Chapter 2
“কম্পিউটাৰ প্ৰণালী আৰু ছফ্টৱেৰ (Computer Systems & Software)”
অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: কম্পিউটাৰ প্ৰণালীৰ মুখ্য দুটা উপাদান কি কি?
উত্তৰ: কম্পিউটাৰ প্ৰণালীৰ মুখ্য দুটা উপাদান হ’ল হাৰ্ডৱেৰ (Hardware) আৰু ছফ্টৱেৰ (Software)।
প্ৰশ্ন ২: এটা ‘Point and Draw’ ইনপুট সঁজুলিৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: মাউছ (Mouse) বা গ্ৰাফিক্স টেবলেট (Graphics Tablet)।
প্ৰশ্ন ৩: ডাটা স্ক্যানিং সঁজুলি (Data Scanning Device) কি?
উত্তৰ: যিবোৰ সঁজুলিয়ে কাগজত থকা ছবি বা লিখনী প্ৰত্যক্ষভাৱে পঢ়ি ডিজিটেল ৰূপলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে, যেনে- স্কেনাৰ (Scanner)।
প্ৰশ্ন ৪: ভয়েচ ৰিকগনিচন সঁজুলিয়ে (Voice Recognition Device) কম্পিউটাৰত কি কাম কৰে?
উত্তৰ: ই মানুহৰ মুখৰ শব্দ বা মাতটোক কম্পিউটাৰৰ দ্বাৰা বুজি পাব পৰা ডিজিটেল নিৰ্দেশনালৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: ডিজিটাইজাৰ (Digitizer) প্ৰধানকৈ কি কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: হাতৰ পৰশ বা এনাৰ্লগ ছবিয়ে অঁকা ৰেখাক সঠিক ডিজিটেল ভেক্টৰ ছবিলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ।
প্ৰশ্ন ৬: কম্পিউটাৰত আটাইতকৈ মৌলিক সংখ্যা প্ৰণালী (Number System) টো কি?
উত্তৰ: বাইনাৰী সংখ্যা প্ৰণালী (Binary Number System, য’ত ০ আৰু ১ ব্যৱহাৰ হয়)।
প্ৰশ্ন ৭: অপাৰেটিং চিষ্টেম (OS) কি ধৰণৰ ছফ্টৱেৰ?
উত্তৰ: অপাৰেটিং চিষ্টেম হৈছে চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ (System Software)।
প্ৰশ্ন ৮: ‘ওপেন সৰ্চ ছফ্টৱেৰ’ (Open Source Software) ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: লিনাক্স (Linux) অপাৰেটিং চিষ্টেম বা উবুণ্টু (Ubuntu)।
প্ৰশ্ন ৯: এনালাইটিক্যাল ইঞ্জিন (Analytical Engine) আৰু চি.পি.ইউ.ৰ মূল ৪ টা কাৰ্য্যৰ ভিতৰত ইনপুট আৰু আউটপুটৰ উপৰি বাকী দুটা কি?
উত্তৰ: প্ৰচেছিং (Processing) আৰু ষ্টোৰেজ (Storage/সংৰক্ষণ)।
প্ৰশ্ন ১০: প্ৰপ্ৰাইটেৰী ছফ্টৱেৰ (Proprietary Software) মানে কি?
উত্তৰ: যি ছফ্টৱেৰৰ কোডসমূহ কোনো ব্যক্তিগত প্ৰতিষ্ঠানৰ মালিকানাধীন আৰু ব্যৱহাৰৰ বাবে অনুজ্ঞাপত্ৰ (Licence) ক্ৰয় কৰিব লাগে, যেনে- Microsoft Windows।
প্ৰশ্ন ১১: হেক্সাডেচিমেল (Hexadecimal) সংখ্যা প্ৰণালীৰ বেছ (Base) কিমান?
উত্তৰ: হেক্সাডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালীৰ বেছ হৈছে ১৬।
প্ৰশ্ন ১২: এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰৰ (Application Software) মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: ব্যৱহাৰকাৰীৰ নির্দিষ্ট কোনো কাৰ্য বা সমস্যা সমাধান কৰা (যেনে- নথি প্ৰস্তুত কৰা, ফটো এডিট কৰা)।
প্ৰশ্ন ১৩: চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ আৰু এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰৰ মাজৰ মূল সংযোগকাৰী মাধ্যমটো কি?
