ধাতু আৰু অধাতু
A. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ধাতৱ দ্যুতি কি?
উত্তৰঃ ধাতুৰ পৰিষ্কাৰ পৃষ্ঠত দেখা পোৱা স্বাভাৱিক চিকমিকনি বা উজ্জ্বলতাক ধাতৱ দ্যুতি বোলে।
২। ধাতুৰ ঘাতসহনীয়তা কি?
উত্তৰঃ ধাতুক হাতুৰীৰে কোবাই বা পিটি পাতল পাতৰ আকৃতি দিব পৰা গুণক ধাতুৰ ঘাতসহনীয়তা বোলে।
৩। ধাতুৰ নমনীয়তা কি?
উত্তৰঃ ধাতুক টানি সূক্ষ্ম তাঁৰৰ ৰূপ দিব পৰা গুণক ধাতুৰ নমনীয়তা বোলে।
৪। ধাতুৰ কোন দুটা গুণৰ বাবে ইয়াক বিভিন্ন আকৃতি দিব পাৰি?
উত্তৰঃ ঘাতসহনীয়তা আৰু নমনীয়তাৰ বাবে।
৫। আটাইতকৈ ঘাতসহনীয় দুটা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সোণ আৰু ৰূপ।
৬। আটাইতকৈ নমনীয় ধাতুটো কি?
উত্তৰঃ সোণ।
৭। তাপৰ আটাইতকৈ ভাল পৰিবাহী দুটা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ৰূপ আৰু তাম।
৮। তাপৰ কম পৰিবাহী দুটা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সীহ আৰু পাৰা।
৯। ধাতুৰ নিনাদী গুণ কি?
উত্তৰঃ ধাতুক কঠিন বস্তুৰে আঘাত কৰিলে স্পষ্ট শব্দ উৎপন্ন কৰা গুণক নিনাদী গুণ বোলে।
১০। সাধাৰণ উষ্ণতাত জুলীয়া ধাতুটো কি?
উত্তৰঃ পাৰা বা Mercury (Hg)।
১১। সাধাৰণ উষ্ণতাত জুলীয়া অধাতুটো কি?
উত্তৰঃ ব্ৰ’মিন (Br₂)।
১২। কটাৰীৰে কাটিব পৰা এটা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম। পটাছিয়ামো অতি কোমল ধাতু।
১৩। কম ঘনত্বৰ দুটা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম আৰু পটাছিয়াম।
১৪। বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী অধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ গ্ৰেফাইট।
১৫। কাৰ্বনৰ এটা বহুৰূপৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ গ্ৰেফাইট।
১৬। দ্যুতি থকা এটা অধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ আয়’ডিন।
১৭। ক্ষাৰ ধাতুৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ লিথিয়াম, ছ’ডিয়াম বা পটাছিয়াম।
১৮। পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰা দুটা ধাতৱ অক্সাইডৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম অক্সাইড (Na₂O) আৰু পটাছিয়াম অক্সাইড (K₂O)।
১৯। গৰম পানীৰ সৈতে মেগনেছিয়ামৰ বিক্ৰিয়াত কি উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ মেগনেছিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন হয়। Mg+2H2O→Mg(OH)2+H2
২০। পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া নকৰা ধাতুৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কপাৰ আৰু সীহ।
২১। জলীয় বাষ্পৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰা দুটা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ এলুমিনিয়াম আৰু আইৰণ।
২২। লঘু এছিডৰ সৈতে সক্ৰিয় ধাতুৰ বিক্ৰিয়াত কোনটো গেছ উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ হাইড্ৰ’জেন গেছ।
২৩। নাইট্ৰিক এছিডৰ সৈতে ধাতুৰ বিক্ৰিয়াত সাধাৰণতে হাইড্ৰ’জেন গেছ ওলাই নাহে কিয়?
উত্তৰঃ নাইট্ৰিক এছিড এটা শক্তিশালী জাৰক পদাৰ্থ; ই উৎপন্ন হোৱা হাইড্ৰ’জেনক জাৰিত কৰি পানীলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
২৪। অতি লঘু HNO₃-ৰ সৈতে হাইড্ৰ’জেন উৎপন্ন কৰিব পৰা দুটা ধাতু কি?
উত্তৰঃ মেগনেছিয়াম আৰু মেংগানিজ।
২৫। আয়নীয় যৌগ কি?
উত্তৰঃ এটা পৰমাণুৰ পৰা আন এটা পৰমাণুলৈ ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰৰ ফলত বিপৰীত আধানযুক্ত আয়নৰ মাজত আকর্ষণ সৃষ্টি হৈ গঠিত যৌগক আয়নীয় যৌগ বোলে।
২৬। আয়নীয় যৌগৰ দ্ৰৱণীয়তা কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ আয়নীয় যৌগ সাধাৰণতে পানীত দ্ৰৱণীয়, কিন্তু কেৰাচিন বা পেট্ৰ’লৰ দৰে জৈৱ দ্ৰাৱকত অদ্ৰৱণীয়।
২৭। আয়নীয় যৌগৰ গলনাংক কিয় বেছি?
উত্তৰঃ ধনাত্মক আৰু ঋণাত্মক আয়নৰ মাজত থকা শক্তিশালী বিদ্যুৎস্থিতীয় আকর্ষণ বল ভাঙিবলৈ অধিক তাপশক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়; সেয়ে আয়নীয় যৌগৰ গলনাংক বেছি।
২৮। উভধৰ্মী অক্সাইড কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ অক্সাইডে এছিড আৰু ক্ষাৰ দুয়োটাৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন কৰে, সেইবোৰক উভধৰ্মী অক্সাইড বোলে। উদাহৰণ—ZnO আৰু Al₂O₃।
২৯। ক্ষয়ীভৱন কি?
উত্তৰঃ বায়ু, আৰ্দ্ৰতা বা পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱত ধাতুৰ গুণ আৰু পৃষ্ঠ ধীৰে ধীৰে নষ্ট হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক ক্ষয়ীভৱন বোলে।
৩০। মেগনেছিয়াম ফিটা জ্বলোৱাৰ আগতে পৰিষ্কাৰ কৰিব লাগে কিয়?
উত্তৰঃ মেগনেছিয়াম ফিটাৰ পৃষ্ঠত মেগনেছিয়াম অক্সাইডৰ পাতল স্তৰ থাকে; এই স্তৰ আঁতৰাই মেগনেছিয়ামক সহজে জ্বলিবলৈ পৰিষ্কাৰ কৰা হয়।
৩১। অধাতুৱে অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিলে কেনে অক্সাইড গঠন কৰে?
উত্তৰঃ সাধাৰণতে আম্লিক অক্সাইড গঠন কৰে। কিছুমান অধাতুৱে নিৰপেক্ষ অক্সাইডো গঠন কৰে।
৩২। সংকৰ ধাতু কি?
