ভূপৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন
১। ভূ-পৃষ্ঠত মহাদেশ আৰু মহাসাগৰৰ বিতৰণৰ এটি আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগ মহাদেশ বা স্থলভাগ আৰু মহাসাগৰ বা জলভাগেৰে গঠিত। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ জলভাগ আৰু ২৯ শতাংশ স্থলভাগে আগুৰি আছে।
মহাদেশসমূহত সমভূমি, মালভূমি, পাহাৰ-পৰ্বত, নদী-উপত্যকা, মৰুভূমি, উপকূলীয় সমতল আদি ভূ-অৱয়ব দেখা যায়। আনহাতে মহাসাগৰৰ তলিতো সমতল, মালভূমি, গভীৰ খাদ, দীঘলীয়া পাহাৰৰ লানি বা মহাসাগৰীয় শৈলশিৰা, প্ৰবাল প্ৰাচীৰ আদি অৱয়ব আছে। মহাসাগৰৰ বুকুত সৰু-ডাঙৰ বহুতো দ্বীপো দেখা যায়। এই ভূ-অৱয়বসমূহ বিভিন্ন বাহ্যিক আৰু আভ্যন্তৰীণ প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত সৃষ্টি হৈছে আৰু সময়ৰ লগে লগে ইয়াৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে।
২। ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন কিয় ঘটে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভূ-পৃষ্ঠ স্থিৰ নহয়; ই সদায় পৰিৱৰ্তনশীল। ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰধান কাৰক দুটা হ’ল— বাহ্যিক কাৰক আৰু আভ্যন্তৰীণ কাৰক।
বাহ্যিক কাৰক হৈছে সূৰ্যৰ উত্তাপ, বতাহ, বৰষুণ, নদী, হিমবাহ আৰু সাগৰৰ ঢৌ আদি। এইবোৰে ক্ষয়, পৰিবহণ আৰু অৱক্ষেপণৰ জৰিয়তে ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায়।
আভ্যন্তৰীণ কাৰক হৈছে ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদ্গীৰণ আদি। এইবোৰ পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগৰ শক্তিৰ ফলত সংঘটিত হয় আৰু ভূ-পৃষ্ঠৰ কোনো অংশ উঠাই বা বহুৱাই দিব পাৰে।
ইয়াৰ উপৰি গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু আৰু মানুহৰ কাৰ্যকলাপেও ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তনত কিছু পৰিমাণে অৰিহণা যোগায়।
৩। বাহ্যিক কাৰক মানে কি? কেইটামান বাহ্যিক কাৰকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ যিবোৰ প্ৰাকৃতিক শক্তিয়ে পৃথিৱীৰ বাহিৰৰ পৰা ক্ৰিয়া কৰি ভূ-পৃষ্ঠৰ ৰূপৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায়, সেইবোৰক বাহ্যিক কাৰক বোলে।
প্ৰধান বাহ্যিক কাৰকসমূহ হ’ল—
সূৰ্যৰ উত্তাপ, বতাহ, বৰষুণ, নদী, হিমবাহ আৰু সাগৰৰ ঢৌ।
৪। ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদ্গীৰণক কিয় আভ্যন্তৰীণ কাৰক বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদ্গীৰণৰ মূল কাৰণ পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগত থকা শক্তি। এইবোৰৰ উৎপত্তি আৰু ক্ৰিয়া পৃথিৱীৰ ভিতৰৰ পৰা আৰম্ভ হয় আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ ভূ-পৃষ্ঠত দেখা যায়। ভূমিকম্পৰ ফলত ভূ-পৃষ্ঠৰ কোনো অংশ উঠি বা বহি যাব পাৰে আৰু আগ্নেয় উদ্গীৰণৰ ফলত নতুন শিল, পাহাৰ আদি সৃষ্টি হ’ব পাৰে। সেয়েহে ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদ্গীৰণক আভ্যন্তৰীণ কাৰক বুলি কোৱা হয়।
৫। ফলক বিৱৰ্তন কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ খোলাটো কেইবাটাও বৃহৎ ফলকেৰে গঠিত। এই ফলকসমূহ সদায় গতিশীল হৈ থাকে। ফলকসমূহৰ এই গতি আৰু ইয়াৰ ফলত সংঘটিত পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াক ফলক বিৱৰ্তন বোলে।
৬। ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ সৃষ্টি কিয় হয়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ খোলাটো গঠন কৰা ফলকসমূহ গতিশীল হোৱাৰ ফলত প্ৰধানকৈ ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ সৃষ্টি হয়। ফলকসমূহৰ গতি, সংঘৰ্ষ বা বিচ্ছিন্নতাৰ ফলত পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগত থকা শক্তি মুক্ত হয় আৰু ভূমিকম্প বা আগ্নেয় উদ্গীৰণ সংঘটিত হয়।
৭। নদী অৱবাহিকা বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ এখন নদীয়ে ইয়াৰ উপনদী আৰু শাখা নদীৰ যোগেদি যি বিস্তৃত অঞ্চলৰ পানী কঢ়িয়াই নিয়ে, সেই সমগ্ৰ অঞ্চলটোক নদীখনৰ নদী অৱবাহিকা বোলে। এখন নদীৰ কাৰ্যকলাপ সাধাৰণতে ইয়াৰ অৱবাহিকা অঞ্চলৰ ভিতৰতে সংঘটিত হয়।
চিত্ৰ: পৰীক্ষাত নদী অৱবাহিকাৰ চিত্ৰত প্ৰধান নদী, উপনদী আৰু অৱবাহিকা সীমা দেখুৱাবা।
৮। উপনদী কি? ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুখন প্ৰধান উপনদীৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ যিবোৰ সৰু বা উপ-নদী কোনো এখন ডাঙৰ বা প্ৰধান নদীত আহি মিলিত হয়, সেইবোৰক উপনদী বোলে। উপনদীয়ে প্ৰধান নদীখনৰ পানীৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰে।
ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুখন প্ৰধান উপনদী হ’ল—
(১) মানস
(২) ধনশিৰি।
৯। নদীৰ গতিপথ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ নদীৰ উৎসৰ পৰা মোহনালৈকে যি দীঘলীয়া পথেৰে নদীয়ে বৈ যায়, সেই পথটোক নদীৰ গতিপথ বোলে।
১০। নদীৰ কাৰ্য প্ৰধানকৈ ক’ত সুস্পষ্ট?
