পদাৰ্থ ধাতু আৰু অধাত
অনুশীলনী
১। তলৰ কোনবোৰক পিটি পিটি পাতল পাতৰ আকাৰলৈ নিব পাৰি?
(ক) জিংক
(খ) ফছফৰাছ
(গ) গন্ধক
(ঘ) অক্সিজেন
উত্তৰঃ (ক) জিংক
২। তলত দিয়া কোনটো উক্তি শুদ্ধ?
(ক) সকলো ধাতু নমনীয়।
(খ) সকলো অধাতু নমনীয়।
(গ) সাধাৰণতে ধাতুসমূহ নমনীয়।
(ঘ) কিছুমান অধাতু নমনীয়।
উত্তৰঃ (গ) সাধাৰণতে ধাতুসমূহ নমনীয়।
৩। খালী ঠাই পূৰ কৰা।
(ক) ফছফৰাছ এবিধ অতি __________ অধাতু।
উত্তৰঃ ফছফৰাছ এবিধ অতি সক্ৰিয় অধাতু।
(খ) ধাতুসমূহ তাপ আৰু __________ৰ __________ পৰিবাহী।
উত্তৰঃ ধাতুসমূহ তাপ আৰু বিদ্যুতৰ সু-পৰিবাহী।
(গ) তামতকৈ লো __________ সক্ৰিয়।
উত্তৰঃ তামতকৈ লো অধিক সক্ৰিয়।
(ঘ) ধাতুসমূহে অম্লৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি __________ গেছ উৎপন্ন কৰে।
উত্তৰঃ ধাতুসমূহে অম্লৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন কৰে।
৪। উক্তিবোৰ শুদ্ধ হ’লে ‘শু’ আৰু অশুদ্ধ হ’লে ‘অ’ ৰে চিহ্নিত কৰা।
(ক) সাধাৰণতে অধাতুসমূহে অম্লৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
(খ) ছ’ডিয়াম এবিধ বৰ সক্ৰিয় ধাতু।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(গ) জিংক ছালফেটৰ দ্ৰৱৰ পৰা তামে জিংক অপসাৰিত কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
(ঘ) কয়লাক টানি তাঁৰৰ ৰূপ দিব পাৰি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৫। তলৰ ধৰ্মসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ধাতু আৰু অধাতুৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| ধৰ্ম | ধাতু | অধাতু |
|---|---|---|
| (i) বাহ্যিক ৰূপ | সাধাৰণতে চিকমিকীয়া বা উজ্জ্বল। | সাধাৰণতে অনুজ্জ্বল। |
| (ii) কঠিনতা | সাধাৰণতে কঠিন। | সাধাৰণতে কোমল বা ভংগুৰ। |
| (iii) ঘাতসহনীয়তা | পিটি পাতল পাতৰ আকাৰ দিব পাৰি। | পিটিলে সাধাৰণতে ভাঙি বা গুড়ি হৈ যায়। |
| (iv) নমনীয়তা | টানি তাঁৰৰ আকাৰ দিব পাৰি। | টানি তাঁৰৰ আকাৰ দিব নোৱাৰি। |
| (v) তাপ পৰিবাহিতা | তাপৰ সু-পৰিবাহী। | সাধাৰণতে তাপৰ কু-পৰিবাহী। |
| (vi) বিদ্যুৎ পৰিবাহিতা | বিদ্যুতৰ সু-পৰিবাহী। | সাধাৰণতে বিদ্যুতৰ কু-পৰিবাহী। |
৬। কাৰণ দৰ্শোৱা।
(ক) খাদ্য-সামগ্ৰী মেৰিয়াবলৈ এলুমিনিয়ামৰ পাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ এলুমিনিয়াম এবিধ ঘাতসহনশীল ধাতু। সেয়েহে ইয়াক পিটি অতি পাতল পাত বা ফইলৰ আকাৰ দিব পাৰি। ইয়াৰ উপৰিও, এলুমিনিয়াম তুলনামূলকভাৱে হালকা আৰু খাদ্য-সামগ্ৰীৰ লগত সাধাৰণতে সহজে বিক্ৰিয়া নকৰে। সেইবাবে খাদ্য-সামগ্ৰী মেৰিয়াবলৈ এলুমিনিয়ামৰ পাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(খ) জুলীয়া পদাৰ্থ তপতাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা নিমজ্জন দণ্ডবোৰ ধাতৱীয় পদাৰ্থৰে নিৰ্মিত।