উত্তৰঃ দুটা বা ততোধিক ধাতু অথবা এটা ধাতু আৰু এটা অধাতুৰ সমসত্ব মিশ্ৰণক সংকৰ ধাতু বা Alloy বোলে।
৩৩। কপাৰ আৰু যিংকৰ সংকৰ ধাতুৰ নাম কি?
উত্তৰঃ পিতল।
৩৪। কপাৰ আৰু টিনৰ সংকৰ ধাতুৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ব্ৰঞ্জ।
৩৫। লেড আৰু টিনৰ সংকৰ ধাতুৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ছ’ল্ডাৰ।
৩৬। ধাতু শোধন কি?
উত্তৰঃ অশুদ্ধ ধাতুৰ পৰা অশুদ্ধি আঁতৰাই বিশুদ্ধ ধাতু লাভ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক ধাতু শোধন বোলে।
৩৭। মণিক বা Mineral কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ খোলাত স্বাভাৱিকভাৱে পোৱা ধাতু বা ধাতুৰ যৌগযুক্ত পদাৰ্থক মণিক বা Mineral বোলে।
৩৮। আকৰ বা Ore কি?
উত্তৰঃ যি মণিকৰ পৰা ধাতু লাভজনক আৰু সুবিধাজনকভাৱে নিষ্কাশন কৰিব পাৰি, তাক আকৰ বোলে।
৩৯। খনিজ মল বা Gangue কি?
উত্তৰঃ খনিৰ পৰা আহৰণ কৰা আকৰৰ সৈতে মিহলি হৈ থকা মাটি, বালি, শিল আদি অবাঞ্ছিত অশুদ্ধিক খনিজ মল বোলে।
৪০। প্ৰকৃতিত মুক্ত অৱস্থাত পোৱা দুটা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সোণ আৰু প্লেটিনাম। ৰূপো মুক্ত অৱস্থাত পোৱা যায়।
৪১। সোণ প্ৰকৃতিত মুক্ত অৱস্থাত কিয় পোৱা যায়?
উত্তৰঃ সোণ অতি কম সক্ৰিয় ধাতু হোৱা বাবে বায়ু, পানী আৰু অন্যান্য পদাৰ্থৰ সৈতে সহজে বিক্ৰিয়া নকৰে; সেয়ে প্ৰকৃতিত মুক্ত অৱস্থাত পোৱা যায়।
৪২। ছ’ডিয়াম কিয় কেৰাচিন তেলত ডুবাই ৰখা হয়?
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম অতি সক্ৰিয় ধাতু; ই বায়ুৰ অক্সিজেন আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ সৈতে তীব্ৰ বিক্ৰিয়া কৰিব পাৰে। সেইবাবে বায়ুৰ সংস্পৰ্শৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ কেৰাচিন তেলত ডুবাই ৰখা হয়।
৪৩। দুটা ধাতুকল্পৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ছিলিকন আৰু জাৰ্মেনিয়াম।
৪৪। ধাতুকল্প কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ মৌলে ধাতু আৰু অধাতু দুয়োবিধৰ কিছু কিছু ধৰ্ম দেখুৱায়, সেইবোৰক ধাতুকল্প বা Metalloid বোলে।
৪৫। ধাতুৰ বহিঃখোলত সাধাৰণতে কিমান ইলেক্ট্ৰন থাকে?
উত্তৰঃ সাধাৰণতে ১, ২ বা ৩টা ইলেক্ট্ৰন থাকে।
৪৬। বহিঃখোলত এটা ইলেক্ট্ৰন থকা অধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ হাইড্ৰ’জেন।
৪৭। ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত ধাতুৱে কেনে আয়ন গঠন কৰে?
উত্তৰঃ ধাতুৱে ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰি ধনাত্মক আয়ন বা কেটায়ন গঠন কৰে।
৪৮। ধাতু সাধাৰণতে কেনে অক্সাইড গঠন কৰে?
উত্তৰঃ সাধাৰণতে ক্ষাৰকীয় অক্সাইড গঠন কৰে; কিছুমান ধাতৱ অক্সাইড উভধৰ্মীও হয়।
৪৯। ব্ৰঞ্জৰ সংযুতি কি?
উত্তৰঃ দিয়া পাঠ্য অনুসৰি ব্ৰঞ্জত প্ৰায় ৯০% কপাৰ আৰু ১০% টিন থাকে।
৫০। যিংকৰ প্ৰধান আকৰৰ নাম কি?
উত্তৰঃ যিংক ব্লেণ্ড।
B. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ধাতুৰ চাৰিটা ভৌতিক ধৰ্ম লিখা।
উত্তৰঃ ধাতুৰ মুখ্য ভৌতিক ধৰ্মসমূহ হ’ল—
- ধাতুৰ পৃষ্ঠ সাধাৰণতে চিকমিকায়।
- ধাতু তাপৰ সুপৰিবাহী।
- ধাতু বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।
- ধাতু ঘাতসহনীয় আৰু নমনীয়।
- অধিকাংশ ধাতু কঠিন অৱস্থাত থাকে।
- আঘাত কৰিলে নিনাদী শব্দ উৎপন্ন কৰে।
২। অধাতুৰ চাৰিটা ভৌতিক ধৰ্ম লিখা।
উত্তৰঃ
- সাধাৰণতে অধাতুৰ ধাতৱ দ্যুতি নাথাকে।
- অধাতু ঘাতসহনীয় নহয়; কঠিন অধাতু সাধাৰণতে ভংগুৰ।
- অধাতু নমনীয় নহয়।
- সাধাৰণতে তাপ আৰু বিদ্যুতৰ কুপৰিবাহী।
- বহু অধাতু গেছীয় অৱস্থাত থাকে।
- ব্ৰ’মিন সাধাৰণ উষ্ণতাত তৰল অধাতু।
- গ্ৰেফাইট অধাতু যদিও বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।
৩। অধাতুৰ ৰাসায়নিক ধৰ্মসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
- অধাতু সাধাৰণতে ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি ঋণাত্মক আয়ন গঠন কৰে।
- অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি সাধাৰণতে আম্লিক বা নিৰপেক্ষ অক্সাইড গঠন কৰে।
- হাইড্ৰ’জেনৰ সৈতে মিলি সাধাৰণতে সহযোজী হাইড্ৰাইড গঠন কৰে।
- সাধাৰণতে লঘু এছিডৰ পৰা হাইড্ৰ’জেন অপসাৰণ নকৰে।
- অধিকাংশ অধাতু পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া নকৰে।
৪। ধাতু আৰু অধাতুৰ দুটা ভৌতিক পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| ধাতু | অধাতু |
|---|---|