উত্তৰঃ নদীৰ গতিপথত নদীৰ কাৰ্য প্ৰধানকৈ সুস্পষ্ট হয়।
১১। জলচালিত ক্ৰিয়া কাক বোলে?
উত্তৰঃ পানী নদীৰে প্ৰবাহিত হওঁতে গতিপথত যি হেঁচা প্ৰয়োগ কৰে আৰু সেই হেঁচাৰ ফলত নদীৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা শিল, বালি আদি পদাৰ্থৰ ওপৰত যি ক্ৰিয়া হয়, তাক জলচালিত ক্ৰিয়া বোলে।
১২। নদীৰ বুকুৰ বোজা (Bed Load) কাক বোলে?
উত্তৰঃ নদীৰ সোঁতে নদীৰ তলিয়েদি বগৰাই বা টানি লৈ যোৱা শিল, বালি, মাটি আদি পদাৰ্থক নদীৰ বুকুৰ বোজা (Bed Load) বোলে।
১৩। নদীৰ খনন কাৰ্যৰ এটি আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ নদীয়ে নিজৰ গতিপথত শিল, বালি আৰু মাটি কাটি আঁতৰাই নিয়া কাৰ্যক নদীৰ খনন কাৰ্য বোলে।
নদীৰ উচ্চগতিত ঢাল বেছি আৰু সোঁত প্ৰবল হোৱা বাবে নদীয়ে গভীৰভাৱে খনন কৰে। ইয়াৰ ফলত V-আকৃতিৰ উপত্যকা সৃষ্টি হয়। ভৈয়ামলৈ নামি অহাৰ পিছত গতিবেগ কমি যায় আৰু নদীয়ে দুয়োপাৰ খহাই গতিপথ বহল কৰিবলৈ ধৰে। এই কাৰ্যক পাৰ্শ্বখনন বোলে। নদীৰ খনন কাৰ্য পানীৰ পৰিমাণ, গতিবেগ, গেদ আৰু ভূ-তাত্ত্বিক গঠনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
১৪। নদীৰ পাৰ্শ্বখনন বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ নদী এখন উচ্চভূমিৰ পৰা ভৈয়ামলৈ নামি আহোঁতে ঢাল আৰু গতিবেগ কমি যায়। ফলত নদীৰ তলিত গেদ জমা হৈ নদীৰ গভীৰতা কমে। পানী বৈ যাবলৈ অধিক ঠাইৰ প্ৰয়োজন হোৱাত নদীয়ে দুয়োপাৰ খহাই গতিপথ বহল কৰে। নদীৰ দুয়োপাৰ খহাই গতিপথ বহল কৰা এই কাৰ্যকে পাৰ্শ্বখনন বোলে। গৰাখহনীয়া ইয়াৰ অন্যতম ফল।
১৫। অশ্বখুৰা হ্ৰদ কি? ইয়াৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ সমতল ভূমিৰে বৈ যোৱা নদীৰ গতিপথ সাধাৰণতে একা-বেঁকা বা সৰ্পিল হয়। পাৰ্শ্বখননৰ ফলত এই ভাঁজবোৰ ক্ৰমে অধিক বেঁকা হয়। বাৰিষাৰ সময়ত নদীয়ে কোনো ভাঁজ এৰি পোন পথেৰে বৈ যাব পাৰে। ফলত এৰি যোৱা ভাঁজযুক্ত অংশটো নদীৰ মূল গতিপথৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পানী জমা হোৱা হ্ৰদ বা বিলৰ সৃষ্টি কৰে। ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ দৰে আকৃতিৰ এই হ্ৰদক অশ্বখুৰা হ্ৰদ বোলে।
চিত্ৰ: নদীৰ একা-বেঁকা গতিপথ → ভাঁজ সংকুচিত হোৱা → নদীৰ পোন পথ সৃষ্টি → বিচ্ছিন্ন অংশ → অশ্বখুৰা হ্ৰদ।
১৬। প্লাৱনভূমি কি আৰু ইয়াৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ নদীৰ মধ্যগতি আৰু নিম্নগতি অঞ্চলত নদীৰ দুয়োপাৰে গেদ, বালি, বোকা আদি জমা হৈ সৃষ্টি হোৱা সমতল আৰু সাৰুৱা ভূমিক প্লাৱনভূমি বোলে।
বানপানীৰ সময়ত নদীৰ পানী পাৰ উপচি পৰিলে পানীৰ সৈতে অহা পলস আৰু বোকা দুয়োপাৰে বিয়পি পৰে। পানী শুকাই যোৱাৰ পিছত সেই গেদ মাটিৰ ওপৰত জমা হৈ থাকে। এনেদৰে বহু বছৰ ধৰি গেদ জমা হৈ প্লাৱনভূমিৰ সৃষ্টি হয়। এই ভূমি সাধাৰণতে কৃষিৰ বাবে অতি উপযোগী।
১৭। নদীৰ গতিপথৰ ক’ত আৰু কেনেকৈ বালিচৰৰ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ নদীৰ সোঁত লেহেমীয়া হোৱা ঠাইত নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা বালি, বোকা আৰু অন্যান্য গেদ জমা হৈ বালিচৰ সৃষ্টি হয়। বালিচৰ কেতিয়াবা নদীৰ দাঁতিত আৰু কেতিয়াবা নদীৰ মাজভাগত গঢ়ি উঠে।
খৰালিকালত পানী কমি গ’লে বালিচৰবোৰ স্পষ্টকৈ দেখা যায়। বাৰিষাৰ প্ৰবল সোঁতে ইয়াৰ আকাৰ-আকৃতি সলনি কৰিব পাৰে। সেয়ে বালিচৰ সাধাৰণতে অস্থায়ী আৰু বিভিন্ন আকৃতিৰ হয়।
১৮। ব-দ্বীপৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ নদী এখন সাগৰ বা মহাসাগৰত পৰাৰ সময়ত নদীৰ গতিবেগ যথেষ্ট কমি যায়। ফলত নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা বালি, বোকা আৰু অন্যান্য গেদ মোহনা অঞ্চলত জমা হ’বলৈ ধৰে। দীৰ্ঘদিন ধৰি এই গেদ জমা হৈ এক বিশেষ আকৃতিৰ ভূমি বা দ্বীপৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ আকৃতি সাধাৰণতে গ্ৰীক আখৰ Delta (Δ) বা অসমীয়া ‘ব’ আখৰৰ দৰে হোৱা বাবে ইয়াক ব-দ্বীপ বোলে।
১৯। মৰুভূমিত বতাহৰ ক্ৰিয়া কিয় প্ৰবল হয়?
