Unit I
বস্তুগত জগতৰ গঠন আৰু উপাদানসমূহ
১. অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Very Short Questions & Answers)
প্ৰশ্ন ১: হাতীপটি (Milky Way) কি?
উত্তৰ: আমাৰ সৌৰজগত অৱস্থিত ছায়াপথ বা গেল্যাক্সি (Galaxy)।
প্ৰশ্ন ২: মিথেন গেছৰ ৰাসায়নিক সংকেত কি?
উত্তৰ: CH₄।
প্ৰশ্ন ৩: এনাইয়ন (Anion) ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ক্ল’ৰাইড আয়ন (Cl⁻)।
প্ৰশ্ন ৪: ৰাসায়নিক সমীকৰণ এটা সমতুল্য (Balanced) কৰোঁতে কোনটো সংৰক্ষণ নিয়ম মানি চলা হয়?
উত্তৰ: ভৰৰ সংৰক্ষণ নিয়ম (Law of Conservation of Mass)।
প্ৰশ্ন ৫: ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড (NaOH) এছিড নে ক্ষাৰক?
উত্তৰ: ক্ষাৰক (Base)।
প্ৰশ্ন ৬: নৈশ আকাশত ধ্ৰুৱতৰা (North Star) কেনেকৈ চিনাক্ত কৰা হয়?
উত্তৰ: সপ্তৰ্ষিমণ্ডল (Ursa Major) নক্ষত্ৰপুঞ্জৰ প্ৰথম দুটা তৰাৰ কাল্পনিক সৰলৰেখা পোনাই নি ধ্ৰুৱতৰা চিনাক্ত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৭: কেটাইয়ন (Cation) কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰ: পৰমাণু এটাই এটা বা একাধিক ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰিলে কেটাইয়ন অৰ্থাৎ ধনাত্মক আধানযুক্ত আয়ন সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ৮: আৱশ্যকীয় মৌল (Essential Elements) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: জীৱদেহৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি, বিকাশ আৰু বিপাকীয় কাৰ্যকলাপৰ বাবে অপৰিহাৰ্য মৌলসমূহক আৱশ্যকীয় মৌল বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: পানীত (H₂O) থকা ৰাসায়নিক বান্ধনি বিধৰ নাম কি?
উত্তৰ: সহযোজী বান্ধনি (Covalent Bond)।
প্ৰশ্ন ১০: পৰমাণুৰ কেন্দ্ৰস্থলত (Nucleus) থকা ধনাত্মক আধানযুক্ত কণা বিধৰ নাম কি?
উত্তৰ: প্ৰ’টন (Proton)।
প্ৰশ্ন ১১: আয়নীয় বান্ধনি (Ionic Bond) গঠনৰ মুখ্য কাৰণ কি?
উত্তৰ: এটা পৰমাণুৰ পৰা আন এটা পৰমাণুলৈ ইলেক্ট্ৰনৰ সম্পূৰ্ণ স্থানান্তৰ।
প্ৰশ্ন ১২: লিটমাছ কাগজ এছিডত ডুবালে ইয়াৰ ৰং কেনেকুৱা হয়?
উত্তৰ: ৰঙা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: জীন বা DNA ৰ গঠনত থকা এবিধ অতি আৱশ্যকীয় মৌলৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ফছফৰাছ (Phosphorus) বা নাইট্ৰ’জেন (Nitrogen)।
প্ৰশ্ন ১৪: ক্ষাৰকীয় (Basic) দ্ৰৱৰ pH ৰ মান কিমানৰ ভিতৰত থাকে?
উত্তৰ: ৭ তকৈ অধিক আৰু ১৪ লৈকে (7 < pH ≤ 14)।
প্ৰশ্ন ১৫: আমাৰ হাতৰ আঙুলিৰ চিনৰ দৰে জীয়াই থকা কোনো তৰাৰ স্বকীয় চিনাক্তকৰণত কি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: তৰাটোৰ পৰা নিৰ্গত পোহৰৰ বৰ্ণালী (Spectrum)।
২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১: অণু আৰু আয়নৰ মাজৰ মূল প্ৰভেদ কি?
