তৰা আৰু সৌৰজগত
IMPORTANT QUESTION AND ANSWER
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। গ্ৰহ আৰু নক্ষত্ৰ কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ জ্যোতিষ্কৰ নিজা পোহৰ আৰু তাপ আছে, সেইবোৰক নক্ষত্ৰ বোলে। আনহাতে, যিবোৰ জ্যোতিষ্কৰ নিজা পোহৰ নাই আৰু নক্ষত্ৰৰ পোহৰ প্ৰতিফলিত কৰি উজ্জ্বল দেখা যায়, সেইবোৰক গ্ৰহ বোলে।
উদাহৰণঃ সূৰ্য এটা নক্ষত্ৰ আৰু পৃথিৱী এটা গ্ৰহ।
২। পূৰ্ণিমা আৰু অমাৱস্যা মানে কি?
উত্তৰঃ যিদিনা চন্দ্ৰৰ সম্পূৰ্ণ উজ্জ্বল অংশ পৃথিৱীৰ পৰা দেখা যায়, সেই দিনটোক পূৰ্ণিমা বোলে।
যিদিনা পৃথিৱীৰ পৰা চন্দ্ৰৰ উজ্জ্বল অংশ দেখা নাযায়, সেই দিনটোক অমাৱস্যা বোলে।
৩। কাঁচিজোন কি? চন্দ্ৰকলা কাক বোলে?
উত্তৰঃ অমাৱস্যাৰ পাছত আকাশত চন্দ্ৰৰ অতি সৰু কাঁচিৰ দৰে উজ্জ্বল অংশ দেখা যায়। ইয়াক কাঁচিজোন বোলে।
চন্দ্ৰই পৃথিৱীক পৰিভ্ৰমণ কৰাৰ ফলত পৃথিৱীৰ পৰা দেখা পোৱা চন্দ্ৰৰ উজ্জ্বল অংশৰ আকাৰ দিনে দিনে সলনি হয়। চন্দ্ৰৰ এই বিভিন্ন দৃশ্যমান অৱস্থাক চন্দ্ৰকলা বোলে।
৪। চন্দ্ৰপৃষ্ঠৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ চন্দ্ৰপৃষ্ঠ ধূলিময়, শিলাময় আৰু অসমান। ইয়াত অসংখ্য গাঁত বা গহ্বৰ, পাহাৰ আৰু সমতল অঞ্চল আছে। চন্দ্ৰত পৃথিৱীৰ দৰে ঘন বায়ুমণ্ডল নাই আৰু পৃষ্ঠত মুক্ত পানীও নাই। সেয়েহে চন্দ্ৰপৃষ্ঠত পৃথিৱীৰ দৰে জীৱৰ বসবাসৰ উপযোগী পৰিৱেশ নাই।
৫। চন্দ্ৰপৃষ্ঠত কোনে কেতিয়া প্ৰথমবাৰৰ বাবে পদাৰ্পণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ আমেৰিকাৰ মহাকাশচাৰী নীল আৰ্মষ্ট্ৰঙে ১৯৬৯ চনৰ জুলাই মাহত প্ৰথমবাৰৰ বাবে চন্দ্ৰপৃষ্ঠত পদাৰ্পণ কৰিছিল। তেওঁৰ পাছত এডউইন ‘বাজ’ এলড্ৰিনে চন্দ্ৰপৃষ্ঠত পদাৰ্পণ কৰে।
৬। পৃথিৱীৰ পৰা সূৰ্যৰ দূৰত্ব কিমান? সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱীলৈ পোহৰ আহোঁতে কিমান সময় লাগে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পৰা সূৰ্যৰ গড় দূৰত্ব প্ৰায় ১৫ কোটি কিলোমিটাৰ।
সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱীলৈ পোহৰ আহিবলৈ প্ৰায় ৮ মিনিট ২০ ছেকেণ্ড সময় লাগে।
৭। পৃথিৱীৰ পৰা সূৰ্যৰ পাছতে থকা আটাইতকৈ ওচৰৰ নক্ষত্ৰৰ নাম কি? ইয়াৰ দূৰত্ব কিমান?
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ পাছত আমাৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ নক্ষত্ৰ হ’ল প্ৰক্সিমা ছেণ্টাউৰি (Proxima Centauri)। ই পৃথিৱীৰ পৰা প্ৰায় ৪.২৪ আলোকবৰ্ষ দূৰত অৱস্থিত।
অনুশীলনী
প্ৰশ্ন নং ১–৩ত শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
১। তলৰ কোনটো সৌৰজগতৰ সদস্য নহয়?