উত্তৰঃ মৰুভূমিত উদ্ভিদৰ আৱৰণ অতি পাতল আৰু বৰষুণৰ পৰিমাণ কম। ফলত মৰুপৃষ্ঠৰ বালি আৰু ধূলি সহজে আলগা হৈ থাকে। উদ্ভিদৰ আৱৰণ কম থকাৰ বাবে বতাহক বাধা দিব পৰা প্ৰাকৃতিক আৱৰণো কম। সেয়েহে বতাহে সহজে ধূলি-বালি এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিব পাৰে আৰু মৰুভূমিত বতাহৰ ক্ৰিয়া প্ৰবল হয়।
২০। অৱনমন বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ মৰুভূমি অঞ্চলত প্ৰবল বতাহে কোনো এটা ঠাইৰ পৰা ধূলি-বালি উৰুৱাই আন ঠাইলৈ লৈ যোৱাৰ ফলত সেই ঠাইখন ক্ৰমে দ হৈ যোৱা প্ৰক্ৰিয়াক অৱনমন (Deflation) বোলে।
২১। বালিয়াৰিৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ বতাহে কঢ়িয়াই নিয়া ধূলি-বালি কোনো বাধাৰ সন্মুখীন হ’লে বা বতাহৰ গতিবেগ কমি গ’লে সেই বালি এঠাইত জমা হ’বলৈ ধৰে। ক্ৰমে বালি জমা হৈ মৰুপৃষ্ঠ ওখ হৈ পাহাৰৰ দৰে অৱয়ব সৃষ্টি কৰে। এনে বালিৰ পাহাৰক বালিয়াৰি বোলে।
২২। ইনছেলবাৰ্গ কি?
উত্তৰঃ মৰুভূমি অঞ্চলত ক্ষয়ৰ ফলত চাৰিওফালৰ ভূমি তললৈ নামি যোৱাৰ পিছতো কঠিন শিলৰ অকলশৰীয়া চাপৰ পাহাৰ ৰৈ যায়। এনে অকলশৰীয়া কঠিন পাহাৰক ইনছেলবাৰ্গ (Inselberg) বোলে। জাৰ্মান ভাষাত ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ‘দ্বীপৰ দৰে অকলশৰীয়া পাহাৰ’।
২৩। হিমবাহৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু নদীৰ লগত ইয়াৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ অতি শীতল অঞ্চল আৰু উচ্চ পৰ্বতত জমা হৈ থকা বৃহৎ পৰিমাণৰ বৰফ ভূ-পৃষ্ঠৰ ঢাল অনুসৰি অতি লাহে লাহে তললৈ গতি কৰিলে তাক হিমবাহ বোলে।
নদী আৰু হিমবাহৰ পাৰ্থক্য—
| নদী | হিমবাহ |
|---|---|
| নদী বোৱতী পানীৰে গঠিত। | হিমবাহ জমা বৰফেৰে গঠিত। |
| নদীৰ গতি তুলনামূলকভাৱে বেছি। | হিমবাহৰ গতি অতি লেহেমীয়া। |
| নদীয়ে সাধাৰণতে V-আকৃতিৰ উপত্যকা সৃষ্টি কৰে। | হিমবাহে U-আকৃতিৰ উপত্যকা সৃষ্টি কৰে। |
| নদী উষ্ণ আৰু নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলতো দেখা যায়। | হিমবাহ অতি শীতল অঞ্চল আৰু উচ্চ পৰ্বতত দেখা যায়। |
২৪। গ্ৰাব কি? বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ গ্ৰাববোৰ লিখা।
উত্তৰঃ হিমবাহে বৰফৰ লগতে কঢ়িয়াই নিয়া শিল, বালি, মাটি আদি পদাৰ্থক সামগ্ৰিকভাৱে গ্ৰাব (Moraine) বোলে।
গ্ৰাব চাৰি প্ৰকাৰৰ—
- পাৰ্শ্বগ্ৰাব — হিমবাহৰ দুয়োকাষে জমা হোৱা গ্ৰাব।
- ভূমিগ্ৰাব — হিমবাহৰ তলিত জমা হোৱা গ্ৰাব।
- মধ্যগ্ৰাব — দুখন হিমবাহ মিলিত হোৱাৰ পিছত মাজভাগত সৃষ্টি হোৱা গ্ৰাব।
- প্ৰান্তগ্ৰাব — হিমবাহৰ শেষ প্ৰান্তত জমা হোৱা গ্ৰাব।
চিত্ৰত হিমবাহৰ দুয়োকাষে পাৰ্শ্বগ্ৰাব, তলিত ভূমিগ্ৰাব, মাজত মধ্যগ্ৰাব আৰু শেষত প্ৰান্তগ্ৰাব দেখুৱাবা।
২৫। হিমবাহৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত জোঙা শৃংগৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ কোনো এটা পৰ্বতৰ বিভিন্ন ফালৰ পৰা কেইবাটাও হিমবাহ নামি আহিলে প্ৰতিটো হিমবাহে পৰ্বতৰ গাৰ পৰা শিল-মাটি কাটি নিয়ে। চাৰিওফালৰ পৰা হোৱা এই খনন কাৰ্যৰ ফলত পৰ্বতৰ শীৰ্ষাংশ ক্ৰমে ক্ষয় হৈ চোকা আৰু জোঙা হৈ পৰে। এনেদৰে সৃষ্টি হোৱা জোঙা শীৰ্ষক হিমবাহে সৃষ্টি কৰা জোঙা শৃংগ বোলে।
২৬। উপকূল কাক বোলে?
উত্তৰঃ সাগৰ বা মহাসাগৰৰ জলভাগ আৰু স্থলভাগ যি স্থানত মিলিত হয়, সেই পাৰ বা সীমান্ত অঞ্চলক উপকূল বোলে।
২৭। বালিয়াতট কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ উপকূলৰ তট অংশত সাগৰৰ ঢৌৱে কঢ়িয়াই অনা বালি আৰু অন্যান্য গেদ জমা হৈ সৃষ্টি হোৱা সমতল বা ঢালযুক্ত অৱয়বক বালিয়াতট (Beach) বোলে।
গুৰুত্বঃ
- বালিয়াতট পৰ্যটন আৰু বিনোদনৰ বাবে আকৰ্ষণীয়।
- বহুতো উপকূলীয় জীৱ-জন্তু আৰু চৰাইৰ বাসস্থান হিচাপে কাম কৰে।
- ই উপকূলীয় অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
২৮। সাগৰ-মহাসাগৰৰ ঢৌৱে উপকূলৰ কেনেধৰণে পৰিৱৰ্তন সাধন কৰে?
