = 45
সৰ্বনিম্ন = 28
Range = 45 − 28 = 17
১৪। কেন্দ্রীয় প্রবণতাৰ জোখৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা
সুবিধা
১। তথ্য সহজে বুজিবলৈ সহায় কৰে।
২। তুলনা সহজ হয়।
৩। তথ্যৰ সারাংশ দেখুৱায়।
অসুবিধা
১। সকলো মান প্ৰতিনিধিত্ব নকৰিব পাৰে।
২। কেতিয়াবা ভুল ধাৰণা দিব পাৰে।
১৫। প্ৰসাৰ আৰু চতুৰ্থক বিচ্যুতিৰ তুলনা
প্ৰসাৰ সুবিধা
সহজে গণনা কৰিব পাৰি।
অসুবিধা
মাত্ৰ দুটা মানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
চতুৰ্থক বিচ্যুতি সুবিধা
চূড়ান্ত মানৰ প্ৰভাৱ কম।
অসুবিধা
গণনা তুলনামূলক জটিল।
১৬। পৰিসংখ্যা কি ? শিক্ষাত প্ৰয়োগ
সংজ্ঞা:
তথ্য সংগ্ৰহ, বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা কৰাৰ বিজ্ঞান।
শিক্ষাত প্ৰয়োগ
১। ফলাফল বিশ্লেষণ।
২। পৰীক্ষাৰ ফলাফল তুলনা।
৩। শিক্ষাৰ্থীৰ অগ্ৰগতি মূল্যায়ন।
৪। গৱেষণাৰ তথ্য বিশ্লেষণ।
১৭। বাৰংবাৰতা বহুভূজ আৰু আয়তচিত্ৰৰ পাৰ্থক্য
আয়তচিত্ৰ বাৰংবাৰতা বহুভূজ
আয়ত আকৃতি ব্যৱহাৰ কৰে ৰেখা ব্যৱহাৰ কৰে
শ্ৰেণী অন্তৰালৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে মধ্যবিন্দু সংযোগ কৰে
লেখচিত্রিক উপস্থাপনৰ প্ৰয়োজন
১। তথ্য সহজে বুজিবলৈ।
২। তুলনা সহজ কৰিবলৈ।
৩। বিশ্লেষণ স্পষ্ট কৰিবলৈ।
১৮। ৫০ জন শিক্ষাৰ্থীৰ ওজন সংগ্ৰহ কৰি চিত্ৰ
পদ্ধতি:
১। শিক্ষাৰ্থীৰ ওজন সংগ্ৰহ কৰা।
২। ৫ একক শ্ৰেণী অন্তৰালত বিভাজন কৰা।
৩। বাৰংবাৰতা তালিকা প্রস্তুত কৰা।
৪। Histogram আঁকা।
৫। Frequency polygon আঁকা।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post