উত্তৰ: অণু হৈছে দুই বা ততোধিক পৰমাণুৰ ৰাসায়নিক সংযোজনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা সাধাৰণতে উদাসীন কণা। আনহাতে, আয়ন হৈছে ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ বা ত্যাগৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ধনাত্মক বা ঋণাত্মক আধানযুক্ত কণা।
প্ৰশ্ন ২: জীৱদেহৰ বাবে ‘ট্ৰেছ মৌল’ (Trace Elements) ৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ: জীৱদেহত অতি কম পৰিমাণে প্ৰয়োজন হোৱা কিন্তু দেহৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যৰ বাবে অপৰিহাৰ্য মৌলসমূহক ট্ৰেছ মৌল বোলে। যেনে— আইৰণ, জিংক আৰু কপাৰ। এইবোৰে এনজাইমৰ কাম, অক্সিজেন পৰিবহণ আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: আয়নীয় আৰু সহযোজী বান্ধনিৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: ইলেক্ট্ৰনৰ সম্পূৰ্ণ স্থানান্তৰৰ ফলত আয়নীয় বান্ধনি গঠন হয়, যেনে— NaCl। আনহাতে, পৰমাণুৰ মাজত ইলেক্ট্ৰনৰ সমভাগী ব্যৱহাৰৰ ফলত সহযোজী বান্ধনি গঠন হয়, যেনে— H₂O।
প্ৰশ্ন ৪: ‘আৰ্হেনিয়াছৰ এছিড- ক্ষাৰক তথ্য’ অনুসৰি এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: আৰ্হেনিয়াছৰ মতে, জলীয় দ্ৰৱত H⁺ আয়ন উৎপন্ন কৰা পদাৰ্থক এছিড আৰু OH⁻ আয়ন উৎপন্ন কৰা পদাৰ্থক ক্ষাৰক বোলে। উদাহৰণ— HCl এছিড আৰু NaOH ক্ষাৰক।
প্ৰশ্ন ৫: ৰাসায়নিক সমীকৰণ সমতুল্য (Balancing) কৰা কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: ভৰৰ সংৰক্ষণ নিয়ম মানি চলিবলৈ ৰাসায়নিক সমীকৰণ সমতুল্য কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত বিক্ৰিয়াৰ আগত আৰু পিছত প্ৰতিটো মৌলৰ পৰমাণুৰ সংখ্যা সমান থাকে।
প্ৰশ্ন ৬: নক্ষত্ৰপুঞ্জ (Constellation) বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: আকাশত কিছুমান তৰা এক নিৰ্দিষ্ট কল্পিত আকৃতিত থকা যেন দেখা গোটক নক্ষত্ৰপুঞ্জ বোলে। উদাহৰণ— সপ্তৰ্ষিমণ্ডল (Ursa Major) আৰু কালপুৰুষ (Orion)।
প্ৰশ্ন ৭: পানীৰ অণু (H₂O) ৰ ৰাসায়নিক বান্ধনিৰ গঠন সংক্ষেপে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: পানীৰ এটা অণুত এটা অক্সিজেন আৰু দুটা হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু থাকে। অক্সিজেন আৰু হাইড্ৰ’জেনৰ মাজত ইলেক্ট্ৰনৰ সমভাগী ব্যৱহাৰৰ ফলত সহযোজী বান্ধনি গঠন হয়। অণুটোৰ আকৃতি V-আকৃতিৰ।
প্ৰশ্ন ৮: দৈনিক জীৱনত এছিড- ক্ষাৰকৰ প্ৰশমীকৰণ (Neutralization) বিক্ৰিয়াৰ এটা ব্যৱহাৰিক উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: পাকস্থলীত অতিৰিক্ত এছিড সৃষ্টি হ’লে এণ্টাছিড ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এণ্টাছিডৰ ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থই পাকস্থলীৰ অতিৰিক্ত এছিডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি তাক প্ৰশমিত কৰে আৰু অম্লতাৰ উপশম ঘটায়।
প্ৰশ্ন ৯: আইছ’ট’প (Isotope) কি? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: একে পাৰমাণৱিক ক্ৰমাংক কিন্তু বেলেগ ভৰসংখ্যা থকা একেটা মৌলৰ পৰমাণুবোৰক আইছ’ট’প বোলে। উদাহৰণ— হাইড্ৰ’জেনৰ প্ৰ’টিয়াম, ডিউটেৰিয়াম আৰু ট্ৰিটিয়াম।
প্ৰশ্ন ১০: তৰাবোৰে কিয় তিৰবিৰায়?