উত্তৰ: অপাৰেটিং চিষ্টেম (Operating System)।
প্ৰশ্ন ১৪: ফ্ৰীৱেৰ (Freeware) ছফ্টৱেৰ কি?
উত্তৰ: যিবোৰ ছফ্টৱেৰ বিনামূল্যে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি, কিন্তু ইয়াৰ মূল ছৰ্চ কোড (Source Code) সলনি কৰাৰ অনুমতি নাথাকে।
প্ৰশ্ন ১৫: ছফ্টৱেৰৰ ‘ৰিলায়াবিলিটি’ (Reliability) বা নিৰ্ভৰযোগ্যতা মানে কি?
উত্তৰ: কোনো ত্ৰুটি নোহোৱাকৈ ছফ্টৱেৰে ধাৰাবাহিকভাৱে শুদ্ধভাৱে কাম কৰি থকাৰ ক্ষমতা।
২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: কম্পিউটাৰ প্ৰণালীৰ মুখ্য কাৰ্যাৱলী (Functionalities) সংক্ষেপে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: কম্পিউটাৰ প্ৰণালীয়ে প্ৰধানকৈ চাৰিটা কাম কৰে:
১/ ইনপুট: ব্যৱহাৰকাৰীৰ পৰা ডাটা গ্ৰহণ কৰা,
২/ প্ৰচেছিং: চি.পি.ইউ.ৰ দ্বাৰা তথ্যসমূহ সংকাৰ কৰা,
৩/ সংৰক্ষণ: ডাটা মেমৰীত স্থায়ী বা অস্থায়ীভাৱে ৰখা, আৰু
৪/ আউটপুট: প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলাফল ব্যৱহাৰকাৰীক স্ক্ৰীন বা প্ৰিণ্টাৰত প্ৰদৰ্শন কৰা।
প্ৰশ্ন ২: ‘Point and Draw’ সঁজুলি কি? ইয়াৰ দুটা ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰ: যিবোৰ ইনপুট সঁজুলিৰ সহায়ত কম্পিউটাৰৰ স্ক্ৰীনত কোনো কাৰ্ছৰ (Cursor) চলাই বস্তুবোৰ বাছনি কৰিব পাৰি বা ছবি আঁকিব পাৰি, সেইবোৰেই ‘Point and Draw’ সঁজুলি।
ব্যৱহাৰ:
১/ স্ক্ৰীনৰ মেনু আৰু ফাইল সংগ্ৰহ বা বাছনি কৰিবলৈ,
২/ গ্ৰাফিক্স আৰু ডিজিটেল আৰ্ট ডিজাইন কৰিবলৈ।
প্ৰশ্ন ৩: ও.এম.আৰ. (OMR) আৰু ও.চি.আৰ. (OCR) ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: OMR (Optical Mark Reader) এ কাগজত কলম বা পেঞ্চিলেৰে কৰা দাগ চিনাক্ত কৰে (যেনে- পৰীক্ষাৰ উত্তৰ বহীত)। আনহাতে, OCR (Optical Character Recognition) এ ছপা বা হাতেৰে লিখা আখৰবোৰ পঢ়ি তাক কম্পিউটাৰত সম্পাদনাযোগ্য মোৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: ভয়েচ ৰিকগনিচন সঁজুলি কেনেকৈ কাম কৰে?
উত্তৰ: ভয়েচ ৰিকগনিচন ব্যৱস্থাই মাইক্ৰ’ফোনৰ জৰিয়তে মানুহৰ এনাৰ্লগ শব্দ তৰংগ সংগ্ৰহ কৰে। তাৰ পিছত এডিচি (ADC) সঁজুলিৰ সহায়ত এই শব্দবোৰক ডিজিটেল সংকেটলৈ ৰূপান্তৰ কৰি আৰু পূৰ্বৰ ডাটাবেছৰ সৈতে মিলাই নিৰ্দেশনা প্ৰস্তুত কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: ডিজিটাইজাৰ (Digitizer) কেনেকৈ গ্ৰাফিক্স ডিজাইনিঙত সহায় কৰে?