| ধাতু সাধাৰণতে নমনীয় আৰু ঘাতসহনীয়। | অধাতু সাধাৰণতে নমনীয় বা ঘাতসহনীয় নহয়। |
| ধাতু তাপ আৰু বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী। | অধাতু সাধাৰণতে তাপ আৰু বিদ্যুতৰ কুপৰিবাহী। |
ব্যতিক্ৰমঃ গ্ৰেফাইট অধাতু যদিও বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।
৫। ধাতু আৰু অধাতুৰ দুটা ৰাসায়নিক পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| ধাতু | অধাতু |
|---|---|
| ধাতুৱে ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰি ধনাত্মক আয়ন গঠন কৰে। | অধাতুৱে সাধাৰণতে ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি ঋণাত্মক আয়ন গঠন কৰে। |
| ধাতুৱে সাধাৰণতে ক্ষাৰকীয় অক্সাইড গঠন কৰে। | অধাতুৱে সাধাৰণতে আম্লিক বা নিৰপেক্ষ অক্সাইড গঠন কৰে। |
| সক্ৰিয় ধাতুৱে লঘু এছিডৰ পৰা H₂ অপসাৰণ কৰিব পাৰে। | অধাতুৱে সাধাৰণতে এছিডৰ পৰা H₂ অপসাৰণ নকৰে। |
৬। উভধৰ্মী অক্সাইড কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ অক্সাইডে এছিডৰ সৈতে ক্ষাৰকীয় অক্সাইডৰ দৰে আৰু ক্ষাৰৰ সৈতে আম্লিক অক্সাইডৰ দৰে বিক্ৰিয়া কৰে, সেইবোৰক উভধৰ্মী অক্সাইড বোলে।
উদাহৰণ—
- ZnO
- Al₂O₃
যেনে— ZnO+H2SO4→ZnSO4+H2O
আৰু ZnO+2NaOH→Na2ZnO2+H2O
৭। মেগনেছিয়ামৰ সৈতে গৰম পানীৰ বিক্ৰিয়া আৰু আইৰণৰ সৈতে বাষ্পৰ বিক্ৰিয়া লিখা।
উত্তৰঃ
মেগনেছিয়ামে গৰম পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি মেগনেছিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’জেন উৎপন্ন কৰে— Mg+2H2O→Mg(OH)2+H2
আইৰণে জলীয় বাষ্পৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি Fe₃O₄ আৰু হাইড্ৰ’জেন উৎপন্ন কৰে— 3Fe+4H2O→Fe3O4+4H2
৮। লোৰ মামৰ ধৰা ৰোধ কৰাৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ
- লোৰ পৃষ্ঠত ৰঙৰ প্ৰলেপ দিয়া।
- লোৰ পৃষ্ঠত যিংকৰ প্ৰলেপ দিয়া বা Galvanisation কৰা।
ইয়াৰ উপৰিও গ্ৰীজ বা তেলৰ প্ৰলেপ দিয়েও বায়ু আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ সংস্পৰ্শ কমাব পাৰি।
৯। সংকৰ ধাতুৰ বিষয়ে চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ দুটা বা ততোধিক ধাতু অথবা ধাতু আৰু অধাতুৰ সমসত্ব মিশ্ৰণক সংকৰ ধাতু বোলে। সংকৰ ধাতুৰ গুণ সাধাৰণতে মূল ধাতুতকৈ উন্নত কৰিবলৈ ই প্ৰস্তুত কৰা হয়।
উদাহৰণ—
- পিতল = কপাৰ + যিংক
- ব্ৰঞ্জ = কপাৰ + টিন
- ছ’ল্ডাৰ = লেড + টিন
- তীখা = আইৰণ + কাৰ্বন
- নিষ্কলংক তীখা = আইৰণ + ক্ৰ’মিয়াম + নিকেল আদি।
সংকৰ ধাতুক লৌহ আৰু অলৌহ—এই দুটা ভাগতো ভাগ কৰিব পাৰি।
১০। নিষ্কলংক তীখা কি? ইয়াৰ দুটা ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ আইৰণৰ সৈতে ক্ৰ’মিয়াম, নিকেল আদি ধাতু মিহলাই প্ৰস্তুত কৰা ক্ষয়-প্ৰতিৰোধী সংকৰ ধাতুক নিষ্কলংক তীখা বোলে।
ইয়াৰ ব্যৱহাৰ—
- বাচন-বৰ্তন তৈয়াৰত।
- কটাৰী আৰু অস্ত্ৰোপচাৰৰ যন্ত্ৰ-পাতি তৈয়াৰত।
১১। ডুৰালুমিন কি?
উত্তৰঃ ডুৰালুমিন এলুমিনিয়ামৰ এটা সংকৰ ধাতু। দিয়া পাঠ্য অনুসৰি ইয়াত প্ৰায় ৯৫% এলুমিনিয়াম, ৪% কপাৰ, ০.৫% মেগনেছিয়াম আৰু ০.৫% মেংগানিজ থাকে।
১২। ধাতুবোৰ কিয় বিদ্যুত ধনাত্মক?
উত্তৰঃ ধাতুৰ পৰমাণুৱে যোজক কক্ষৰ ইলেক্ট্ৰন সহজে ত্যাগ কৰে। ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰাৰ ফলত ধাতু ধনাত্মক আধানযুক্ত আয়ন বা কেটায়নত পৰিণত হয়। সেইবাবে ধাতুক বিদ্যুত ধনাত্মক মৌল বুলি কোৱা হয়।
যেনে— K→K++e−
১৩। ধাতুবোৰ কিয় বিজাৰক পদাৰ্থ?
উত্তৰঃ ধাতুবোৰে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত সহজে ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰে। এই ইলেক্ট্ৰন আন পদাৰ্থে গ্ৰহণ কৰি বিজাৰিত হয়। যি পদাৰ্থে আন পদাৰ্থক বিজাৰিত কৰি নিজে জাৰিত হয় তাক বিজাৰক পদাৰ্থ বোলে। সেয়ে ধাতুবোৰ সাধাৰণতে বিজাৰক পদাৰ্থ।
১৪। কপাৰে লঘু অজাৰক এছিডৰ পৰা হাইড্ৰ’জেন কিয় অপসাৰণ কৰিব নোৱাৰে?
উত্তৰঃ সক্ৰিয়তা শ্ৰেণীত কপাৰ হাইড্ৰ’জেনৰ তলত থাকে। সেয়ে কপাৰে এছিডৰ H⁺ আয়নক ইলেক্ট্ৰন দি হাইড্ৰ’জেন গেছলৈ বিজাৰিত কৰিব নোৱাৰে। এই কাৰণে কপাৰে লঘু HCl বা লঘু H₂SO₄-ৰ পৰা H₂ উৎপন্ন নকৰে।
১৫। লঘু এছিডৰ পৰা হাইড্ৰ’জেন অপসাৰণ কৰা আৰু নকৰা দুটাকৈ ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
হাইড্ৰ’জেন অপসাৰণ কৰে—
- Mg
- Zn
হাইড্ৰ’জেন অপসাৰণ নকৰে—
- Cu
- Ag
কাৰণ সক্ৰিয়তা শ্ৰেণীত Mg আৰু Zn হাইড্ৰ’জেনৰ ওপৰত, কিন্তু Cu আৰু Ag হাইড্ৰ’জেনৰ তলত।
১৬। ধাতুৰ সক্ৰিয়তা শ্ৰেণী কি?