উত্তৰঃ ধাতুবোৰ তাপ আৰু বিদ্যুতৰ সু-পৰিবাহী। সেইবাবে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’লে নিমজ্জন দণ্ডৰ ধাতৱীয় অংশ গৰম হয় আৰু উৎপন্ন হোৱা তাপ সহজে পানী বা আন জুলীয়া পদাৰ্থলৈ সঞ্চালিত হয়। সেয়েহে জুলীয়া পদাৰ্থ তপতাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা নিমজ্জন দণ্ডৰ উত্তাপক অংশ ধাতৱীয় পদাৰ্থৰে নিৰ্মাণ কৰা হয়।
(গ) তামে জিংকক ইয়াৰ লৱণ দ্ৰৱৰ পৰা অপসাৰিত কৰিব নোৱাৰে।
উত্তৰঃ তাম জিংকতকৈ কম সক্ৰিয় ধাতু। কোনো ধাতুৱে আন এটা ধাতুক তাৰ লৱণ দ্ৰৱৰ পৰা অপসাৰিত কৰিবলৈ হ’লে প্ৰথম ধাতুটো অধিক সক্ৰিয় হ’ব লাগে। সেয়েহে তামে জিংকক জিংক লৱণৰ দ্ৰৱৰ পৰা অপসাৰিত কৰিব নোৱাৰে।
(ঘ) ছ’ডিয়াম আৰু পটেছিয়াম কেৰাচিনত ডুবাই ৰখা হয়।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম আৰু পটেছিয়াম অতি সক্ৰিয় ধাতু। ইহঁতে বায়ুৰ অক্সিজেন আৰু পানীৰ সৈতে অতি তীব্ৰভাৱে বিক্ৰিয়া কৰি প্ৰচুৰ তাপ উৎপন্ন কৰে আৰু জুই লাগিব পাৰে। সেয়েহে বায়ু আৰু পানীৰ সংস্পৰ্শৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ ছ’ডিয়াম আৰু পটেছিয়াম কেৰাচিনত ডুবাই ৰখা হয়।
৭। তোমালোকে নেমু টেঙাৰ আচাৰ এলুমিনিয়ামৰ পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিব পাৰিবানে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ নেমু টেঙাৰ আচাৰ এলুমিনিয়ামৰ পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰি ৰখা উচিত নহয়। নেমুত থকা অম্লই এলুমিনিয়ামৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত ক্ষতিকাৰক যৌগ উৎপন্ন হৈ খাদ্যৰ গুণাগুণ নষ্ট হ’ব পাৰে। সেয়েহে টেঙা বা অম্লীয় খাদ্য ধাতুৰ পাত্ৰত দীঘলীয়া সময়ৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰা উচিত নহয়।
৮। স্তম্ভ ‘A’ত থকা পদাৰ্থসমূহক স্তম্ভ ‘B’ত থকা সিহঁতৰ ব্যৱহাৰৰ লগত মিলোৱা।
| স্তম্ভ A | স্তম্ভ B |
|---|---|
| (i) সোণ | (ঘ) আ-অলংকাৰ |
| (ii) লো | (ঙ) যন্ত্ৰ-পাতি |
| (iii) এলুমিনিয়াম | (গ) খাদ্য মেৰোৱা |
| (iv) কাৰ্বন | (চ) ইন্ধন |
| (v) তাম | (খ) বৈদ্যুতিক তাঁৰ |
| (vi) পাৰা | (ক) থাৰ্মমিটাৰ |
৯। কি ঘটিব যেতিয়া— শব্দ সমীকৰণ লিখা।
(ক) তামৰ প্লেটৰ ওপৰত লঘু ছালফিউৰিক এছিড ঢলা হয়।
উত্তৰঃ তাম হাইড্ৰ’জেনতকৈ কম সক্ৰিয় ধাতু। সেইবাবে তামে লঘু ছালফিউৰিক এছিডৰ সৈতে সাধাৰণ অৱস্থাত বিক্ৰিয়া নকৰে। ফলত হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন নহয়।