উত্তৰ: তৰাৰ পোহৰ পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন ঘনত্বৰ স্তৰৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আহোঁতে বাৰে বাৰে প্ৰতিসৰণ ঘটে। এই প্ৰতিসৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে তৰাৰ পোহৰ তিৰবিৰাই থকা যেন দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ১১: এছিড বৃষ্টি (Acid Rain) কি আৰু ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ কি?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত থকা SO₂ আৰু নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইড বৰষুণৰ পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি এছিড সৃষ্টি কৰে। এই এছিডযুক্ত বৰষুণক এছিড বৃষ্টি বোলে। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ হৈছে কল-কাৰখানা আৰু যান-বাহনৰ পৰা ওলোৱা প্ৰদূষিত গেছ।
প্ৰশ্ন ১২: ৰাসায়নিক সংকেত (Chemical Formula) এ কি সূচায়?
উত্তৰ: ৰাসায়নিক সংকেতে কোনো যৌগত থকা মৌলসমূহৰ পৰিচয় আৰু প্ৰতিটো মৌলৰ পৰমাণুৰ সংখ্যা প্ৰকাশ কৰে। যেনে— CO₂-এ এটা কাৰ্বন আৰু দুটা অক্সিজেন পৰমাণু বুজায়।
প্ৰশ্ন ১৩: মানুহৰ শৰীৰত মেক্ৰ’ মৌল (Macro elements) ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: শৰীৰত তুলনামূলকভাৱে অধিক পৰিমাণে প্ৰয়োজন হোৱা মৌলসমূহক মেক্ৰ’ মৌল বোলে। কেলছিয়াম, ফছফৰাছ আৰু ছ’ডিয়ামে হাড়-দাঁতৰ গঠন, স্নায়ুৰ কাৰ্য আৰু দেহৰ পানী-লৱণৰ সমতা ৰক্ষাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪: গ্ৰহ আৰু তৰাৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: তৰাৰ নিজা পোহৰ আৰু তাপ থাকে আৰু তাত নিউক্লীয় সংযোজনৰ জৰিয়তে শক্তি উৎপন্ন হয়। কিন্তু গ্ৰহৰ নিজা পোহৰ নাথাকে; ই তৰাৰ পোহৰ প্ৰতিফলিত কৰে। উদাহৰণ— সূৰ্য তৰা আৰু পৃথিৱী গ্ৰহ।
প্ৰশ্ন ১৫: pH স্কেল কি? ইয়াৰ মানৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ: কোনো দ্ৰৱ এছিডীয়, প্ৰশম বা ক্ষাৰকীয় নে সেইটো নিৰ্ণয় কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা স্কেলক pH স্কেল বোলে। pH ৭-তকৈ কম হ’লে দ্ৰৱ এছিডীয়, ৭ হ’লে প্ৰশম আৰু ৭-তকৈ বেছি হ’লে ক্ষাৰকীয় হয়।
৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Long Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১: পদাৰ্থৰ পাৰমাণৱিক গঠন সৱিস্তৰে আলোচনা কৰা। ইয়াৰ মুখ্য উপ-পাৰমাণৱিক কণাবোৰৰ বৈশিষ্টসমূহ লিখা।