উত্তৰ: ডিজিটাইজাৰত এটা বিশেষ পেন (Stylus) আৰু ফ্লেট পেড থাকে। শিল্পীজনে পেডত পেনটোৰে কিবা আঁকিলে, পেনৰ চাপ আৰু গতি কম্পিউটাৰে নিখুঁত বৈদ্যুতিন সংকেট হিচাপে ধৰি লয় আৰু ক্ৰমান্বয়ে উচ্চ মানদণ্ডৰ ডিজিটেল ভেক্টৰ ছবিত ৰূপান্তৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: কম্পিউটাৰত সংখ্যা প্ৰণালী (Number System) ৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰ: কম্পিউটাৰ ব্যৱস্থাই মানুহৰ ভাষা পোনপটীয়াভাৱে বুজি নাপায়। ই কেৱল বৈদ্যুতিন সংকেত (On/Off) বুজি পায়। সেয়ে তথ্য, আখৰ, আৰু ছবিসমূহক কম্পিউটাৰৰ অভ্যন্তৰত প্ৰচেছ আৰু সংৰক্ষণ কৰিবলৈ বাইনাৰী, অকটেল বা হেক্সাডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালীৰ প্ৰয়োজন হয়।
প্ৰশ্ন ৭: অকটেল আৰু হেক্সাডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালীৰ মাজৰ মৌলিক পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: অকটেল সংখ্যা প্ৰণালীৰ বেছ (Base) হ’ল ৮ আৰু ই ০ ৰ পৰা ৭ লৈ মুঠ ৮ টা অংক ব্যৱহাৰ কৰে। আনহাতে, হেক্সাডেচিমেল প্ৰণালীৰ বেছ হ’ল ১৬; ই ০-৯ পৰ্যন্ত সংখ্যা আৰু A-F পৰ্যন্ত আখৰ ব্যৱহাৰ কৰি ডাটা চমুকৈ প্ৰকাশ কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ আৰু এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰৰ মাজত দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
১/ চিষ্টেম ছফ্টৱেৰে কম্পিউটাৰ হাৰ্ডৱেৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু চলাই ৰাখে (যেনে- Windows, Linux)।
২/ এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰে ব্যৱহাৰকাৰীৰ বিশেষ কোনো কাম সম্পন্ন কৰে (যেনে- MS Word, Photoshop)।
প্ৰশ্ন ৯: উৎস (Source) ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ছফ্টৱেৰক কি কি ভাগত ভগাব পাৰি?
উত্তৰ: উৎস বা Source Code ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ছফ্টৱেৰক দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:
১/ ওপেন সৰ্চ ছফ্টৱেৰ (Open Source): ইয়াৰ কোড সকলোৰে বাবে উন্মুক্ত আৰু সলনিযোগ্য।
২/ ক্লোজড সৰ্চ বা প্ৰপ্ৰাইটেৰী ছফ্টৱেৰ (Closed Source): ইয়াৰ কোড গোপনীয় আৰু সংৰক্ষিত।
প্ৰশ্ন ১০: লাইচেঞ্চৰ (Licence) ভিত্তিত ছফ্টৱেৰৰ দুটা প্ৰকাৰ চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
১/ Proprietary/Commercial: এইবোৰ টকা দি ক্ৰয় কৰিব লাগে আৰু বাণিজ্যিক স্বত্ব সংৰক্ষিত থাকে।
২/ GPL (General Public Licence) / Free Software: ই ব্যৱহাৰকাৰীক বিনামূল্যে ছফ্টৱেৰ ব্যৱহাৰ, বিতৰণ আৰু সংশোধন কৰাৰ সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতা প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ১১: কাৰ্যৰ (Task) ওপৰত ভিত্তি কৰি ছফ্টৱেৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ কেনেদৰে কৰা হয়?