উত্তৰঃ বিভিন্ন ধাতুৰ অক্সিজেন, পানী, এছিড আদিৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰাৰ ক্ষমতা একে নহয়। যিবোৰ ধাতুৱে সহজে ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰে, সেইবোৰ অধিক সক্ৰিয় আৰু যিবোৰে কম সহজে ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰে, সেইবোৰ কম সক্ৰিয়।
ধাতুসমূহক সক্ৰিয়তাৰ নিম্নগামী ক্ৰমত সজোৱা তালিকাক ধাতুৰ সক্ৰিয়তা শ্ৰেণী বোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে—
K > Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Pb > H > Cu > Hg > Ag > Au
১৭। ধাতুৰ সক্ৰিয়তা শ্ৰেণীৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ সক্ৰিয়তা শ্ৰেণীৰ পৰা—
- কোন ধাতুৱে পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিব জানিব পাৰি।
- কোন ধাতুৱে এছিডৰ পৰা H₂ অপসাৰণ কৰিব জানিব পাৰি।
- কোন ধাতুৱে আন ধাতুক তাৰ লৱণৰ দ্ৰৱৰ পৰা স্থানান্তৰ কৰিব পাৰিব জানিব পাৰি।
- ধাতু নিষ্কাশনৰ উপযুক্ত পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণত সহায় হয়।
১৮। কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱত যিংকৰ দণ্ড ডুবালে কি হয়?
উত্তৰঃ যিংক কপাৰতকৈ অধিক সক্ৰিয়। সেয়ে যিংকে কপাৰ ছালফেটৰ পৰা কপাৰক স্থানান্তৰ কৰে। নীলা CuSO₄ দ্ৰৱৰ ৰং ক্ৰমে ম্লান হয় আৰু যিংক দণ্ডৰ ওপৰত কপাৰ জমা হয়। Zn+CuSO4→ZnSO4+Cu
১৯। FeSO₄ দ্ৰৱত যিংক ধাতু দিলে কি হয়?
উত্তৰঃ যিংক আইৰণতকৈ অধিক সক্ৰিয়। সেয়ে FeSO₄-ৰ পৰা আইৰণক স্থানান্তৰ কৰি ZnSO₄ গঠন কৰে। Zn+FeSO4→ZnSO4+Fe
২০। গহনা তৈয়াৰ কৰিবলৈ প্লেটিনাম, সোণ আৰু ৰূপ ব্যৱহাৰ কৰা হয় কিয়?
উত্তৰঃ এই ধাতুবোৰ—
- চকচকীয়া,
- ঘাতসহনীয়,
- নমনীয়,
- সহজে ক্ষয় নোহোৱা,
- সুন্দৰ আকৃতি দিব পৰা
হোৱা বাবে গহনা তৈয়াৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২১। ছ’ডিয়াম, পটাছিয়াম আৰু লিথিয়াম তেলত ডুবাই ৰখা হয় কিয়?
উত্তৰঃ এই ধাতুবোৰ অতি সক্ৰিয়। বায়ুৰ অক্সিজেন আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ সৈতে তীব্ৰ বিক্ৰিয়া কৰি জ্বলি উঠিব পাৰে। সেইবাবে কেৰাচিন তেলত ডুবাই বায়ুৰ সংস্পৰ্শৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা হয়।
২২। এলুমিনিয়াম সক্ৰিয় ধাতু হোৱা সত্ত্বেও ৰন্ধন-পাত্ৰ তৈয়াৰত কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ এলুমিনিয়াম বায়ুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ইয়াৰ পৃষ্ঠত Al₂O₃-ৰ অতি পাতল আৰু দৃঢ় সুৰক্ষামূলক স্তৰ গঠন কৰে। এই স্তৰে ভিতৰৰ ধাতুক অধিক ক্ষয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। লগতে এলুমিনিয়াম তাপৰ ভাল পৰিবাহী। সেইবাবে ৰন্ধন-পাত্ৰ তৈয়াৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২৩। কাৰ্বনেট আৰু ছালফাইড আকৰক প্ৰথমে অক্সাইডলৈ কিয় ৰূপান্তৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ ধাতুৰ অক্সাইডৰ পৰা ধাতু বিজাৰণ কৰি উলিওৱা তুলনামূলকভাৱে সহজ। সেইবাবে—
- কাৰ্বনেট আকৰক দগ্ধীকৰণৰ দ্বাৰা,
- ছালফাইড আকৰক তাপজাৰণৰ দ্বাৰা
প্ৰথমে ধাতুৰ অক্সাইডলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।
২৪। দগ্ধীকৰণ আৰু তাপজাৰণৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| দগ্ধীকৰণ | তাপজাৰণ |
|---|---|
| বায়ুৰ অনুপস্থিতি বা সীমিত বায়ুত আকর উত্তপ্ত কৰা হয়। | বায়ু বা অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত আকর উত্তপ্ত কৰা হয়। |
| সাধাৰণতে কাৰ্বনেট আকৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। | সাধাৰণতে ছালফাইড আকৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। |
| উদাহৰণঃ ZnCO₃ → ZnO + CO₂ | উদাহৰণঃ 2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂ |
২৫। কপাৰৰ পাত্ৰ নেমু বা তেতেলীৰ ৰসেৰে কিয় পৰিষ্কাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ কপাৰৰ পাত্ৰত বায়ু আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ প্ৰভাৱত সেউজীয়া কপাৰ যৌগৰ স্তৰ জমা হয়। নেমু বা তেতেলীত থকা এছিডে এই স্তৰৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি দ্ৰৱীভূত কৰে। ফলত পাত্ৰৰ পৃষ্ঠ পুনৰ পৰিষ্কাৰ আৰু উজ্জ্বল হয়।
২৬। গৰম পানীৰ জলাধাৰ তৈয়াৰ কৰিবলৈ কপাৰ কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ কপাৰ তাপৰ ভাল পৰিবাহী আৰু গৰম পানীৰ সৈতে সহজে বিক্ৰিয়া নকৰে। সেয়ে গৰম পানীৰ জলাধাৰ তৈয়াৰৰ বাবে কপাৰ উপযুক্ত।
C. আয়নীয় যৌগ আৰু ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰ
১। NaCl ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰৰ জৰিয়তে কেনেকৈ গঠন হয়?
উত্তৰঃ ছ’ডিয়ামৰ বহিঃকক্ষত এটা ইলেক্ট্ৰন আৰু ক্ল’ৰিনৰ বহিঃকক্ষত সাতটা ইলেক্ট্ৰন থাকে।
ছ’ডিয়ামে এটা ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰে— Na→Na++e−
ক্ল’ৰিনে সেই ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰে— Cl+e−→Cl−
তাৰ পাছত Na⁺ আৰু Cl⁻-ৰ মাজত বিদ্যুৎস্থিতীয় আকর্ষণৰ ফলত NaCl গঠন হয়।
২। Na₂O আৰু MgO-ত থকা আয়ন কি কি?
উত্তৰঃ
Na₂O-ত—
- Na⁺
- O²⁻
MgO-ত—
- Mg²⁺
- O²⁻
৩। NaCl-ৰ গলনাংক বেছি কিয়?