উত্তৰ: পৰমাণু হৈছে পদাৰ্থৰ মৌলিক গঠনকাৰী একক। আধুনিক বিজ্ঞান অনুসৰি পৰমাণু মূলতঃ প্ৰ’টন, নিউট্ৰন আৰু ইলেক্ট্ৰন নামৰ তিনিটা উপ-পাৰমাণৱিক কণাৰে গঠিত।
পৰমাণুৰ মাজভাগত থকা অতি ঘন অংশটোক নিউক্লিয়াছ বোলে। ইয়াত প্ৰ’টন আৰু নিউট্ৰন থাকে। নিউক্লিয়াছৰ বাহিৰত বিভিন্ন শক্তিস্তৰত ইলেক্ট্ৰন অৱস্থিত থাকে।
প্ৰ’টন ধনাত্মক আধানযুক্ত আৰু ইয়াৰ আধান +1.6 × 10⁻¹⁹ C। নিউট্ৰন আধানহীন আৰু ইয়াৰ ভৰ প্ৰ’টনৰ প্ৰায় সমান। ইলেক্ট্ৰন ঋণাত্মক আধানযুক্ত আৰু ইয়াৰ ভৰ প্ৰ’টনৰ তুলনাত অতি কম। কোনো উদাসীন পৰমাণুত প্ৰ’টন আৰু ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা সমান থাকে।
প্ৰশ্ন ২: ৰাসায়নিক বান্ধনি কিয় গঠিত হয়? আয়নীয় বান্ধনি আৰু সহযোজী বান্ধনি গঠনৰ ক্ৰিয়া-পদ্ধতি উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: পৰমাণুৱে অধিক স্থিৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস লাভ কৰিবলৈ ইটোৱে সিটোৰ সৈতে সংযুক্ত হয়। এই সংযোগৰ ফলত ৰাসায়নিক বান্ধনি সৃষ্টি হয়।
১. আয়নীয় বান্ধনি: এটা পৰমাণুৰ পৰা আন এটা পৰমাণুলৈ ইলেক্ট্ৰন সম্পূৰ্ণৰূপে স্থানান্তৰিত হ’লে আয়নীয় বান্ধনি গঠন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, NaCl-ত ছ’ডিয়ামে এটা ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰি Na⁺ আৰু ক্ল’ৰিনে সেই ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি Cl⁻ গঠন কৰে। বিপৰীত আধানৰ আকৰ্ষণত NaCl সৃষ্টি হয়।
২. সহযোজী বান্ধনি: দুটা পৰমাণুৱে ইলেক্ট্ৰনৰ এযোৰ বা একাধিক যোৰ সমভাগীভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিলে সহযোজী বান্ধনি গঠন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, H₂O-ত অক্সিজেনে দুটা হাইড্ৰ’জেনৰ সৈতে ইলেক্ট্ৰন সমভাগী কৰি বান্ধনি গঠন কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: জীৱদেহত আৱশ্যকীয় জৈৱিক মৌলসমূহৰ (Essential Elements) গুৰুত্ব আৰু কাৰ্যৱলী আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: জীৱদেহৰ বৃদ্ধি, বিকাশ আৰু বিভিন্ন জৈৱিক কাৰ্য সম্পাদনৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা মৌলসমূহক আৱশ্যকীয় মৌল বোলে। এইবোৰক সাধাৰণতে মেক্ৰ’ আৰু মাইক্ৰ’ বা ট্ৰেছ মৌলত ভাগ কৰা হয়।
মেক্ৰ’ মৌল যেনে— কাৰ্বন, হাইড্ৰ’জেন, অক্সিজেন, নাইট্ৰ’জেন, কেলছিয়াম, ফছফৰাছ, ছ’ডিয়াম আৰু পটাছিয়ামে দেহৰ গঠন, হাড়-দাঁতৰ বিকাশ, স্নায়ুৰ কাৰ্য আৰু পানীৰ সমতা ৰক্ষাত সহায় কৰে।