(ক) গ্ৰহাণুপুঞ্জ
(খ) উপগ্ৰহ
(গ) তাৰকাপুঞ্জ
(ঘ) ধূমকেতু
উত্তৰঃ (গ) তাৰকাপুঞ্জ।
২। তলৰ কোনটো সূৰ্যৰ গ্ৰহ নহয়?
(ক) লুব্ধক
(খ) বুধ
(গ) শনি
(ঘ) পৃথিৱী
উত্তৰঃ (ক) লুব্ধক।
লুব্ধক বা Sirius এটা নক্ষত্ৰ, গ্ৰহ নহয়।
৩। চন্দ্ৰকলাৰ উৎপত্তিৰ কাৰণ—
(ক) আমাৰ পিনে পোহৰ প্ৰতিফলন কৰা চন্দ্ৰৰ অংশটোহে দেখা পাওঁ।
(খ) চন্দ্ৰৰ পৰা আমাৰ দূৰত্ব সলনি হৈ থাকে।
(গ) পৃথিৱীৰ ছাঁই চন্দ্ৰপৃষ্ঠৰ এটা অংশ ঢাকি ৰাখে।
(ঘ) চন্দ্ৰৰ বায়ুমণ্ডলৰ ঘনত্ব স্থিৰ নহয়।
উত্তৰঃ (ক) আমাৰ পিনে পোহৰ প্ৰতিফলন কৰা চন্দ্ৰৰ অংশটোহে দেখা পাওঁ।
৪। খালী ঠাই পূৰ কৰা।
(ক) সূৰ্যৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰত থকা গ্ৰহটো হ’ল নেপচুন।
(খ) ৰঙা গ্ৰহ বুলি জনাজাত গ্ৰহটো হ’ল মংগল।
(গ) আকাশত কোনো বিশেষ আকৃতি গঠন কৰা তৰাৰ সমষ্টিক তাৰকাপুঞ্জ বোলে।
(ঘ) কোনো গ্ৰহৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰি থকা নভোমণ্ডলীয় বস্তুক উপগ্ৰহ বোলে।
(ঙ) পপীয়া তৰা প্ৰকৃততে তৰা নহয়।
(চ) মংগল আৰু বৃহস্পতিৰ কক্ষপথৰ মাজত অধিকাংশ গ্ৰহাণু পোৱা যায়।
৫। তলৰ বাক্যসমূহ সত্য নে অসত্য লিখা।
(ক) ধ্ৰুৱ তৰা সৌৰজগতৰ সদস্য।
উত্তৰঃ অসত্য।
(খ) বুধ সৌৰজগতৰ ক্ষুদ্ৰতম গ্ৰহ।
উত্তৰঃ সত্য।
(গ) ইউৰেনাছ সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ দূৰত থকা গ্ৰহ।
উত্তৰঃ অসত্য।
নেপচুন সৌৰজগতৰ সূৰ্যৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰৰ গ্ৰহ।
(ঘ) INSAT এটা কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ।
উত্তৰঃ সত্য।
(ঙ) সৌৰজগতত নটা গ্ৰহ আছে।
উত্তৰঃ অসত্য।
সৌৰজগতত আঠটা গ্ৰহ আছে।
(চ) কালপুৰুষ তাৰকাপুঞ্জ কেৱল দূৰবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়তহে দেখা যায়।
উত্তৰঃ অসত্য।
কালপুৰুষ বা Orion খালি চকুৰেও দেখা যায়।
৬। ‘A’ স্তম্ভৰ পদসমূহৰ সৈতে ‘B’ স্তম্ভৰ এক বা একাধিক পদ মিলোৱা।
| A স্তম্ভ | B স্তম্ভৰ সৈতে মিল |
|---|---|
| (i) অন্তঃগ্ৰহ | পৃথিৱী, মংগল |
| (ii) বহিঃগ্ৰহ | শনি |
| (iii) তাৰকাপুঞ্জ | সপ্তৰ্ষিমণ্ডল, কালপুৰুষ |
| (iv) পৃথিৱীৰ উপগ্ৰহ | চন্দ্ৰ |
৭। সন্ধ্যা তৰা হিচাপে দৃষ্টিগোচৰ হোৱা শুক্ৰ গ্ৰহটো আকাশৰ কোন অংশত বিচাৰি পাবা?