উত্তৰঃ Na⁺ আৰু Cl⁻ আয়নৰ মাজত শক্তিশালী বিদ্যুৎস্থিতীয় আকর্ষণ থাকে। এই আকর্ষণ ভাঙিবলৈ যথেষ্ট তাপশক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। সেইবাবে NaCl-ৰ গলনাংক অধিক।
D. ধাতু নিষ্কাশন আৰু শোধন
১। অক্সাইডৰ পৰা ধাতু উৎপন্ন কৰিবলৈ কি পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ ধাতুৰ সক্ৰিয়তা অনুসৰি অক্সাইডক উপযুক্ত বিজাৰকৰ সৈতে উত্তপ্ত কৰি ধাতুলৈ বিজাৰিত কৰা হয়।
যেনে— ZnO+C→Zn+CO
আকৌ অধিক সক্ৰিয় ধাতু ব্যৱহাৰ কৰিও কম সক্ৰিয় ধাতুৰ অক্সাইড বিজাৰিত কৰিব পাৰি— Fe2O3+2Al→2Fe+Al2O3+তাপ
২। সোণ আৰু প্লেটিনাম সহজে ক্ষয় নহয় কিয়?
উত্তৰঃ এইবোৰ অতি কম সক্ৰিয় ধাতু। বায়ু, পানী আৰু বহু ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ সৈতে সহজে বিক্ৰিয়া নকৰে। সেয়ে ক্ষয় কম হয়।
৩। M ধাতুৰ বৈদ্যুতিক শোধনৰ সময়ত এন’ড, কেথ’ড আৰু বিদ্যুৎবিশ্লেষ্য কি লোৱা হয়?
উত্তৰঃ
- এন’ডঃ অশুদ্ধ M ধাতু
- কেথ’ডঃ বিশুদ্ধ M ধাতুৰ পাত
- বিদ্যুৎবিশ্লেষ্যঃ M ধাতুৰ উপযুক্ত লৱণৰ দ্ৰৱ
বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত কৰিলে বিশুদ্ধ ধাতু কেথ’ডত জমা হয়।
৪। কপাৰৰ বৈদ্যুতিক শোধনত কি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ
- এন’ডঃ অশুদ্ধ কপাৰ
- কেথ’ডঃ বিশুদ্ধ কপাৰৰ পাত
- বিদ্যুৎবিশ্লেষ্যঃ কপাৰ লৱণৰ উপযুক্ত দ্ৰৱ
৫। ছ’ডিয়াম নিষ্কাশনৰ সময়ত NaCl-ৰ সৈতে CaCl₂ কিয় যোগ কৰা হয়?
উত্তৰঃ বিশুদ্ধ NaCl-ৰ গলনাংক অতি বেছি। CaCl₂ যোগ কৰিলে মিশ্ৰণৰ গলনাংক কমি যায়। ফলত কম উষ্ণতাত বিগলিত অৱস্থাত ৰাখি বিদ্যুৎ বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি।
৬। বিগলিত NaCl-ৰ বিদ্যুৎ বিশ্লেষণ লিখা।
উত্তৰঃ NaCl→Na++Cl−
কেথ’ডত— Na++e−→Na
এন’ডত— 2Cl−→Cl2+2e−
অতএব কেথ’ডত ছ’ডিয়াম আৰু এন’ডত ক্ল’ৰিন গেছ উৎপন্ন হয়।
৭। মেংগানিজ ডাই-অক্সাইডৰ পৰা মেংগানিজ নিষ্কাশনত কোনটো বিজাৰক ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ এলুমিনিয়াম।
E. গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া
১। আইৰণ আৰু জলীয় বাষ্প
3Fe+4H2O→Fe3O4+4H2
২। কেলছিয়াম আৰু পানী
Ca+2H2O→Ca(OH)2+H2
৩। পটাছিয়াম আৰু পানী
2K+2H2O→2KOH+H2
৪। ছ’ডিয়াম আৰু পানী
2Na+2H2O→2NaOH+H2
এই বিক্ৰিয়া অতি তীব্ৰ আৰু তাপোৎপাদক।
৫। মেগনেছিয়াম আৰু অক্সিজেন
2Mg+O2→2MgO
মেগনেছিয়াম উজ্জ্বল বগা শিখাৰে জ্বলে।
৬। আইৰণ আৰু লঘু H₂SO₄
Fe+H2SO4→FeSO4+H2
৭। Zn আৰু FeSO₄
Zn+FeSO4→ZnSO4+Fe
৮। Zn আৰু CuSO₄
Zn+CuSO4→ZnSO4+Cu
৯। Cu আৰু AgNO₃
Cu+2AgNO3→Cu(NO3)2+2Ag
১০। CuO আৰু HCl
CuO+2HCl→CuCl2+H2O
১১। ছালফাৰ জ্বলালে
S+O2→SO2
SO₂ পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ— SO2+H2O→H2SO3
১২। ZnS-ৰ তাপজাৰণ
2ZnS+3O2→2ZnO+2SO2
১৩। ZnCO₃-ৰ দগ্ধীকৰণ
ZnCO3→ZnO+CO2
১৪। CaCO₃ উত্তপ্ত কৰিলে
CaCO3→CaO+CO2
১৫। CuO আৰু কাৰ্বন
CuO+C→Cu+CO
F. প্ৰয়োগভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। হাতুৰী, বেটাৰী, তাঁৰ আৰু ছুইচ ব্যৱহাৰ কৰি ধাতু আৰু অধাতু কেনেকৈ চিনাক্ত কৰিবা?
উত্তৰঃ
প্ৰথমে নমুনাটো হাতুৰীৰে কোবাব পাৰি। ধাতু ঘাতসহনীয় হোৱা বাবে পাতল হ’ব, কিন্তু অধিকাংশ কঠিন অধাতু ভাঙি টুকুৰা-টুকুৰ হ’ব।
দ্বিতীয়তে নমুনাটো বৈদ্যুতিক বৰ্তনীত সংযোগ কৰিব পাৰি। ধাতু সাধাৰণতে বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী হোৱা বাবে বৰ্তনী সম্পূৰ্ণ হ’ব। অধিকাংশ অধাতু কুপৰিবাহী।
কিন্তু এই পৰীক্ষাৰ ব্যতিক্ৰম আছে। উদাহৰণস্বৰূপে গ্ৰেফাইট অধাতু যদিও বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।
২। ছালফাৰ জ্বলাই উৎপন্ন হোৱা গেছ শুষ্ক আৰু সিক্ত লিটমাছত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ ছালফাৰ জ্বলালে SO₂ উৎপন্ন হয়।
শুষ্ক লিটমাছৰ ওপৰত ইয়াৰ বিশেষ প্ৰভাৱ নপৰে। কিন্তু সিক্ত নীলা লিটমাছ ৰঙা কৰে, কাৰণ SO₂ পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ H₂SO₃ গঠন কৰে।
৩। সোণৰ অলংকাৰ বিশেষ দ্ৰাৱকত ডুবালে ওজন কমি যোৱাৰ কাৰণ কি? সেই দ্ৰাৱকটো কি?