উত্তৰঃ সাগৰ-মহাসাগৰৰ ঢৌৱে উপকূলত মূলতঃ খনন আৰু অৱক্ষেপণ— এই দুটা প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে পৰিৱৰ্তন ঘটায়।
- ঢৌৰ প্ৰবল খুন্দাত উপকূলৰ শিল ক্ষয় হৈ থিয় গৰা আদি সৃষ্টি হয়।
- ঢৌৱে কঢ়িয়াই অনা বালি আৰু গেদ জমা হৈ বালিয়াতট আদি সৃষ্টি হয়।
- উপকূলৰ ভূ-তাত্ত্বিক গঠন, সাগৰৰ গভীৰতা, বতাহ, নৈ আৰু উপকূলীয় উদ্ভিদৰ আৱৰণ আদিৰ ওপৰত ঢৌৰ ক্ৰিয়া নিৰ্ভৰ কৰে।
২৯। তলত দিয়া কাৰক আৰু অৱয়ববোৰৰ মিল দেখুওৱা।
উত্তৰঃ
নদী → প্লাৱনভূমি, ব-দ্বীপ, বালিচৰ, অশ্বখুৰা হ্ৰদ, V-আকৃতিৰ উপত্যকা
বতাহ → বালিয়াৰি, অৱনমনজনিত অৱয়ব
হিমবাহ → পাৰ্শ্বগ্ৰাব, ভূমিগ্ৰাব, মধ্যগ্ৰাব, প্ৰান্তগ্ৰাব, জোঙা শৃংগ, U-আকৃতিৰ উপত্যকা
সাগৰৰ ঢৌ → বালিয়াতট, থিয় গৰা আদি উপকূলীয় অৱয়ব
মনত ৰাখিবা: V-আকৃতিৰ উপত্যকা নদীৰ, আৰু U-আকৃতিৰ উপত্যকা হিমবাহৰ সৃষ্টি।
৩০। ভূ-পৃষ্ঠত ভৱিষ্যতে কেনেধৰণৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিব পাৰে চিন্তা কৰি লিখা।
উত্তৰঃ ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন এটা অবিৰত প্ৰক্ৰিয়া। বাহ্যিক আৰু আভ্যন্তৰীণ কাৰকসমূহে ভৱিষ্যতেও ভূ-পৃষ্ঠৰ ৰূপ সলনি কৰি থাকিব।
ভৱিষ্যতে—
- ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদ্গীৰণৰ ফলত ভূ-পৃষ্ঠৰ কোনো অংশ উঠি বা বহি যাব পাৰে।
- নদীৰ খনন আৰু অৱক্ষেপণৰ ফলত নদীৰ গতিপথ সলনি হ’ব পাৰে।
- বতাহৰ ক্ৰিয়াত মৰুভূমিৰ বিস্তাৰ আৰু বালিয়াৰিৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
- বৰফ গলি সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি পালে উপকূলীয় অঞ্চল প্ৰভাৱিত হ’ব পাৰে।
- বননি ধ্বংস আৰু পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত মৰুভূকৰণ বৃদ্ধি পাব পাৰে।
- সাগৰৰ ঢৌ, নদী, বতাহ আৰু হিমবাহে বিভিন্ন নতুন ভূ-অৱয়ব সৃষ্টি কৰি থাকিব।
সেয়েহে পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠ ভৱিষ্যতেও পৰিৱৰ্তিত হৈ থাকিব।
অতিৰিক্ত একক প্ৰশ্নোত্তৰ
৩১। দুবিধ আভ্যন্তৰীণ কাৰকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদ্গীৰণ।
৩২। নদীয়ে গতিপথত চলোৱা খনন কাৰ্য প্ৰধানকৈ কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
উত্তৰঃ নদীৰ খনন কাৰ্য প্ৰধানকৈ নদীৰ পানীৰ পৰিমাণ, গতিবেগ, কঢ়িয়াই অনা গেদ আৰু ভূ-তাত্ত্বিক গঠনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
৩৩। দুটা বালিচৰৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মাজুলী আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত থকা কালাৰদিয়া বালিচৰ।
৩৪। বালিয়াতটৰ এটা গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ বালিয়াতট মানুহৰ বিনোদন আৰু পৰ্যটনৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৩৫। নদীৰ খনন কাৰ্যৰ ফলত কোন আকৃতিৰ উপত্যকা সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ সাধাৰণতে V-আকৃতিৰ উপত্যকা সৃষ্টি হয়।
৩৬। হিমবাহৰ খনন কাৰ্যৰ ফলত কোন আকৃতিৰ উপত্যকা সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ U-আকৃতিৰ উপত্যকা সৃষ্টি হয়।
৩৭। নদীৰ অৱক্ষেপণ কাৰ্যৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা দুটা অৱয়বৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ প্লাৱনভূমি আৰু ব-দ্বীপ।
৩৮। বতাহৰ অৱক্ষেপণ কাৰ্যৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা অৱয়ব এটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ বালিয়াৰি।
MCQ / শুদ্ধ উত্তৰ
তোমাৰ দিয়া মূল অংশত পৃথক MCQ দিয়া নাছিল। কিন্তু এই অধ্যায়ৰ পৰা তোমাৰ পঢ়াৰ সুবিধাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ কেইটামান একেলগে দিলোঁ।
১। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ প্ৰায় কিমান শতাংশ জলভাগ?
ক) ২১%
খ) ২৯%
গ) ৭১%
ঘ) ৭৯%
উত্তৰঃ গ) ৭১%
২। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ প্ৰায় কিমান শতাংশ স্থলভাগ?
ক) ২১%
খ) ২৯%
গ) ৭১%
ঘ) ৭৯%
উত্তৰঃ খ) ২৯%
৩। তলৰ কোনটো আভ্যন্তৰীণ কাৰক?
ক) বতাহ
খ) নদী
গ) ভূমিকম্প
ঘ) বৰষুণ
উত্তৰঃ গ) ভূমিকম্প
৪। তলৰ কোনটো বাহ্যিক কাৰক?
ক) আগ্নেয় উদ্গীৰণ
খ) ভূমিকম্প
গ) বতাহ
ঘ) ফলক গতি
উত্তৰঃ গ) বতাহ
৫। নদীৰ দুয়োপাৰ খহাই গতিপথ বহল কৰা কাৰ্যক কি বোলে?