উত্তৰ: কাৰ্য্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ছফ্টৱেৰক মুখ্যতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি:
১/ চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ: কম্পিউটাৰ চলোৱাৰ বাবে (যেনে- OS, Drivers)।
২/ এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰ: নিৰ্দিষ্ট ব্যৱহাৰিক কামৰ বাবে (যেনে- Web Browsers)।
৩/ ইউটিলিটি ছফ্টৱেৰ: কম্পিউটাৰৰ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে (যেনে- Antivirus)।
প্ৰশ্ন ১২: ছফ্টৱেৰৰ পৰ্টেবিলিটি (Portability) গুনাগুণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: পৰ্টেবিলিটি হৈছে এটা ছফ্টৱেৰৰ এনে এক গুণ, যাৰ সহায়ত তাক কোনো বিশেষ অসুবিধা বা সলনি নকৰাকৈ বেলেগ বেলেগ হাৰ্ডৱেৰ প্লেটফৰ্ম বা অপাৰেটিং চিষ্টেমতো (যেনে- Windows ৰ পৰা Linux লৈ) পচলুকৈ চলাব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৩: ছফ্টৱেৰৰ ‘মেইনটেনেবিলিটি’ (Maintainability) কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: মেইনটেনেবিলিটি বা ৰক্ষণাবেক্ষণৰ যোগ্যতাই বুজায় যে ছফ্টৱেৰটোট ভৱিষ্যতে কিমান সহজে ত্ৰুটি (Bugs) শুধৰাব পৰা যায় আৰু নতুন প্ৰয়োজন অনুসৰি অপগ্ৰেড বা আপডেট কৰি সলনি কৰিব পৰা যায়। ই ছফ্টৱেৰৰ জীৱনকাল বৃদ্ধি কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪: শ্বেয়াৰৱেৰ (Shareware) ছফ্টৱেৰ ব্যৱস্থাটো কি?
উত্তৰ: শ্বেয়াৰৱেৰ হৈছে এনে এক প্ৰকাৰৰ ছফ্টৱেৰ, যিটো ব্যৱহাৰকাৰীক এটা নির্দিষ্ট সময়সীমাৰ (Trial Period) বাবে বিনামূল্যে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ দিয়া হয়। পৰীক্ষামূলক সময় শেষ হোৱাৰ পিছত সকলো সুবিধা পাবলৈ টকা পৰিশোধ কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ১৫: ছফ্টৱেৰৰ ইউজেবিলিটি (Usability) গুণটোৱে কি সূচায়?
উত্তৰ: ইউজেবিলিটিয়ে ছফ্টৱেৰ এটা ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে কিমান সহজ, ব্যৱহাৰযোগ্য আৰু বুজিব পৰা (User-friendly) তাক সূচায়। ভাল ইউজেবিলিটি থকা ছফ্টৱেৰ নতুন ব্যৱহাৰকাৰীয়ে সহজে চলাব পাৰে।
৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: আধুনিক কম্পিউটাৰ প্ৰণালীৰ ইনপুট সঁজুলিসমূহৰ ভিতৰত ডাটা স্ক্যানিং, ভয়েচ ৰিকগনিচন আৰু ডিজিটাইজাৰ সঁজুলিৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু প্ৰয়োগ বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: আধুনিক কম্পিউটাৰ প্ৰণালী ডাটা সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত কেবল কিবৰ্ড বা মাউছতে সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই। বিভিন্ন উন্নত ইনপুট সঁজুলিয়ে তথ্য সংগ্ৰহ প্ৰক্ৰিয়া দ্ৰুত আৰু নিখুঁত কৰি তুলিছে।