উত্তৰঃ দিয়া পাঠ্য অনুসৰি দ্ৰাৱকটো একুৱা ৰেজিয়া (Aqua Regia)। ই গাঢ় HCl আৰু গাঢ় HNO₃-ৰ মিশ্ৰণ। ই সোণ দ্ৰৱীভূত কৰিব পাৰে। সেয়ে অলংকাৰ কিছু চিকমিকিয়া হ’লেও সোণৰ কিছু অংশ দ্ৰৱীভূত হৈ ওজন কমি যায়।
G. ধাতু আৰু ধাতৱ অক্সাইডৰ প্ৰতিস্থাপন
ধাতুৰ সক্ৰিয়তাৰ ক্ৰম বিবেচনা কৰিলে—
Mg > Zn > Cu
সেয়ে—
| ধাতৱ অক্সাইড | Zn | Mg | Cu |
|---|---|---|---|
| ZnO | নহয় | হয় | নহয় |
| MgO | নহয় | নহয় | নহয় |
| CuO | হয় | হয় | নহয় |
অধিক সক্ৰিয় ধাতুৱে কম সক্ৰিয় ধাতুক ইয়াৰ অক্সাইডৰ পৰা স্থানান্তৰ কৰিব পাৰে।
H. সত্য নে অসত্য
১। কপাৰে লঘু অজাৰক এছিডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি হাইড্ৰ’জেন উৎপন্ন নকৰে।
উত্তৰঃ সত্য।
২। সকলো অধাতু বিদ্যুতৰ কুপৰিবাহী।
উত্তৰঃ অসত্য। গ্ৰেফাইট বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।
৩। দগ্ধীকৰণ বায়ুৰ উপস্থিতিত কৰা হয়।
উত্তৰঃ অসত্য। দগ্ধীকৰণ সাধাৰণতে বায়ুৰ অনুপস্থিতি বা সীমিত বায়ুত কৰা হয়।
৪। ব্ৰঞ্জ এবিধ অলৌহ সংকৰ ধাতু।
উত্তৰঃ সত্য।
৫। ঠাণ্ডা পানীৰ সৈতে ছ’ডিয়ামৰ বিক্ৰিয়া অতি তীব্ৰ।
উত্তৰঃ সত্য।
৬। কম সক্ৰিয় ধাতুৱে বেছি সক্ৰিয় ধাতুক তাৰ লৱণৰ দ্ৰৱৰ পৰা অপসাৰণ কৰে।
উত্তৰঃ অসত্য। বেছি সক্ৰিয় ধাতুৱেহে কম সক্ৰিয় ধাতুক অপসাৰণ কৰে।
৭। টিনৰ মুখ্য আকৰ টিনষ্ট’ন।
উত্তৰঃ সত্য।
৮। ক’ক শক্তিশালী জাৰক পদাৰ্থ।
উত্তৰঃ অসত্য। ক’ক বিজাৰক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৯। সক্ৰিয়তা শ্ৰেণীত মেগনেছিয়াম আইৰণৰ তলত থাকে।
উত্তৰঃ অসত্য। মেগনেছিয়াম আইৰণৰ ওপৰত থাকে।
১০। যিংক ব্লেণ্ডৰ পৰা যিংক নিষ্কাশনত থিয় ৰিটৰ্ট পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ সত্য — দিয়া পাঠ্য অনুসৰি।
I. ভুল উক্তি শুধৰোৱা
১। “ছিলভাৰ বিদ্যুতৰ আটাইতকৈ সুপৰিবাহী ধাতু।”
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। “ধাতুবোৰ পৰ্যায়বৃত্ত তালিকাৰ সোঁফালে থাকে।”
উত্তৰঃ ভুল। অধিকাংশ ধাতু পৰ্যায়বৃত্ত তালিকাৰ বাওঁফাল আৰু মাজভাগত থাকে।
৩। “ক্ষাৰ ধাতুৰ ধাতবীয় গুণ Li-ৰ পৰা Fr-লৈ বৃদ্ধি পায়।”
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৪। “পিতল হৈছে কপাৰ আৰু টিনৰ সংকৰ ধাতু।”
উত্তৰঃ ভুল। পিতল হৈছে কপাৰ আৰু যিংকৰ সংকৰ ধাতু।
৫। “কাৰ্বন বিজাৰণ পদ্ধতিৰে ছ’ডিয়াম নিষ্কাশন কৰা হয়।”
উত্তৰঃ ভুল। বিগলিত ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ বিদ্যুৎ বিশ্লেষণৰ দ্বাৰা ছ’ডিয়াম নিষ্কাশন কৰা হয়।
J. খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১। অধাতুবোৰ বিদ্যুতৰ ________, কিন্তু গ্ৰেফাইট বিদ্যুতৰ ________।
উত্তৰঃ কুপৰিবাহী, সুপৰিবাহী।
২। ছালফাইড আকৰবোৰ ________ পদ্ধতিৰে গাঢ় কৰা হয়।
উত্তৰঃ ফেন ওপঙন।
৩। যিংকৰ প্ৰধান আকৰটোৰ নাম ________।
উত্তৰঃ যিংক ব্লেণ্ড।
৪। লোহিত তপ্ত আইৰণৰ ওপৰেদি জলীয় বাষ্প যাবলৈ দিলে ________ আৰু ________ উৎপন্ন হয়।
উত্তৰঃ Fe₃O₄ আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ।
৫। মেগনেলিয়াম ________ আৰু ________-ৰ সংকৰ ধাতু।
উত্তৰঃ এলুমিনিয়াম আৰু মেগনেছিয়াম।
K. বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
১। আটাইতকৈ নমনীয় ধাতুটো—
(ক) সোণ
(খ) ৰূপ
(গ) তাম
(ঘ) এলুমিনিয়াম
উত্তৰঃ (ক) সোণ।
২। তাপৰ আটাইতকৈ সুপৰিবাহী ধাতুটো—
(ক) সোণ
(খ) ৰূপ
(গ) এলুমিনিয়াম
(ঘ) সীহ
উত্তৰঃ (খ) ৰূপ।
৩। সাধাৰণ উষ্ণতাত তৰল ধাতু—
(ক) গেলিয়াম
(খ) চিজিয়াম
(গ) সীহ
(ঘ) পাৰা
উত্তৰঃ (ঘ) পাৰা।
৪। সাধাৰণ উষ্ণতাত তৰল অধাতু—
(ক) আয়’ডিন
(খ) ক্ল’ৰিন
(গ) ব্ৰ’মিন
(ঘ) ছালফাৰ
উত্তৰঃ (গ) ব্ৰ’মিন।
