পোহৰ
অনুশীলনী
১। ধৰা হওঁক তুমি এটা অন্ধকাৰ কোঠালিত আছা। কোঠালিৰ ভিতৰৰ বস্তুবোৰ তুমি দেখিবানে? কোঠালিৰ বাহিৰৰ বস্তুবোৰ দেখিবানে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অন্ধকাৰ কোঠালিৰ ভিতৰত পোহৰ নথকা বাবে কোঠালিৰ ভিতৰৰ বস্তুবোৰ দেখা নাপাম। কাৰণ কোনো বস্তুৰ পৰা পোহৰ প্ৰতিফলিত হৈ আমাৰ চকুত পৰিলেহে আমি বস্তুটো দেখা পাওঁ।
কিন্তু কোঠালিৰ বাহিৰত যদি পোহৰ থাকে আৰু বাহিৰৰ বস্তুবোৰৰ পৰা প্ৰতিফলিত পোহৰ আমাৰ চকুত আহি পৰে, তেন্তে বাহিৰৰ বস্তুবোৰ দেখা পাম।
২। নিয়মিত আৰু বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনৰ পাৰ্থক্য লিখা। বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনে প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰসমূহ বিফল হোৱা বুজায় নেকি?
উত্তৰঃ নিয়মিত আৰু বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনৰ পাৰ্থক্য হ’ল—
নিয়মিত প্ৰতিফলনঃ
১। মসৃণ, নিমজ আৰু চিকচিকীয়া পৃষ্ঠত নিয়মিত প্ৰতিফলন হয়।
২। সমান্তৰাল আপতিত ৰশ্মিবোৰ প্ৰতিফলনৰ পাছতো সমান্তৰাল হৈ থাকে।
৩। ইয়াৰ ফলত স্পষ্ট প্ৰতিবিম্ব সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনঃ
১। খহটা বা অসমান পৃষ্ঠত বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন হয়।
২। সমান্তৰাল আপতিত ৰশ্মিবোৰ প্ৰতিফলনৰ পাছত বিভিন্ন দিশত বিয়পি পৰে।
৩। ইয়াৰ ফলত স্পষ্ট প্ৰতিবিম্ব সৃষ্টি নহয়।
বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনে প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰসমূহ বিফল হোৱা নুবুজায়। অসমান পৃষ্ঠৰ প্ৰতিটো বিন্দুত প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰ মানি চলা হয়, কিন্তু বিভিন্ন বিন্দুৰ অভিলম্ববোৰৰ দিশ বেলেগ হোৱা বাবে প্ৰতিফলিত ৰশ্মিবোৰ বিভিন্ন দিশলৈ যায়।
৩। তলত উল্লেখ কৰা পৃষ্ঠসমূহত পোহৰৰ ৰশ্মিগুচ্ছ আপতিত হ’লে নিয়মিত নে বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন ঘটিব উল্লেখ কৰা।
(ক) চিকচিকীয়া কাঠৰ টেবুল।
উত্তৰঃ নিয়মিত প্ৰতিফলন ঘটিব। কাৰণ পৃষ্ঠখন মসৃণ আৰু পলিচ কৰা।
(খ) চক পাউডাৰ।
উত্তৰঃ বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন ঘটিব। কাৰণ চক পাউডাৰৰ পৃষ্ঠ অসমান।
(গ) ডাঠ কাগজৰ পৃষ্ঠ।
উত্তৰঃ বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন ঘটিব। কাৰণ কাগজখন চকুৰে মসৃণ যেন লাগিলেও ইয়াৰ পৃষ্ঠ অণুবীক্ষণীয়ভাৱে অসমান।
(ঘ) তিতি থকা মাৰ্বলৰ মজিয়া।
উত্তৰঃ নিয়মিত প্ৰতিফলন ঘটিব। কাৰণ পানীয়ে মাৰ্বলৰ অসমান অংশ পূৰণ কৰি পৃষ্ঠখন অধিক মসৃণ কৰি তোলে।
(ঙ) দাপোন।