- ডাটা স্ক্যানিং সঁজুলি (Data Scanning Devices):স্কেনাৰ, OMR, আৰু Barcode Reader আদি সঁজুলিয়ে কোনো ভৌতিক তথ্য প্ৰত্যক্ষভাৱে পৰীক্ষা কৰি কম্পিউটাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ফ্ল্যাটবেড স্কেনাৰে আলোক ৰশ্মি (Optical Sensors) ব্যৱহাৰ কৰি কাগজৰ ছবি বা লিখাক ডিজিটেল ফৰ্মেটলৈ (যেনে- JPEG, PDF) পৰিৱৰ্তন কৰে। এইবোৰ ডিজিটাইজেচন আৰু নথি সংৰক্ষণত বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ হয়।
- ভয়েচ ৰিকগনিচন সঁজুলি (Voice Recognition Devices):ই মানুহৰ কথা বা মাতক নিৰ্দেশনালৈ সলনি কৰে। মাইক্ৰ’ফোনে সংগ্ৰহ কৰা এনাৰ্লগ শব্দক এডিচি (Analog-to-Digital Converter) ৰ জৰিয়তে ডিজিটেল তথ্যলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়। ইয়াৰ পিছত ছফ্টৱেৰে ভাষাৰ আৰ্হি (Speech Patterns) মেচ কৰি আখৰত ৰূপান্তৰ কৰে। স্মাৰ্টফোনৰ ‘Google Assistant’, ‘Siri’ আৰু বেংকিং সেৱাত ইয়াৰ প্ৰয়োগ ব্যাপক।
- ডিজিটাইজাৰ (Digitizer):ডিজিটাইজাৰ হৈছে স্পৰ্শ-সংবেদনশীল পেড আৰু বিশেষ Stylus (পেন) যুক্ত এক ইনপুট সঁজুলি। ব্যৱহাৰকাৰীয়ে পেডৰ উপৰত লিখিলে বা আঁকিলে ইয়াৰ সূক্ষ্ম এন্টেনা চিষ্টেমে পেনৰ অৱস্থান আৰু চাপ সংগ্ৰহ কৰি ভেক্টৰ ছবিলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে। CAD (Computer-Aided Design), গ্ৰাফিক্স আৰু মানচিত্ৰ নিৰ্মাণত (GIS) ডিজিটাইজাৰ অপৰিহাৰ্য।
এনেবোৰ ইনপুট সঁজুলিয়ে মানুহ আৰু কম্পিউটাৰৰ মাজৰ যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়া অতি সহজ আৰু আধুনিক কৰি তুলিছে।
প্ৰশ্ন ২: সংখ্যা প্ৰণালী (Number System) কি? কম্পিউটাৰ বিজ্ঞানত ব্যৱহাৰ হোৱা বাইনাৰী, অকটেল, ডেচিমেল আৰু হেক্সাডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালীৰ পাৰস্পৰিক গুৰুত্ব বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: সংখ্যা প্ৰণালী (Number System) হৈছে কোনো গাণিতিক মান বা তথ্য সাংখ্যিক ৰূপত প্ৰকাশ কৰাৰ এক নিৰ্দিষ্ট নিয়ম বা পদ্ধতি। কম্পিউটাৰ প্ৰণালীত ডাটা প্ৰচেছ আৰু মেমৰী ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে সংখ্যা প্ৰণালী অতি প্ৰয়োজনীয়।
কম্পিউটাৰ বিজ্ঞানত মুখ্য চাৰিটা সংখ্যা প্ৰণালী ব্যৱহাৰ হয়:
১/ বাইনাৰী সংখ্যা প্ৰণালী (Binary System – Base 2):
ই কেৱল ‘০’ আৰু ‘১’ – এই দুটা অংক ব্যৱহাৰ কৰে। কম্পিউটাৰৰ হাৰ্ডৱেৰৰ ট্ৰানজিষ্টৰসমূহ ‘On’ (1) আৰু ‘Off’ (0) অৱস্থাত থাকে বাবে কম্পিউটাৰে সকলো কাম বাইনাৰীত সমাপন কৰে।
২/ অকটেল সংখ্যা প্ৰণালী (Octal System – Base 8):
ই ০ ৰ পৰা ৭ লৈকে মুঠ ৮ টা অংক ব্যৱহাৰ কৰে। ৩ টা বাইনাৰী বিটক একেলগে প্ৰকাশ কৰিবলৈ অকটেল ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যিয়ে ডাটা চমুকৈ বুজাত সহায় কৰে।
৩/ ডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালী (Decimal System – Base 10):
ই ০ ৰ পৰা ৯ লৈ ১০ টা অংক ব্যৱহাৰ কৰে। ই মানুহে দৈনিক ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰাকৃতিক সংখ্যা প্ৰণালী।
৪/ হেক্সাডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালী (Hexadecimal System – Base 16):