৫। দ্যুতি থকা অধাতু—
(ক) কাৰ্বন
(খ) ছালফাৰ
(গ) ফ’ছফৰাছ
(ঘ) আয়’ডিন
উত্তৰঃ (ঘ) আয়’ডিন।
৬। কটাৰীৰে কাটিব পৰা ধাতু—
(ক) Mg
(খ) Na
(গ) Pb
(ঘ) Fe
উত্তৰঃ (খ) Na।
৭। উভধৰ্মী অক্সাইড—
(ক) Na₂O
(খ) K₂O
(গ) CuO
(ঘ) Al₂O₃
উত্তৰঃ (ঘ) Al₂O₃।
৮। পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ক্ষাৰ উৎপন্ন কৰা ধাতৱ অক্সাইড—
(ক) Na₂O
(খ) Fe₂O₃
(গ) CuO
(ঘ) PbO
উত্তৰঃ (ক) Na₂O।
৯। Na, Al, Fe, Cu-ৰ সক্ৰিয়তাৰ নিম্নক্ৰম—
(ক) Na > Al > Fe > Cu
(খ) Cu > Fe > Al > Na
(গ) Fe > Al > Cu > Na
(ঘ) Al > Na > Fe > Cu
উত্তৰঃ (ক) Na > Al > Fe > Cu।
১০। অক্সিজেনৰ সৈতে অতি তীব্ৰ বিক্ৰিয়া কৰা ধাতু—
(ক) Na
(খ) Fe
(গ) Cu
(ঘ) Ag
উত্তৰঃ (ক) Na।
১১। উচ্চ উষ্ণতাতো অক্সিজেনৰ সৈতে সহজে বিক্ৰিয়া নকৰা ধাতু—
(ক) Cu
(খ) Fe
(গ) Ag
(ঘ) Al
উত্তৰঃ (গ) Ag।
১২। ঠাণ্ডা পানীৰ সৈতে অতি তীব্ৰ বিক্ৰিয়া কৰা ধাতু—
(ক) Al
(খ) Fe
(গ) Na
(ঘ) Cu
উত্তৰঃ (গ) Na।
১৩। গৰম পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰা ধাতু—
(ক) K
(খ) Mg
(গ) Fe
(ঘ) Cu
উত্তৰঃ (খ) Mg।
১৪। জলীয় বাষ্পৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰা ধাতু—
(ক) Mg
(খ) Cu
(গ) Fe
(ঘ) Ag
উত্তৰঃ (গ) Fe।
১৫। পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া নকৰা ধাতু—
(ক) Cu
(খ) Na
(গ) Ca
(ঘ) K
উত্তৰঃ (ক) Cu।
১৬। অতি লঘু HNO₃-ৰ সৈতে H₂ উৎপন্ন কৰিব পৰা ধাতু—
(ক) Cu, Co
(খ) Mg, Mn
(গ) Al, Fe
(ঘ) Na, K
উত্তৰঃ (খ) Mg, Mn।
১৭। Mg, Al, Zn, Fe-ৰ সক্ৰিয়তাৰ ক্ৰম—
(ক) Fe > Zn > Al > Mg
(খ) Mg > Al > Zn > Fe
(গ) Al > Mg > Fe > Zn
(ঘ) Zn > Fe > Mg > Al
উত্তৰঃ (খ) Mg > Al > Zn > Fe।
১৮। AgNO₃ দ্ৰৱৰ সৈতে কোনটো ক্ষেত্ৰত প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া ঘটিব?
(ক) NaCl + Cu
(খ) MgCl₂ + Al
(গ) FeSO₄ + Ag
(ঘ) AgNO₃ + Cu
উত্তৰঃ (ঘ) AgNO₃ + Cu।
১৯। লোৰ টাৱা মামৰ পৰা বচাবলৈ উপযুক্ত পদ্ধতি—
(ক) গ্ৰীজ
(খ) ৰং
(গ) যিংকৰ প্ৰলেপ
(ঘ) ওপৰৰ সকলোবোৰ
উত্তৰঃ মামৰ পৰা ৰোধৰ বাবে তিনিওটাই ব্যৱহাৰযোগ্য; দিয়া পাঠ্য MCQ-ত যিংকৰ প্ৰলেপক বিশেষভাৱে ধৰা হৈছে।
২০। পানীত দ্ৰৱণীয় উচ্চ গলনাংকযুক্ত অক্সাইড উৎপন্ন কৰিব পৰা সম্ভাব্য মৌল—
(ক) Ca
(খ) C
(গ) Si
(ঘ) Fe
উত্তৰঃ (ক) Ca।
২১। খাদ্যৰ পাত্ৰত যিংকৰ সলনি টিনৰ প্ৰলেপ দিয়াৰ কাৰণ—
(ক) Zn দামী
(খ) Zn-ৰ গলনাংক বেছি
(গ) Zn টিনতকৈ অধিক সক্ৰিয়
(ঘ) Zn কম সক্ৰিয়
উত্তৰঃ (গ) Zn টিনতকৈ অধিক সক্ৰিয়।
২২। পৃথিৱীৰ খোলাত আটাইতকৈ বেছি পোৱা ধাতু—
(ক) Fe
(খ) Al
(গ) Cu
(ঘ) Zn
উত্তৰঃ (খ) Al।
২৩। তলৰ কোনটো ধাতুকল্প নহয়?
(ক) Ge
(খ) Si
(গ) Sb
(ঘ) Bi
উত্তৰঃ (ঘ) Bi।
২৪। তাপৰ কম পৰিবাহী ধাতু—
(ক) Pb
(খ) Zn
(গ) Fe
(ঘ) Cu
উত্তৰঃ (ক) Pb।
২৫। পানীৰ সৈতে কোনো উষ্ণতাতে সহজে বিক্ৰিয়া নকৰা ধাতু—
(ক) K
(খ) Ca
(গ) Cu
(ঘ) Fe
উত্তৰঃ (গ) Cu।
২৬। Na, Mg, Zn, Cu-ৰ সক্ৰিয়তাৰ ক্ৰম—
(ক) Na > Mg > Zn > Cu
(খ) Mg > Na > Zn > Cu
(গ) Na > Zn > Mg > Cu
(ঘ) Na > Cu > Mg > Zn
উত্তৰঃ (ক) Na > Mg > Zn > Cu।
২৭। সক্ৰিয়তা শ্ৰেণীত হাইড্ৰ’জেনৰ তলত থকা ধাতু—
(ক) Na
(খ) Al
(গ) Sn
(ঘ) Cu
উত্তৰঃ (ঘ) Cu।
২৮। মুক্ত অৱস্থাত পোৱা ধাতু—
(ক) Al
(খ) Fe
(গ) Au
(ঘ) Zn
উত্তৰঃ (গ) Au।
২৯। ফেন ওপঙন পদ্ধতিৰে গাঢ় কৰা আকৰ—
(ক) ছালফাইড আকৰ
(খ) অক্সাইড আকৰ
(গ) কাৰ্বনেট আকৰ
(ঘ) সকলো
উত্তৰঃ (ক) ছালফাইড আকৰ।
৩০। কপাৰ নথকা সংকৰ ধাতু—
(ক) পিতল
(খ) ব্ৰঞ্জ
(গ) জাৰ্মান ছিলভাৰ
(ঘ) নিকেল তীখা
উত্তৰঃ (ঘ) নিকেল তীখা।
Human Generate Question Answer
প্রশ্নঃ ধাতুৰ ঘাতসহনীয়তা কি?