ক) অৱনমন
খ) পাৰ্শ্বখনন
গ) অৱক্ষেপণ
ঘ) উদ্গীৰণ
উত্তৰঃ খ) পাৰ্শ্বখনন
৬। অশ্বখুৰা হ্ৰদ কোনটো কাৰকৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হয়?
ক) নদী
খ) বতাহ
গ) হিমবাহ
ঘ) সাগৰৰ ঢৌ
উত্তৰঃ ক) নদী
৭। বালিয়াৰি কোনটো কাৰকৰ অৱক্ষেপণৰ ফল?
ক) নদী
খ) বতাহ
গ) হিমবাহ
ঘ) সাগৰৰ ঢৌ
উত্তৰঃ খ) বতাহ
৮। U-আকৃতিৰ উপত্যকা কোনে সৃষ্টি কৰে?
ক) নদী
খ) বতাহ
গ) হিমবাহ
ঘ) সাগৰৰ ঢৌ
উত্তৰঃ গ) হিমবাহ
৯। V-আকৃতিৰ উপত্যকা সাধাৰণতে কোনে সৃষ্টি কৰে?
ক) নদী
খ) হিমবাহ
গ) বতাহ
ঘ) সাগৰৰ ঢৌ
উত্তৰঃ ক) নদী
১০। হিমবাহে কঢ়িয়াই নিয়া শিল-বালি-মাটিৰ সামগ্ৰিক নাম কি?
ক) বালিয়াৰি
খ) গ্ৰাব
গ) বালিচৰ
ঘ) ব-দ্বীপ
উত্তৰঃ খ) গ্ৰাব
১১। মৰুভূমিৰ পৰা বতাহে ধূলি-বালি উৰুৱাই নিয়া কাৰ্যক কি বোলে?
ক) অৱনমন
খ) অৱক্ষেপণ
গ) পাৰ্শ্বখনন
ঘ) জলচালিত ক্ৰিয়া
উত্তৰঃ ক) অৱনমন
১২। সাগৰৰ পাৰ বা তীৰক কি বোলে?
ক) অৱবাহিকা
খ) উপকূল
গ) বালিয়াৰি
ঘ) ব-দ্বীপ
উত্তৰঃ খ) উপকূল
Teacher Generate Question Answer
১। ভূপৃষ্ঠত মহাদেশ আৰু মহাসাগৰৰ বিতৰণৰ এটি আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগ প্ৰধানকৈ মহাদেশ (স্থলভাগ) আৰু মহাসাগৰ (জলভাগ)ৰে গঠিত। পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালিৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ জলভাগে আৰু বাকী ২৯ শতাংশ স্থলভাগে আগুৰি আছে।
মহাদেশৰ অৱয়ব: মহাদেশকেইখনৰ উপৰিভাগত আমি বিভিন্ন ভূ-অৱয়ব যেনে— বিশাল সমভূমি, ওখ মালভূমি, আকাশলংঘী পাহাৰ-পৰ্বত, উৰ্বৰ নদী-উপত্যকা, তপ্ত মৰুভূমি আৰু উপকূলীয় সমতল আদি দেখিবলৈ পাওঁ।
মহাসাগৰৰ অৱয়ব: স্থলভাগৰ দৰেই মহাসাগৰৰ পানীৰ তলতো বৈচিত্ৰ্যময় অৱয়ব আছে। পানীৰ তলত বুৰ গৈ থকা অৱস্থাত আছে মালভূমি, সমতল, দীঘলীয়া পাহাৰৰ লানি (মহাসাগৰীয় শৈলশিৰা), অতি গভীৰ খাদ আৰু প্ৰবাল প্ৰাচীৰ আদি। তদুপৰি মহাসাগৰৰ বুকুত সৰু-ডাঙৰ অসংখ্য দ্বীপো বিৰাজমান।
এই সমগ্ৰ অৱয়বসমূহ যুগ যুগ ধৰি চলি থকা বিভিন্ন বাহ্যিক আৰু আভ্যন্তৰীণ ক্ৰিয়াৰ ফলশ্ৰুতি।
২। ভূপৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন কিয় ঘটে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগ স্থিৰ নহয়, ই সদায় পৰিৱৰ্তনশীল। সময়ৰ সোঁতত ভূ-পৃষ্ঠৰ সকলোতে কম-বেছি পৰিমাণে পৰিৱৰ্তন ঘটে। এই পৰিৱৰ্তনৰ অন্তৰালত দুবিধ মুখ্য কাৰক থাকে:
বাহ্যিক কাৰক: যিবোৰ কাৰকে ভূ-পৃষ্ঠৰ বাহিৰৰ পৰা ক্ৰিয়া কৰি পৰিৱৰ্তন ঘটায়, সেইবোৰেই বাহ্যিক কাৰক। যেনে— সূৰ্যৰ উত্তাপ, বতাহ, বৰষুণ, নদী, হিমবাহ আৰু সাগৰৰ ঢৌ। এইবোৰে শিলৰ ক্ষয় কৰি বা পলস জমা কৰি ভূ-অৱয়বৰ সলনি কৰে।
আভ্যন্তৰীণ কাৰক: পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগৰ পৰা ক্ৰিয়া কৰা শক্তিৰ ফলত হোৱা পৰিৱৰ্তনক আভ্যন্তৰীণ কাৰক বোলে। ইয়াৰ ভিতৰত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদগীৰণ প্ৰধান। ইয়াৰ ফলত পৃথিৱীৰ কোনো অংশ উঠি আহিব পাৰে বা বহি যাব পাৰে।
জৈৱিক কাৰক: গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু আৰু মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবেও ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে। এই সকলোবোৰ কাৰকৰ সমন্বিত ক্ৰিয়াৰ ফলতেই ভূ-পৃষ্ঠই বৰ্তমানৰ ৰূপ পাইছে আৰু ভৱিষ্যতেও ই সলনি হৈ থাকিব।
৩। বাহ্যিক কাৰক মানে কি? কেইটামান বাহ্যিক কাৰকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ যিবোৰ প্ৰাকৃতিক শক্তিয়ে পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত বা বাহিৰৰ পৰা ক্ৰিয়া কৰি ভূ-পৃষ্ঠৰ ৰূপৰ পৰিৱৰ্তন সাধন কৰে, সেইবোৰক বাহ্যিক কাৰক বোলা হয়। এই কাৰকবোৰৰ মূল উৎস হৈছে সূৰ্যৰ শক্তি আৰু বায়ুমণ্ডল।