উত্তৰঃ শুক্ৰ গ্ৰহ সন্ধ্যা তৰা হিচাপে দেখা দিলে ইয়াক সূৰ্যাস্তৰ ঠিক পাছত পশ্চিম আকাশত দেখা পোৱা যায়।
৮। সৌৰজগতৰ বৃহত্তম গ্ৰহটোৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সৌৰজগতৰ বৃহত্তম গ্ৰহটো হ’ল বৃহস্পতি (Jupiter)।
৯। তাৰকাপুঞ্জ মানে কি? যিকোনো দুটা তাৰকাপুঞ্জৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ আকাশত কিছুমান তৰা একেলগে মিলি কোনো চিনাকি বা বিশেষ আকৃতি গঠন কৰা যেন দেখা যায়। এনে তৰাৰ সমষ্টিক তাৰকাপুঞ্জ বোলে।
দুটা তাৰকাপুঞ্জৰ উদাহৰণ—
১। সপ্তৰ্ষিমণ্ডল (Ursa Major)
২। কালপুৰুষ (Orion)
১০। সপ্তৰ্ষিমণ্ডল আৰু কালপুৰুষ তাৰকাপুঞ্জৰ বিশিষ্ট তৰাবোৰৰ আপেক্ষিক অৱস্থান দেখুৱাই চিত্ৰ আঁকা।
উত্তৰঃ
(ক) সপ্তৰ্ষিমণ্ডলঃ
★-------★
| \
★-------★------★------★------★
সপ্তৰ্ষিমণ্ডলত সাতটা প্ৰধান উজ্জ্বল তৰা থাকে। ইয়াৰ চাৰিটা তৰাই এটা বাটিৰ দৰে অংশ আৰু তিনিটা তৰাই নালৰ দৰে অংশ গঠন কৰে।
(খ) কালপুৰুষঃ
★ ★
★ ★ ★
★ ★
কালপুৰুষৰ মাজৰ শাৰীটোত থকা তিনিটা উজ্জ্বল তৰাক Orion’s Belt বুলি কোৱা হয়।
১১। গ্ৰহৰ বাহিৰে আন দুটা সৌৰজগতৰ সদস্যৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ গ্ৰহৰ বাহিৰে সৌৰজগতৰ আন দুটা সদস্য হ’ল—
১। গ্ৰহাণু
২। ধূমকেতু
উপগ্ৰহ আৰু উল্কাও সৌৰজগতৰ সদস্য।
১২। সপ্তৰ্ষিমণ্ডলৰ সহায়ত তুমি কেনেকৈ ধ্ৰুৱ তৰা বিচাৰি উলিয়াবা? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সপ্তৰ্ষিমণ্ডলৰ বাটিৰ দৰে অংশটোৰ শেষৰ দুটা তৰা চিনাক্ত কৰিব লাগে। এই তৰা দুটাৰ মাজেৰে এডাল কাল্পনিক সৰল ৰেখা টানি তৰা দুটাৰ মাজৰ দূৰত্বৰ প্ৰায় পাঁচগুণ উত্তৰ দিশলৈ বঢ়াই দিলে এটা উজ্জ্বল তৰা পোৱা যায়।
এই তৰাটোৱেই ধ্ৰুৱ তৰা বা Pole Star।
ধ্ৰুৱ তৰাটো আকাশৰ উত্তৰ দিশ চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে।
১৩। আকাশত সকলো তৰাই গতি কৰেনে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ তৰাবোৰ আকাশত পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ গতি কৰা যেন দেখা যায়। আচলতে এই আপাত গতিৰ মুখ্য কাৰণ হ’ল পৃথিৱীৰ নিজৰ অক্ষৰ ওপৰত পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰ্ণন।
ধ্ৰুৱ তৰা পৃথিৱীৰ ঘূৰ্ণন অক্ষৰ দিশৰ অতি ওচৰত অৱস্থিত হোৱা বাবে আকাশত প্ৰায় একে ঠাইতে স্থিৰ হৈ থকা যেন দেখা যায়।
১৪। তৰাৰ দূৰত্ব আলোকবৰ্ষত কিয় প্ৰকাশ কৰা হয়? “পৃথিৱীৰ পৰা এটা তৰাৰ দূৰত্ব আঠ আলোকবৰ্ষ”— এই উক্তিয়ে কি বুজায়?