উত্তৰঃ নিয়মিত প্ৰতিফলন ঘটিব। কাৰণ দাপোনৰ পৃষ্ঠ অতি মসৃণ।
(চ) কাগজৰ টুকুৰা।
উত্তৰঃ বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন ঘটিব। কাৰণ কাগজৰ পৃষ্ঠ অণুবীক্ষণীয়ভাৱে খহটা।
৪। প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰসমূহ হ’ল—
১। আপতন কোণ আৰু প্ৰতিফলন কোণ সমান।
২। আপতিত ৰশ্মি, প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আপতন বিন্দুত টনা অভিলম্ব একেখন সমতলতে থাকে।
৫। আপতিত ৰশ্মি, প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আপতন বিন্দুত টনা অভিলম্ব একেখন সমতলতে থাকে বুলি দেখুৱাবলৈ এটা ক্ৰিয়াকলাপ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ এখন টেবুলৰ ওপৰত এখন ডাঠ বগা কাগজ ৰাখি তাৰ কিছু অংশ টেবুলৰ বাহিৰলৈ ওলাই থাকিবলৈ দিয়া হয়। এখন ফণিৰ মাজৰ এটা ফাঁক খোলা ৰাখি বাকীবোৰ ক’লা কাগজেৰে বন্ধ কৰা হয়। ফণিখন কাগজৰ ওপৰত লম্বভাৱে ৰাখি টৰ্চৰ পোহৰ ফাঁকটোৰ মাজেৰে পেলোৱা হয়।
পোহৰৰ পথত এখন সমতল দাপোন ৰাখিলে ৰশ্মিটো দাপোনত পৰি প্ৰতিফলিত হয়। কাগজত আপতিত আৰু প্ৰতিফলিত ৰশ্মিৰ পথ চিহ্নিত কৰা হয়।
এতিয়া প্ৰতিফলিত ৰশ্মি যোৱা কাগজৰ বাহিৰলৈ ওলাই থকা অংশটো ভাঁজ কৰিলে সেই অংশত প্ৰতিফলিত ৰশ্মি দেখা নাযায়। পুনৰ কাগজখন সমতল কৰিলে ৰশ্মি দেখা যায়।
ইয়াৰ পৰা প্ৰমাণ হয় যে আপতিত ৰশ্মি, প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আপতন বিন্দুত টনা অভিলম্ব একেখন সমতলতে থাকে।
৬। খালী ঠাই পূৰ কৰা।
(ক) এখন সমতল দাপোনৰ ১ মিটাৰ সন্মুখত থকা এজন মানুহ তেওঁৰ প্ৰতিবিম্বৰ পৰা ______ মিটাৰ আঁতৰত থকা যেন লাগে।
উত্তৰঃ ২ মিটাৰ।
(খ) সমতল দাপোনৰ সন্মুখত যদি তোমাৰ বাওঁ কাণখন সোঁহাতেৰে স্পৰ্শ কৰা, তেন্তে প্ৰতিবিম্বত তোমাৰ ______ কাণখন ______ হাতেৰে স্পৰ্শ কৰা যেন লাগিব।
উত্তৰঃ সোঁ কাণখন, বাওঁ হাতেৰে।
(গ) ম্লান পোহৰত চালে চকুৰ মণিৰ আকাৰ ______ হ’ব।
উত্তৰঃ ডাঙৰ।
(ঘ) নিশাচৰ চৰাইৰ চকুত দণ্ড কোষৰ তুলনাত শংকু কোষ ______ থাকে।
উত্তৰঃ কম।
৭। আপতন কোণ প্ৰতিফলন কোণৰ সমান—
(ক) সদায়
(খ) কেতিয়াবা
(গ) বিশেষ অৱস্থাত
(ঘ) কেতিয়াও নহয়
উত্তৰঃ (ক) সদায়।
৮। সমতল দাপোনত গঠন হোৱা প্ৰতিবিম্ব—
(ক) অসৎ, দাপোনৰ পিছফালে আৰু বিবৰ্ধিত।
(খ) অসৎ, দাপোনৰ পিছফালে আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ।
(গ) দাপোনৰ পৃষ্ঠত সৎ আৰু বিবৰ্ধিত।
(ঘ) সৎ, দাপোনৰ পিছফালে আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ।
উত্তৰঃ (খ) অসৎ, দাপোনৰ পিছফালে আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ।