কেইটামান প্ৰধান বাহ্যিক কাৰক হ’ল: সূৰ্যৰ উত্তাপ (সৌৰ শক্তি), বতাহ, বৰষুণ, নদী, হিমবাহ আৰু সাগৰৰ ঢৌ।
৪। ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদগীৰণক কিয় আভ্যন্তৰীণ কাৰক বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদগীৰণৰ দৰে প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ উৎপত্তি স্থল হৈছে পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগ।
এই কাৰকবোৰে আমি নেদেখাকৈ পৃথিৱীৰ গভীৰতাত ক্ৰিয়া কৰি থাকে আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ ভূ-পৃষ্ঠত প্ৰতিফলিত হয়।
ভূমিকম্পৰ ফলত মহাদেশৰ কোনো অংশ হঠাতে উঠি আহিব পাৰে বা মহাসাগৰৰ তলি বহি যাব পাৰে।
আগ্নেয় উদগীৰণৰ ফলত পৃথিৱীৰ গভীৰৰ তপ্ত মেগমা বাহিৰলৈ ওলাই আহি নতুন পাহাৰ বা মালভূমিৰ সৃষ্টি কৰে।
যিহেতু এই শক্তিবোৰৰ উৎস আৰু ক্ৰিয়া পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগৰ পৰা আৰম্ভ হয়, সেয়েহে ইহঁতক আভ্যন্তৰীণ কাৰক বোলা হয়।
৫। নদী অৱবাহিকা বুলিলে কি বুজায়? নদী অৱবাহিকাৰ এটি চিত্ৰ আঁকা।
উত্তৰঃ এখন প্ৰধান নদীয়ে ইয়াৰ বিভিন্ন উপনদী, শাখা নদী আদিৰ যোগেদি যিমানখিনি বিশাল এলেকাৰ পানী কঢ়িয়াই লৈ যায়, সেই সমগ্ৰ এলেকাটোক নদীখনৰ অৱবাহিকা (River Basin) বুলি কোৱা হয়। এখন নদীৰ কাৰ্যকলাপ আৰু প্ৰভাৱ সাধাৰণতে এই অৱবাহিকা অঞ্চলটোৰ ভিতৰতে সীমাবদ্ধ থাকে। উদাহৰণস্বৰূপে, ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীয়ে ইয়াৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণ পাৰৰ অসংখ্য উপনদীৰ জৰিয়তে যি অঞ্চলৰ পানী কঢ়িয়াই নিয়ে, সেয়াই ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ অৱবাহিকা।
৬। উপনদী কি? ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুখন প্ৰধান উপনদীৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ যিবোৰ সৰু সৰু নদী বা নিজৰা উচ্চভূমি বা পৰ্বতৰ পৰা ওলাই আহি কোনো এখন ডাঙৰ বা প্ৰধান নদীত মিলিত হয়, সেইবোৰক উপনদী (Tributary) বোলা হয়। উপনদীসমূহে প্ৰধান নদীখনৰ পানীৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।
ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুখন প্ৰধান উপনদীৰ নাম হ’ল:
(i) মানস বা পুঠিমাৰী (উত্তৰ পাৰৰ)।
(ii) কপিলী বা ভৰলু (দক্ষিণ পাৰৰ)।
৭। নদীৰ খনন কাৰ্যৰ এটি আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ নদীয়ে ইয়াৰ গতিপথত শিল, বালি আৰু মাটি কাটি নিয়া প্ৰক্ৰিয়াটোকে খনন কাৰ্য বোলা হয়। নদীৰ খনন কাৰ্য মূলতঃ তিনিটা পৰ্যায়ত দেখা যায়:
উচ্চগতি বা পাৰ্বত্য অঞ্চল: ইয়াত ঢাল অধিক হোৱা বাবে নদীৰ সোঁত প্ৰবল হয়। নদীয়ে গভীৰভাৱে খনন কৰে, যাৰ ফলত ‘V’ আকৃতিৰ উপত্যকাৰ সৃষ্টি হয়।
পাৰ্শ্বখনন: যেতিয়া নদীখন ভৈয়ামলৈ নামি আহে, ইয়াৰ গভীৰতা কম হয় আৰু পানীভাগ বোৱাই নিবলৈ নদীয়ে পাৰ খহাবলৈ ধৰে। ইয়াক পাৰ্শ্বখনন বোলে।
তলি খনন: নদীৰ তলিভাগত থকা শিল-বালিৰ ঘৰ্ষণৰ ফলত তলিভাগ দ হৈ যোৱা প্ৰক্ৰিয়া। নদীৰ খনন কাৰ্য নিৰ্ভৰ কৰে পানীৰ পৰিমাণ, গতিবেগ আৰু কঢ়িয়াই অনা গেদৰ ওপৰত।
৮। নদীৰ পাৰ্শ্বখনন বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ উচ্চভূমিৰ থিয় ঢালেৰে বৈ অহা নদী এখন যেতিয়া ভৈয়ামত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া ইয়াৰ গতিপথৰ ঢাল কমি যায়। ঢাল কমি যোৱাৰ ফলত নদীৰ সোঁত লেহেমীয়া হয় আৰু ইয়াৰ কঢ়িয়াই অনা গেদবোৰ তলিত জমা হ’বলৈ ধৰে। ইয়াৰ ফলত নদীৰ গভীৰতা হ্রাস পায়। এতিয়া নদীৰ পানীভাগ বোৱাই নিবলৈ ঠাইৰ অভাৱ হোৱাত নদীয়ে দুয়োপাৰ খহাই পথ বহল কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। নদীৰ এইদৰে দুয়োপাৰ খহাই যোৱা কাৰ্যকে পাৰ খনন বা পাৰ্শ্বখনন বোলে। ইয়াৰ ফলতেই নদী উপত্যকা বহল হয়।