উত্তৰঃ নক্ষত্ৰসমূহ পৃথিৱীৰ পৰা অত্যন্ত দূৰত অৱস্থিত। সেয়েহে এই দূৰত্ব কিলোমিটাৰত প্ৰকাশ কৰিলে সংখ্যাবোৰ অতি ডাঙৰ হয়। এই কাৰণে নক্ষত্ৰৰ মাজৰ দূৰত্ব প্ৰকাশ কৰিবলৈ আলোকবৰ্ষ একক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
পোহৰে শূন্যস্থানত এক বছৰত অতিক্ৰম কৰা দূৰত্বক এটা আলোকবৰ্ষ বোলে।
পোহৰৰ দ্ৰুতি প্ৰায়—
3 × 10⁵ কিলোমিটাৰ/ছেকেণ্ড
সেয়েহে,
1 আলোকবৰ্ষ ≈ 9.46 × 10¹² কিলোমিটাৰ।
“পৃথিৱীৰ পৰা এটা তৰাৰ দূৰত্ব ৮ আলোকবৰ্ষ” মানে সেই তৰাৰ পৰা নিৰ্গত পোহৰে পৃথিৱীলৈ আহিবলৈ প্ৰায় ৮ বছৰ সময় লয়।
১৫। বৃহস্পতিৰ ব্যাসাৰ্ধ পৃথিৱীৰ ব্যাসাৰ্ধৰ ১১ গুণ। বৃহস্পতি আৰু পৃথিৱীৰ আয়তনৰ অনুপাত নিৰ্ণয় কৰা। বৃহস্পতিয়ে কেইখন পৃথিৱী ধাৰণ কৰিব পাৰিব?
উত্তৰঃ
ধৰা হ’ল,
পৃথিৱীৰ ব্যাসাৰ্ধ = R
তেন্তে বৃহস্পতিৰ ব্যাসাৰ্ধ = 11R
গোলকৰ আয়তন,
V = 4/3 πr³
সেয়েহে,
বৃহস্পতিৰ আয়তন / পৃথিৱীৰ আয়তন
= (11R)³ / R³
= 11³
= 1331
অতএব,
বৃহস্পতি : পৃথিৱী = 1331 : 1
অৰ্থাৎ আয়তনৰ হিচাপত বৃহস্পতিৰ ভিতৰত প্ৰায় ১৩৩১খন পৃথিৱী সোমাব পাৰে।
১৬। সৌৰজগতৰ প্ৰজ্ঞানে অঁকা চিত্ৰখন শুদ্ধ নহয়। শুদ্ধ ক্ৰমটো লিখা।
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ পৰা গ্ৰহসমূহৰ শুদ্ধ ক্ৰম হ’ল—
সূৰ্য → বুধ → শুক্ৰ → পৃথিৱী → মংগল → বৃহস্পতি → শনি → ইউৰেনাছ → নেপচুন
সৌৰজগতত বৰ্তমান আঠটা গ্ৰহ আছে।
মংগল আৰু বৃহস্পতিৰ মাজত গ্ৰহাণুপুঞ্জ অৱস্থিত।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সৌৰজগতৰ পৃথিৱী গ্ৰহৰ ওপৰত চমুটোকা লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱী সূৰ্যৰ পৰা তৃতীয় গ্ৰহ আৰু সৌৰজগতত জীৱৰ অস্তিত্ব নিশ্চিতভাৱে জনা একমাত্ৰ গ্ৰহ।
পৃথিৱীত জীৱ বৰ্তি থাকিবলৈ কেইবাটাও অনুকূল অৱস্থা আছে। সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱীৰ দূৰত্ব উপযুক্ত হোৱা বাবে ইয়াৰ উষ্ণতা জীৱৰ বাবে অনুকূল। ইয়াত প্ৰচুৰ পৰিমাণে পানী, অক্সিজেনযুক্ত বায়ুমণ্ডল আৰু জীৱৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অন্যান্য উপাদান আছে।
পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত থকা অ’জোন স্তৰে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ এটা ডাঙৰ অংশৰ পৰা জীৱজগতক ৰক্ষা কৰে।
পৃথিৱীৰ এটা প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ আছে— চন্দ্ৰ। পৃথিৱীয়ে নিজৰ অক্ষত প্ৰায় ২৪ ঘণ্টাত এবাৰ ঘূৰে আৰু সূৰ্যৰ চাৰিওফালে প্ৰায় ৩৬৫¼ দিনত এবাৰ পৰিভ্ৰমণ কৰে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post