মাইক্ৰ’ বা ট্ৰেছ মৌল অতি কম পৰিমাণে প্ৰয়োজন হয়। যেনে— আইৰণ, জিংক আৰু আয়’ডিন। আইৰণে হিম’গ্ল’বিনৰ জৰিয়তে অক্সিজেন পৰিবহণত সহায় কৰে, আয়’ডিনে থাইৰ’ইড হৰম’ন গঠনত সহায় কৰে আৰু জিংকে বিভিন্ন জৈৱিক কাৰ্যত ভূমিকা লয়।
প্ৰশ্ন ৪: এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ ব্ৰনষ্টেড-লাউৰী আৰু লুইছৰ ধাৰণা ৰাসায়নিক সমীকৰণ সহ সৱিস্তাৰে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ স্বভাৱ ব্যাখ্যা কৰিবলৈ ব্ৰনষ্টেড-লাউৰী আৰু লুইছে দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।
১. ব্ৰনষ্টেড-লাউৰীৰ ধাৰণা: যি পদাৰ্থই প্ৰ’টন (H⁺) দান কৰে তাক এছিড আৰু যি পদাৰ্থই প্ৰ’টন গ্ৰহণ কৰে তাক ক্ষাৰক বোলে।
NH₃ + H₂O → NH₄⁺ + OH⁻
ইয়াত H₂O-এ প্ৰ’টন দান কৰাৰ বাবে এছিড আৰু NH₃-এ প্ৰ’টন গ্ৰহণ কৰাৰ বাবে ক্ষাৰক।
২. লুইছৰ ধাৰণা: যি পদাৰ্থই এযোৰ ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰে তাক লুইছ এছিড আৰু যি পদাৰ্থই এযোৰ ইলেক্ট্ৰন দান কৰে তাক লুইছ ক্ষাৰক বোলে। যেনে— BF₃ লুইছ এছিড আৰু NH₃ লুইছ ক্ষাৰক।
প্ৰশ্ন ৫: নৈশ আকাশত দৃশ্যমান মূল জ্যোতিৰ্পদাৰ্থসমূহ কি কি? মহাকাশ অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: নৈশ আকাশত বিভিন্ন ধৰণৰ জ্যোতিৰ্পদাৰ্থ দেখা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত তৰা, গ্ৰহ, উপগ্ৰহ, নক্ষত্ৰপুঞ্জ, ছায়াপথ, ধূমকেতু আৰু উল্কা উল্লেখযোগ্য।
তৰা হৈছে নিজা পোহৰ আৰু তাপ থকা জ্যোতিৰ্পদাৰ্থ। গ্ৰহ আৰু উপগ্ৰহে তৰাৰ পোহৰ প্ৰতিফলিত কৰে। নক্ষত্ৰপুঞ্জ হৈছে আকাশত তৰাবোৰে সৃষ্টি কৰা কল্পিত আকৃতি। ছায়াপথ হৈছে অসংখ্য তৰা, গেছ আৰু ধূলিকণাৰ বিশাল সমাহাৰ। ধূমকেতু বৰফ আৰু ধূলিৰে গঠিত আৰু উল্কা বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰা জ্যোতিৰ্পদাৰ্থৰ সৈতে জড়িত।
মহাকাশ অধ্যয়নে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ উৎপত্তি আৰু গঠন বুজাত সহায় কৰে। ইয়াৰ উপৰি কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ, যোগাযোগ ব্যৱস্থা, বতৰৰ আগজাননী, নেভিগেশ্যন আৰু পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণৰ ক্ষেত্ৰতো ইয়াৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে।
*****
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post