১০। প্লাৱনভূমি কি আৰু ইয়াৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয় লিখা।
উত্তৰঃ নদীৰ মধ্যগতি আৰু নিম্নগতি অঞ্চলত নদীৰ দুয়োপাৰে পলস জমা হৈ সৃষ্টি হোৱা উৰ্বৰ সমতল ভূ-ভাগক প্লাৱনভূমি (Floodplain) বোলা হয়।
সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া: বাৰিষা কালত নদীৰ পানী বাঢ়ি আহি যেতিয়া পাৰ উপচি পৰে, তেতিয়া পানীৰ সৈতে অহা বালি, বোকা আৰু পলস আদি পাৰৰ কাষৰীয়া অঞ্চলত বিয়পি পৰে। বানপানী শুকাই যোৱাৰ পিছত সেই পলসখিনি মাটিৰ ওপৰত তৰপ খাই ৰৈ যায়। যুগ যুগ ধৰি এনেদৰে পলস জমা হোৱাৰ ফলত এক সুউচ্চ সমতল ভূমিৰ সৃষ্টি হয়, যাক আমি প্লাৱনভূমি বুলি কওঁ।
১১। নদীৰ গতিপথৰ ক’ত কেনেকৈ বালিচৰৰ সৃষ্টি হয় লিখা।
উত্তৰঃ নদীৰ বুকুত বালি আৰু পলস জমা হৈ সৃষ্টি হোৱা অৱয়ববোৰেই হ’ল বালিচৰ।
সৃষ্টিৰ স্থান: নদীৰ সোঁত য’ত লেহেমীয়া হয়, তেনে ঠাইত (কেতিয়াবা মাজভাগত বা কেতিয়াবা দাঁতিত) গেদবোৰ জমা হয়।
প্ৰক্ৰিয়া: খৰালিকালত নদীৰ পানী কমি গ’লে এই বালিচৰবোৰ স্পষ্টকৈ ওলাই পৰে। বাৰিষা সোঁত বেছি হ’লে এইবোৰৰ আকাৰ সলনি হয় বা বহুতো বালিচৰ উটুৱাই লৈ যায়। এইবোৰ সাধাৰণতে অস্থায়ী। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত থকা মাজুলী দ্বীপটোও এক প্ৰকাৰৰ বিশাল আৰু স্থায়ী বালিচৰৰ উদাহৰণ।
১২। ব-দ্বীপৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয় লিখা।
উত্তৰঃ নদী এখন যেতিয়া সাগৰ বা মহাসাগৰত পৰে (যাক মোহনা বোলে), তাত নদীৰ গতিবেগ একেবাৰে কমি যায়। ফলত নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা সকলো গেদ, বালি আৰু বোকা মোহনাৰ ওচৰত জমা হ’বলৈ ধৰে। লাহে লাহে এই জমা হোৱা পদাৰ্থবোৰ স্তূপীকৃত হৈ একোটা ত্ৰিভুজাকৃতিৰ দ্বীপৰ সৃষ্টি কৰে। এই দ্বীপবোৰৰ আকৃতি অসমীয়া ‘ব’ বৰ্ণটোৰ দৰে বা ইংৰাজী ‘Δ’ (Delta)ৰ দৰে হোৱা বাবে ইয়াক ব-দ্বীপ বোলা হয়। গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ ব-দ্বীপ পৃথিৱীৰ ভিতৰতে বৃহত্তম।
১৩। মৰুভূমিত বতাহৰ ক্রিয়া কিয় প্রবল লিখা।
উত্তৰঃ মৰুভূমিত বতাহৰ ক্ৰিয়া প্ৰবল হোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল:
১. উদ্ভিদৰ অভাৱ: মৰুভূমিত গছ-গছনি অতি নগন্য। সেয়ে বতাহক বাধা দিবলৈ কোনো প্ৰাকৃতিক আৱৰণ নাথাকে আৰু বতাহে প্ৰবল বেগেৰে ধূলি-বালি উৰুৱাই নিব পাৰে।
২. শুষ্ক পৰিৱেশ: মৰুভূমিৰ বালি অতি শুকান আৰু পাতল। বৰষুণৰ অভাৱত বালিৰ কণিকাৰ মাজত কোনো বান্ধোন নাথাকে, যাৰ ফলত বতাহে সহজে ইয়াক কঢ়িয়াই নিব পাৰে।
৩. উত্তাপৰ তাৰতম্য: দিন আৰু ৰাতিৰ উত্তাপৰ বৃহৎ পাৰ্থক্যৰ বাবে শিলবোৰ সোনকালে ফাটি বালিৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে বতাহৰ ক্ৰিয়াৰ বাবে সমল যোগায়।
১৪। অৱনমন বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ মৰুভূমি অঞ্চলত প্ৰবল বতাহে কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট স্থানৰ পৰা ধূলি-বালিবোৰ উৰুৱাই নি সেই ঠাইখন দ কৰি দিয়া প্ৰক্ৰিয়াটোকেই অৱনমন (Deflation) বোলা হয়। ইয়াৰ ফলত মৰুপৃষ্ঠত কেতিয়াবা গভীৰ গাতৰো সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
১৫। বালিয়াৰিৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ বতাহে অৱনমন প্ৰক্ৰিয়াৰে উৰুৱাই নিয়া ধূলি-বালিবোৰ যদি পথত থকা কোনো গছ-গছনি বা শিলৰ বাধা পায়, তেন্তে সেইবোৰ জমা হ’বলৈ ধৰে। এনেদৰে বালি জমা হৈ পাহাৰৰ দৰে ওখ হোৱা অৱয়ববোৰক বালিয়াৰি (Sand dunes) বোলা হয়। বালিয়াৰিবোৰ বতাহৰ দিশ আৰু গতি অনুসৰি সলনি হৈ থাকে।
১৬। ইনছেলবার্গ কি?