৯। এটা কেলিড’স্ক’পৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ এটা কেলিড’স্ক’প সাজিবলৈ প্ৰায় ১৫ চে.মি. দীঘল আৰু ৪ চে.মি. বহল তিনিটা আয়তাকাৰ পাতল দাপোন লোৱা হয়। দাপোন তিনিখন এনেদৰে লগোৱা হয় যাতে সিহঁতে এটা ত্ৰিভুজাকাৰ প্ৰিজমৰ আকৃতি লয়।
এই দাপোনৰ সজ্জাটো ডাঠ কাৰ্ডব’ৰ্ডেৰে বনোৱা এটা চুঙাৰ ভিতৰত স্থাপন কৰা হয়। চুঙাটোৰ এটা মূৰত সৰু ফুটা থকা কাৰ্ডব’ৰ্ডৰ ঢাকনি লগোৱা হয়, যাৰ মাজেৰে ভিতৰলৈ চাব পাৰি।
আনটো মূৰত দুখন কাঁচৰ ফলকৰ মাজত সৰু সৰু ৰঙীন কাঁচ বা খাৰুৰ টুকুৰা ৰখা হয়। এই টুকুৰাবোৰ লৰচৰ কৰিব পৰাকৈ কিছু ঠাই ৰখা হয়।
চুঙাটো ঘূৰাই ফুটাৰে চালে দাপোনবোৰত হোৱা বহু প্ৰতিফলনৰ ফলত বিভিন্ন সুন্দৰ আৰু ৰঙীন আৰ্হি দেখা যায়।
১০। মানুহৰ চকুৰ এটা চিহ্নিত চিত্ৰ আঁকা।
উত্তৰঃ মানুহৰ চকুৰ চিত্ৰত তলৰ অংশসমূহ চিহ্নিত কৰিব লাগে—
- কৰ্ণিয়া
- আইৰিছ
- চকুৰ মণি
- চকুৰ লেন্স
- অক্ষিপট বা ৰেটিনা
- নেত্ৰ স্নায়ু
১১। মিতালীয়ে ক্ৰিয়াকলাপ ১৬.৮ এটা লেজাৰ টৰ্চৰ সহায়ত কৰিব বিচাৰিছিল। শিক্ষকে তেনেকুৱা নকৰিবলৈ কিয় পৰামৰ্শ দিলে?
উত্তৰঃ লেজাৰ ৰশ্মি অতি তীব্ৰ আৰু কেন্দ্ৰীভূত পোহৰ। লেজাৰ ৰশ্মি পোনপটীয়াকৈ চকুত পৰিলে ই চকুৰ অক্ষিপট বা ৰেটিনাৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে আৰু দৃষ্টিশক্তিও ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে।
সেয়েহে শিক্ষকে মিতালীক লেজাৰ টৰ্চ ব্যৱহাৰ নকৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল।
১২। তুমি চকুৰ যত্ন কেনেকৈ ল’ব পাৰা বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ চকুৰ যত্ন ল’বলৈ তলৰ ব্যৱস্থাসমূহ মানি চলা উচিত—
১। চকুৰ কোনো সমস্যা হ’লে চকুৰ বিশেষজ্ঞৰ পৰামৰ্শ ল’ব লাগে।
২। চিকিৎসকে পৰামৰ্শ দিলে উপযুক্ত ক্ষমতাৰ চশমা ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
৩। অতি কম বা অতি বেছি পোহৰত কিতাপ পঢ়িব নালাগে।
৪। সূৰ্য বা আন কোনো তীব্ৰ পোহৰলৈ পোনপটীয়াকৈ চাব নালাগে।
৫। চকু অপৰিষ্কাৰ হাতেৰে মোহাৰিব নালাগে।
৬। চকুত ধূলি সোমালে পৰিষ্কাৰ পানীৰে ধুব লাগে।
৭। কিতাপ চকুৰ পৰা উপযুক্ত দূৰত্বত ৰাখি পঢ়িব লাগে।
৮। ভিটামিন-A সমৃদ্ধ আহাৰ যেনে গাজৰ, সেউজীয়া শাক-পাচলি, আম, গাখীৰ আদি খোৱা উচিত।
১৩। প্ৰতিফলিত ৰশ্মিয়ে যদি আপতিত ৰশ্মিৰ সৈতে ৯০° কোণ কৰে, তেন্তে আপতন কোণৰ মান কিমান হ’ব?
উত্তৰঃ
ধৰা হ’ল,
আপতন কোণ = i
প্ৰতিফলন কোণ = r
আমি জানো,
i = r
আকৌ, আপতিত ৰশ্মি আৰু প্ৰতিফলিত ৰশ্মিৰ মাজৰ কোণ,
i + r = 90°
যিহেতু,
i = r
সেয়েহে,
2i = 90°
অতএব,
i = 45°
উত্তৰঃ আপতন কোণ = 45°।
১৪। ৪০ চে.মি. ব্যৱধানত ৰখা দুখন সমান্তৰাল সমতল দাপোনৰ মাজত এডাল মম ৰাখিলে মমডালৰ প্ৰতিবিম্বৰ সংখ্যা কিমান হ’ব?