ই ০-৯ সংখ্যা আৰু A-F (যিয়ে ১০-১৫ সূচায়) আখৰ ব্যৱহাৰ কৰে। ৪ টা বাইনাৰী বিটক ১ টা হেক্স সংকেতেৰে প্ৰকাশ কৰিব পৰা যায়। কম্পিউটাৰৰ মেমৰী এড্ৰেছ (Memory Address) আৰু কালাৰ ক’ড (Color Codes) প্ৰকাশ কৰিবলৈ ই বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ হয়।
বাইনাৰী কম্পিউটাৰৰ বাবে সহজ, আনহাতে অকটেল আৰু হেক্সাডেচিমেল প্ৰণালীয়ে দীঘলীয়া বাইনাৰী ক’ডসমূহ মানুহৰ বাবে সহজ আৰু চুটি কৰি দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৩: কাৰ্য্য (Task), উৎস (Source) আৰু লাইচেঞ্চৰ (Licence) ভিত্তিত কম্পিউটাৰ ছফ্টৱেৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: কম্পিউটাৰ হাৰ্ডৱেৰক সজীৱ আৰু ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি ৰাখিবলৈ দিয়া নিৰ্দেশনাৱলীৰ সমাহাৰেই হৈছে ছফ্টৱেৰ। ছফ্টৱেৰক প্ৰধানকৈ তিনিটা মাপকাঠিৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাগ কৰা হয়:
১/ কাৰ্য্যৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাগ (Based on Task):
- চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ (System Software): যিয়ে কম্পিউটাৰৰ হাৰ্ডৱেৰ পৰিচালনা কৰে। যেনে- অপাৰেটিং চিষ্টেম (Windows, Linux), ডিভাইচ ড্ৰাইভাৰ।
- এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰ (Application Software): যিয়ে ব্যৱহাৰকাৰীৰ বিশেষ নিৰ্দিষ্ট কাম কৰে। যেনে- MS Office, Web Browser।
- ইউটিলিটি ছফ্টৱেৰ (Utility Software): যিয়ে চিষ্টেমৰ নিৰাপত্তা আৰু কাৰ্যক্ষমতা ঠিক ৰাখে। যেনে- এণ্টিভাাইৰাছ, ডিস্ক ডিফ্ৰেগমেণ্টাৰ।
২/ উৎসৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাগ (Based on Source):
- ওপেন সৰ্চ ছফ্টৱেৰ (Open Source): ইয়াৰ মূল ছৰ্চ ক’ড উৎস সংৰক্ষিত নহয়, সকলোৰে বাবে উন্মুক্ত। ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াক সলনি কৰিব পাৰে (যেনে- Linux, Python)।
- ক্লোজড সৰ্চ ছফ্টৱেৰ (Closed Source): ইয়াৰ মূল ক’ড সংৰক্ষিত আৰু গোপনীয়। কেৱল প্ৰস্তুতকৰ্তা প্ৰতিষ্ঠানেহে ইয়াক সলনি কৰিব পাৰে (যেনে- MS Windows, macOS)।
৩/ লাইচেঞ্চৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাগ (Based on Licence):
- প্ৰপ্ৰাইটেৰী ছফ্টৱেৰ (Proprietary): এইবোৰ ক্ৰয় কৰিব লাগে আৰু বাণিজ্যিকভাবে সংৰক্ষিত (যেনে- Adobe Photoshop)।
- ফ্ৰীৱেৰ (Freeware): বিনামূল্যে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি কিন্তু ছৰ্চ ক’ড পোৱা নাযায় (যেনে- WhatsApp, Skype)।
- শ্বেয়াৰৱেৰ (Shareware): কিছুদিন পৰীক্ষামূলকভাৱে বিনামূল্যে ব্যৱহাৰৰ পিছত মূল্য পৰিশোধ কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৪: এটা উন্নত মানৰ বা ভাল ছফ্টৱেৰৰ গুণাগুণসমূহ (Quality Metrics of Good Software) কি কি? উপযুক্ত নিৰ্দেশকেৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ডিজিটেল যুগত এটা ছফ্টৱেৰ সফল হ’বলৈ কেৱল কোডিং শুদ্ধ হোৱাটোৱে যথেষ্ট নহয়, ইয়াৰ উচ্চমানৰ গুণাগুণ থকাটো অপৰিহাৰ্য। এটা ভাল ছফ্টৱেৰৰ মূল গুণাগুণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১/ নিৰ্ভৰযোগ্যতা (Reliability): ছফ্টৱেৰ এটাই কোনো ত্ৰুটি বা ‘Crash’ নোহোৱাকৈ নিৰ্দিষ্ট অৱস্থাত সদায় শুদ্ধ ফল প্ৰদান কৰিব লাগে।