উত্তৰঃ মৰুভূমি অঞ্চলত বতাহৰ নেৰানেপেৰা খনন কাৰ্যৰ ফলত কঠিন শিলাৰে গঠিত যিবোৰ অকলশৰীয়া চাপৰ পাহাৰ ৰৈ যায়, সেইবোৰক ইনছেলবার্গ (Inselberg) বোলা হয়। ই এক জাৰ্মান শব্দ, যাৰ অৰ্থ হৈছে ‘দ্বীপৰ দৰে পাহাৰ’। চাৰিওফালৰ বালিৰ মাজত এইবোৰক সাগৰৰ মাজত থকা দ্বীপৰ দৰে দেখা যায়।
১৭। হিমবাহৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু নদীৰ লগত ইয়াৰ পার্থক্য কি লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ অতি শীতল অঞ্চলত জমা হৈ থকা বিশাল বৰফৰ স্তৰসমূহ যেতিয়া মধ্যাকৰ্ষণ শক্তি আৰু ভূ-পৃষ্ঠৰ ঢাল অনুসৰি অতি লেহেম গতিৰে বৈ আহে, তেতিয়া তাক হিমবাহ (Glacier) বোলা হয়।
নদী আৰু হিমবাহৰ পাৰ্থক্য:
১. গতিবেগ: নদীৰ পানীৰ গতি অতি ক্ষিপ্ৰ, কিন্তু হিমবাহৰ গতি অতি লেহেম (দিনটোত কেইছেণ্টিমিটাৰমান)।
২. অৱস্থা: নদী পনীয়া অৱস্থাত থাকে, কিন্তু হিমবাহ কঠিন বা গোট মৰা বৰফৰ স্তৰ।
৩. উপত্যকাৰ আকৃতি: নদীয়ে ‘V’ আকৃতিৰ উপত্যকা সৃষ্টি কৰে, আনহাতে হিমবাহে ‘U’ আকৃতিৰ উপত্যকা সৃষ্টি কৰে।
১৮। গ্রাব কি? চিত্র আঁকি বিভিন্ন শ্রেণীৰ গ্ৰাববােৰ দেখুওৱা।
উত্তৰঃ হিমবাহে বৰফৰ লগতে কঢ়িয়াই অনা শিল, বালি, মাটি আদি অজৈৱিক পদাৰ্থবোৰক সামগ্ৰিকভাৱে গ্ৰাব (Moraine) বোলা হয়।
অৱস্থান অনুসৰি গ্ৰাব চাৰি প্ৰকাৰৰ:
১. পাৰ্শ্বগ্ৰাব: হিমবাহৰ দুই কাষত জমা হোৱা গ্ৰাব।
২. ভূমিগ্ৰাব: হিমবাহৰ তলিত জমা হোৱা গ্ৰাব।
৩. মধ্যগ্ৰাব: দুখন হিমবাহ লগ লাগিলে মাজভাগত সৃষ্টি হোৱা গ্ৰাব।
৪. প্ৰান্তগ্ৰাব: হিমবাহৰ একেবাৰে শেষ অংশত জমা হোৱা পদাৰ্থ।
১৯। হিমবাহৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত জোঙা শৃংগৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয় লিখা।
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো এটা পৰ্বতৰ চাৰিওফালৰ গাৰে কেইবাটাও হিমবাহ একেলগে নামি আহে, তেতিয়া প্ৰতিটো হিমবাহে পৰ্বতটোৰ গাৰ পৰা শিল-মাটি কাটি লৈ যায়। এনেদৰে চাৰিওফালৰ পৰা হোৱা খনন কাৰ্যৰ ফলত পৰ্বতৰ শীৰ্ষাংশ ক্ৰমে চোকা আৰু জোঙা হৈ পৰে। ইয়াকে হিমবাহে সৃষ্টি কৰা জোঙা শৃংগ (Horns) বোলে। আল্পছ পৰ্বতৰ মেটাৰহৰ্ণ আৰু হিমালয়ৰ বহু শৃংগ এনেকৈয়ে সৃষ্টি হৈছে।
২০। উপকূল কাক বােলে?
উত্তৰঃ সাগৰ বা মহাসাগৰৰ জলভাগ যি স্থানত স্থলভাগৰ সৈতে লগ লাগে, সেই মিলনস্থল বা সীমাক উপকূল (Coast) বোলা হয়। ই জলভাগ আৰু স্থলভাগৰ সংযোগী অঞ্চল।
২১। বালিয়াতট কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব সম্বন্ধে লিখা।
উত্তৰঃ সাগৰৰ ঢৌৱে কঢ়িয়াই অনা বালি আৰু শিলগুটিবোৰ যেতিয়া উপকূলত জমা হৈ এক সমতল বা ঢালযুক্ত অৱয়বৰ সৃষ্টি কৰে, তাক বালিয়াতট (Beach) বোলা হয়।
গুৰুত্ব: * বালিয়াতটবোৰে মানুহৰ বাবে এক সুন্দৰ বিনোদন আৰু পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰে।
ই সামুদ্ৰিক চৰাই আৰু বহুতো জলজ প্ৰাণীৰ আৱাসস্থল।
ই প্ৰাকৃতিক প্ৰাচীৰ হিচাপে কাম কৰি উপকূলীয় অঞ্চলক সাগৰৰ খহনীয়াৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
২২। সাগৰ-মহাসাগৰৰ ঢৌৱে উপকূলৰ কেনে ধৰণে পৰিৱৰ্তন সাধন কৰে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ সাগৰৰ ঢৌৱে উপকূল অঞ্চলত ক্ষয় আৰু অৱক্ষেপন— এই দুই প্ৰকাৰে পৰিৱৰ্তন ঘটায়:
ক্ষয় কাৰ্য: ঢৌৰ প্ৰবল খুন্দাত উপকূলৰ শিল ফাটি যায় আৰু থিয় গৰাৰ সৃষ্টি হয়।
অৱক্ষেপন কাৰ্য: ঢৌৱে কঢ়িয়াই অনা বালি আৰু গেদবোৰ জমা কৰি বালিয়াতট বা ‘বিচ’ (Beach) সৃষ্টি কৰে।
ধ্বংসাত্মক প্ৰভাৱ: কেতিয়াবা সাগৰৰ তলিত ভূমিকম্প হ’লে ‘ছুনামি’ নামৰ প্ৰকাণ্ড ঢৌৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে উপকূল অঞ্চলত ব্যাপক ধন-জনৰ হানি কৰাৰ লগতে ভূ-অৱয়বৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন ঘটায়।
২৪। ভূ-পৃষ্ঠত ভৱিষ্যতে কেনে ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিব পাৰে চিন্তা কৰি লিখা।
উত্তৰঃ ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন এক অবিৰত প্ৰক্ৰিয়া। ভৱিষ্যতে হ’বলগীয়া কিছুমান সম্ভাব্য পৰিৱৰ্তন হ’ল:
১. গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি: মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে পৃথিৱীৰ উষ্ণতা বাঢ়ি গৈছে। ইয়াৰ ফলত মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলি সাগৰৰ পানীৰ স্তৰ ওখ হ’ব আৰু বহুতো উপকূলীয় চহৰ পানীত ডুব যাব।
২. মৰুভূকৰণ: বননি ধংস আৰু বৰষুণ কমি যোৱাৰ বাবে পৃথিৱীত মৰুভূমিৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পাব পাৰে।
৩. নদীৰ গতিপথ সলনি: অত্যাধিক খনন আৰু বানপানীৰ ফলত নদীসমূহে নিজৰ গতিপথ সলাই নতুন উপত্যকাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
৪. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ নাটনি: জনবিস্ফোৰণৰ ফলত কৃষিভূমি হ্ৰাস পাব আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বিঘ্নিত হ’ব।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post