উত্তৰঃ দুখন সমান্তৰাল সমতল দাপোনৰ মাজত এডাল মম ৰাখিলে পৰস্পৰ প্ৰতিফলনৰ ফলত অসংখ্য প্ৰতিবিম্ব সৃষ্টি হ’ব।
দাপোন দুখনৰ মাজৰ ব্যৱধান ৪০ চে.মি. হ’লেও প্ৰতিবিম্বৰ সংখ্যা অসংখ্যই হ’ব।
১৫। দুখন দাপোন সমকোণত ৰখা হৈছে। এটা পোহৰৰ ৰশ্মি প্ৰথমখন দাপোনত 30° কোণ কৰি আপতিত হৈছে। দ্বিতীয়খন দাপোনৰ পৰা প্ৰতিফলিত হোৱা ৰশ্মি অংকণ কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰ অনুসৰি প্ৰথমখন দাপোনত আপতন কোণ আৰু প্ৰতিফলন কোণ সমান হ’ব।
প্ৰথমখন দাপোনৰ পৰা প্ৰতিফলিত ৰশ্মি দ্বিতীয়খন দাপোনত আপতিত হ’ব। দ্বিতীয়খন দাপোনতো আপতন কোণ আৰু প্ৰতিফলন কোণ সমান কৰি প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আঁকিব লাগে।
দুখন দাপোন পৰস্পৰৰ লগত 90° কোণত থকাৰ বাবে দুবাৰ প্ৰতিফলনৰ পাছত শেষৰ ৰশ্মিটো মূল আপতিত ৰশ্মিৰ সমান্তৰাল কিন্তু বিপৰীত দিশমুখী হ’ব।
১৬। এখন সমতল দাপোনৰ এমূৰে A স্থানত প্ৰজ্ঞান থিয় হৈ আছে। সি দাপোনত নিজকে দেখা পাবনে? তদুপৰি সি P, Q আৰু R স্থানত থকা লক্ষ্যবস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা পাবনে?
উত্তৰঃ চিত্ৰ অনুসৰি প্ৰজ্ঞানে দাপোনত নিজৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা নাপায়।
সি P স্থানত থকা লক্ষ্যবস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা পাব, কিন্তু Q আৰু R স্থানত থকা লক্ষ্যবস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা নাপাব।
১৭।
(ক) সমতল দাপোনৰ সন্মুখত A স্থানত থকা লক্ষ্যবস্তুৰ প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান উলিওৱা।
উত্তৰঃ A বস্তুটো দাপোনৰ পৰা যিমান দূৰত্বত সন্মুখফালে আছে, ইয়াৰ প্ৰতিবিম্ব A′ দাপোনৰ পিছফালে সমান দূৰত্বত গঠন হ’ব।
(খ) প্ৰহেলিকাই B অৱস্থানত ৰৈ এই প্ৰতিবিম্ব দেখা পাবনে?
উত্তৰঃ পাব।
(গ) প্ৰজ্ঞানে C অৱস্থানত ৰৈ এই প্ৰতিবিম্ব দেখা পাবনে?
উত্তৰঃ পাব।
(ঘ) প্ৰহেলিকাই B স্থানৰ পৰা C স্থানলৈ আহিলে A-ৰ প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান কি হ’ব?
উত্তৰঃ A-ৰ প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থানৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহ’ব। কাৰণ সমতল দাপোনত প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান লক্ষ্যবস্তুৰ অৱস্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, পৰ্যবেক্ষকৰ অৱস্থানৰ ওপৰত নহয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
ক। প্ৰতিফলন কাক বোলে?
উত্তৰঃ পোহৰৰ ৰশ্মি কোনো পৃষ্ঠত পৰি সেই মাধ্যমলৈ পুনৰ ঘূৰি অহা প্ৰক্ৰিয়াক পোহৰৰ প্ৰতিফলন বোলে।
খ। বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন কাক বোলে?
উত্তৰঃ সমান্তৰাল পোহৰৰ ৰশ্মিবোৰ কোনো খহটা বা অসমান পৃষ্ঠত পৰি প্ৰতিফলনৰ পাছত বিভিন্ন দিশত বিয়পি যোৱা প্ৰতিফলনক বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন বোলে।
গ। চকুৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ চকুৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশসমূহ হ’ল—
১। কৰ্ণিয়া
২। আইৰিছ
৩। চকুৰ মণি
৪। চকুৰ লেন্স
৫। অক্ষিপট বা ৰেটিনা
৬। নেত্ৰ স্নায়ু
ঘ। অক্ষিপটত থকা পোহৰ-সংবেদনশীল কোষ কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ অক্ষিপটত থকা পোহৰ-সংবেদনশীল কোষ দুই প্ৰকাৰৰ—
১। দণ্ড কোষ (Rod cells)
২। শংকু কোষ (Cone cells)
দণ্ড কোষে ম্লান পোহৰত দেখাত সহায় কৰে আৰু শংকু কোষে উজ্জ্বল পোহৰত ৰং চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post