২/ কাৰ্যক্ষমতা আৰু দক্ষতা (Efficiency): ছফ্টৱেৰটোৱে চি.পি.ইউ. মেমৰী (RAM) আৰু অন্যান্য সঁজুলি নূন্যতম ব্যৱহাৰ কৰি কম সময়ৰ ভিতৰত দ্ৰুতভাৱে কাম কৰিব লাগে।
৩/ ব্যৱহাৰৰ সৰলতা (Usability): ই ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে সহজ আৰু আকৰ্ষণীয় (User-friendly) হ’ব লাগে, যাতে নতুন ব্যৱহাৰকাৰীয়েও প্ৰশিক্ষণ নোলোৱাকৈ সহজেই চলাব পাৰে।
৪/ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ যোগ্যতা (Maintainability): ভৱিষ্যতে নতুন প্ৰয়োজন অনুসৰি আপডেট কৰা, ত্ৰুটি শুধৰোৱা (Debugging) আৰু নতুন সুবিধা সংযোজন কৰাটো ছফ্টৱেৰটোৰ বাবে সৰল হ’ব লাগে।
৫/ পৰ্টেবিলিটি (Portability): ছফ্টৱেৰটো কোনো বিশেষ সলনি নকৰাকৈ বিভিন্ন অপাৰেটিং চিষ্টেম (Windows, Linux, Android) আৰু হাৰ্ডৱেৰ প্লেটফৰ্মত চলাব পৰা হ’ব লাগে।
৬/ নিৰাপত্তা (Security): অনাক্ৰমিয়া হাতৰ পৰা তথ্য সংৰক্ষণ কৰা, ডাটা এনক্ৰিলেট কৰা আৰু চাইবাৰ আক্ৰমণৰ পৰা মুক্ত হৈ থকাটো এটা ভাল ছফ্টৱেৰৰ অন্যতম গুণ।
প্ৰশ্ন ৫: কম্পিউটাৰ প্ৰণালীত অপাৰেটিং চিষ্টেমৰ (Operating System) গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা। ই কেনেকৈ হাৰ্ডৱেৰ আৰু ব্যৱহাৰকাৰীৰ মাজত সেতু হিচাপে কাম কৰে?
উত্তৰ: অপাৰেটিং চিষ্টেম (OS) হৈছে কম্পিউটাৰ প্ৰণালীৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ। ই ব্যৱহাৰকাৰী (User) আৰু কম্পিউটাৰৰ ভৌতিক উপাদানসমূহৰ (Hardware) মাজত এক মূল মাধ্যম বা সেতু হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে।
অপাৰেটিং চিষ্টেমৰ মুখ্য ভূমিকা আৰু গুৰুত্ব:
১/ হাৰ্ডৱেৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যৱস্থাপনা: কম্পিউটাৰ চলোৱাৰ লগে লগে OS সক্ৰিয় হৈ পৰে। ই চি.পি.ইউ., ৰেম (RAM), হাৰ্ড ডিস্ক, আৰু ইনপুট-আউটপুট সঁজুলিসমূহৰ মাজত সমন্বয় ৰক্ষা কৰে।
২/ প্ৰচেছ আৰু মেমৰী ব্যৱস্থাপনা (Process & Memory Management): কম্পিউটাৰত একাধিক কাম একেলগে চলি থাকোঁতে কোনটো কামে চি.পি.ইউ. আৰু মেমৰী কিমান সময় লাভ কৰিব, তাক OS-এ সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰে।
৩/ ফাইল ব্যৱস্থাপনা (File Management): কম্পিউটাৰত থকা ডাটা, ফাইল আৰু ফোল্ডাৰসমূহ সুৰক্ষিতভাৱে সজাই ৰখা আৰু ব্যৱহাৰকাৰীক বিচৰা ফাইল বিচাৰি দিয়াত OS-এ সহায় কৰে।
৪/ ব্যৱহাৰকাৰী ইন্টাৰফেচ (User Interface – UI): OS-এ GUI (Graphical User Interface) প্ৰদান কৰে, যাৰ জৰিয়তে ব্যৱহাৰকাৰীয়ে জটিল কোডিং নকৰাকৈ কেৱল আইকন আৰু মেনুত ক্লিক কৰি কম্পিউটাৰ চলাব পাৰে।
অপাৰেটিং চিষ্টেম নহ’লে কম্পিউটাৰ হাৰ্ডৱেৰ কেৱল এটা প্ৰাণহীন যন্ত্ৰ হৈ পৰিব। ই হাৰ্ডৱেৰৰ জটিলতাবোৰ লুকুৱাই ব্যৱহাৰকাৰীক কম্পিউটাৰ চলোৱাৰ এক সৰল পৰিৱেশ দিয়ে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post