শব্দ সমীকৰণঃ
তাম + লঘু ছালফিউৰিক এছিড → কোনো বিক্ৰিয়া নহয়
(খ) কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱত লোৰ গজাল ৰখা হয়।
উত্তৰঃ লো তামতকৈ অধিক সক্ৰিয় ধাতু। সেয়েহে লোৱে কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱৰ পৰা তামক অপসাৰিত কৰি ফেৰাছ ছালফেট উৎপন্ন কৰে। লোৰ গজালৰ ওপৰত বাদামী-ৰঙা তামৰ প্ৰলেপ পৰে আৰু নীলা কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱটো ক্ৰমে সেউজীয়া হয়।
শব্দ সমীকৰণঃ
লো + কপাৰ ছালফেট → ফেৰাছ ছালফেট + তাম
ৰাসায়নিক সমীকৰণঃ
Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
১০। শলনীয়ে এটুকুৰা জ্বলন্ত এঙাৰ লৈ তাৰ পৰা ওলোৱা গেছখিনি পৰীক্ষানলী এটাত সংগ্ৰহ কৰিলে।
(ক) তেওঁ কেনেদৰে গেছটোৰ প্ৰকৃতি জানিব পাৰিব?
উত্তৰঃ সংগ্ৰহ কৰা গেছখিনিত অলপ পানী যোগ কৰি পৰীক্ষানলীটো জোকাৰি লোৱা হয়। তাৰ পাছত দ্ৰৱটো নীলা লিটমাছ কাগজেৰে পৰীক্ষা কৰিলে নীলা লিটমাছ ৰঙা হৈ পৰে। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে উৎপন্ন হোৱা গেছটো অম্লীয় প্ৰকৃতিৰ।
এঙাৰ বা কাৰ্বন জ্বলিলে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড উৎপন্ন হয়।
কাৰ্বন + অক্সিজেন → কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড
C + O₂ → CO₂
কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ কাৰ্বনিক এছিড উৎপন্ন কৰে। সেইবাবে দ্ৰৱটো অম্লীয় হয়।
(খ) উৎপন্ন হোৱা গেছটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ উৎপন্ন হোৱা গেছটো হ’ল কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂)।
১১। এদিনাখন ৰীতাই মাকৰ লগত গহনাৰ দোকানলৈ গৈছিল। তেওঁৰ মাকে সোণাৰীজনক এডাল পুৰণি সোণৰ গহনা পালিচ কৰিবলৈ দিলে। পাছদিনা গহনাডাল ঘূৰাই অনাৰ পিছত তেওঁলোকে দেখিলে যে গহনাডালৰ ওজন সামান্য কমিছে। ইয়াৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ সোণৰ পুৰণি গহনা পৰিষ্কাৰ বা পালিচ কৰোঁতে সোণাৰীয়ে কেতিয়াবা এনে ৰাসায়নিক দ্ৰৱ ব্যৱহাৰ কৰে যিয়ে গহনাডালৰ ওপৰৰ অতি পাতল স্তৰটো দ্ৰৱীভূত কৰি আঁতৰাই পেলায়। ফলত গহনাডাল উজ্জ্বল আৰু নতুনৰ দৰে দেখা যায়, কিন্তু সোণৰ সামান্য অংশ আঁতৰি যোৱাৰ বাবে ইয়াৰ ওজন অলপ কমি যায়।
একুৱাৰেজিয়া: গাঢ় নাইট্ৰিক এছিড আৰু গাঢ় হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড ১ : ৩ অনুপাতত মিহলাই তৈয়াৰ কৰা দ্ৰৱক একুৱাৰেজিয়া বোলা হয়। ই সোণকো দ্ৰৱীভূত কৰিব পাৰে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post