উত্তৰঃ ধাতুক হাতুৰীৰে কোবাই পাতল পাতলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পৰা গুণক ধাতুৰ ঘাতসহনীয়তা বোলে।
প্রশ্নঃ আয়নীয় যৌগৰ দ্রবণীয়তা কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ আয়নীয় যৌগবোৰ সাধাৰণতে পানীত দ্রৱণীয়, কিন্তু কেৰাচিন বা পেট্ৰ’লত অদ্ৰৱণীয়।
প্রশ্নঃ দন্ধীকৰণ কি?
উত্তৰঃ পৰিমিত বায়ুত উচ্চ তাপত কাৰ্বনেট আকৰক উত্তপ্ত কৰি ধাতুৰ অক্সাইডলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক দন্ধীকৰণ বোলে।
প্রশ্নঃ অধাতুৰ দুটা ধৰ্ম লিখা।
উত্তৰঃ
(ক) চিকমিকনি নাথাকে
(খ) ঘাতসহনীয় নহয়
প্রশ্নঃ জুলীয়া অৱস্থাত থকা এটা ধাতু আৰু এটা অধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ধাতু – পাৰা, অধাতু – ব্ৰ’মিন
প্রশ্নঃ কাৰ্বনৰ এটা বহুৰূপৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ গ্ৰেফাইট
প্রশ্নঃ ক্ষাৰ ধাতুৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ লিথিয়াম বা ছ’ডিয়াম
প্রশ্নঃ কটাৰিৰে কাটিব পৰা এটা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম
প্রশ্নঃ পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰা দুটা ধাতব অক্সাইডৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম অক্সাইড আৰু পটাছিয়াম অক্সাইড
প্রশ্নঃ মেগনেছিয়াম আৰু গৰম পানীৰ বিক্ৰিয়াত কি উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ মেগনেছিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ
প্রশ্নঃ পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া নকৰা ধাতুৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ লেড আৰু কপাৰ
প্রশ্নঃ বাষ্পৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ এলুমিনিয়াম আৰু আইৰণ
প্রশ্নঃ নাইট্ৰিক এছিডে হাইড্ৰ’জেন গেছ কিয় উৎপন্ন নকৰে?
উত্তৰঃ নাইট্ৰিক এছিড জাৰক পদাৰ্থ, ই উৎপন্ন হোৱা হাইড্ৰ’জেনক পানীত ৰূপান্তৰ কৰে।
প্রশ্নঃ আয়নীয় যৌগৰ গলনাংক কিয় বেছি?
উত্তৰঃ আয়নসমূহৰ মাজত শক্তিশালী বিদ্যুৎস্থিতীয় আকর্ষণ থকাৰ বাবে।
প্রশ্নঃ সংকৰ ধাতু কি?
উত্তৰঃ দুটা বা ততোধিক ধাতু বা ধাতু-অধাতুৰ সমসত্ব মিশ্ৰণক সংকৰ ধাতু বোলে।
প্রশ্নঃ লোৰ মামৰ ধৰা ৰোধ কৰাৰ উপায় লিখা।
উত্তৰঃ
(ক) ৰং কৰা
(খ) যিংকৰ প্ৰলেপ দিয়া
প্রশ্নঃ ধাতু আৰু অধাতুৰ এটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ধাতু কঠিন অৱস্থাত পোৱা যায়, অধাতু বহুক্ষেত্ৰত গেছীয়।
প্রশ্নঃ আয়ৰণ আৰু বাষ্পৰ বিক্ৰিয়াৰ সমীকৰণ লিখা।
উত্তৰঃ
3Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + 4H₂
প্রশ্নঃ লঘু এছিডৰ সৈতে ধাতুৰ বিক্ৰিয়াত কি গেছ উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ হাইড্ৰ’জেন গেছ
প্রশ্নঃ ধাতুৰ নমনীয়তা কি?
উত্তৰঃ ধাতুক টানি তাঁৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পৰা গুণক নমনীয়তা বোলে।
প্রশ্নঃ আয়নীয় যৌগ কি?
উত্তৰঃ ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা যৌগক আয়নীয় যৌগ বোলে।
প্রশ্নঃ উভধর্মী অক্সাইড কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ অক্সাইডে এছিড আৰু ক্ষাৰ দুয়োৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰে।
উদাহৰণঃ Al₂O₃, ZnO
প্রশ্নঃ ক্ষয়ীভৱন কি?
উত্তৰঃ পৰিবেশৰ প্ৰভাৱত ধাতুৰ গুণ নষ্ট হোৱাক ক্ষয়ীভৱন বোলে।
প্রশ্নঃ মেগনেছিয়াম ফিটা পৰিষ্কাৰ কৰি ল’ব লাগে কিয়?
উত্তৰঃ ইয়াৰ ওপৰত অক্সাইডৰ স্তৰ থাকে, যাক আঁতৰাব লাগে।
প্রশ্নঃ অধাতুৱে অক্সিজেনৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰিলে কি উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ আম্লিক অক্সাইড
প্রশ্নঃ ধাতুৰ চাৰিটা ধৰ্ম লিখা।
উত্তৰঃ
(ক) চিকমিকনি আছে
(খ) তাপৰ সুপৰিবাহী
(গ) বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী
(ঘ) ঘাতসহনীয় আৰু নমনীয়
প্রশ্নঃ অধাতুৰ চাৰিটা ধৰ্ম লিখা।
উত্তৰঃ
(ক) তাপৰ কুপৰিবাহী
(খ) বিদ্যুতৰ কুপৰিবাহী
(গ) গলনাংক কম
(ঘ) সহযোজী যৌগ গঠন কৰে
প্রশ্নঃ কপাৰ আৰু যিংকৰ সংকৰ ধাতুৰ নাম কি?
উত্তৰঃ পিতল
প্রশ্নঃ কপাৰ আৰু টিনৰ সংকৰ ধাতু কি?
উত্তৰঃ ব্ৰঞ্জ
প্রশ্নঃ লেড আৰু টিনৰ সংকৰ ধাতু কি?
উত্তৰঃ ছ’ল্ডাৰ
প্রশ্নঃ ধাতু শোধন কি?
উত্তৰঃ আকৰৰ পৰা অশুদ্ধি আঁতৰাই বিশুদ্ধ ধাতু লাভ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া।
MCQ অংশ (সংক্ষিপ্ত)
প্রশ্নঃ অক্সিজেনৰ সৈতে তীব্ৰ বিক্ৰিয়া কৰা ধাতু —
উত্তৰঃ Na
প্রশ্নঃ মুক্ত অৱস্থাত পোৱা ধাতু —
উত্তৰঃ Au
প্রশ্নঃ যিংকৰ আকৰ —
উত্তৰঃ যিংক ব্লেণ্ড
প্রশ্নঃ ছ’ডিয়াম ক’ত ৰাখা হয়?
উত্তৰঃ কেৰাচিন তেলত
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post