Chapter 2 –
অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য (Rights and Duties)
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১০ টা)
১. বৰ্তমান সংবিধানত মুঠ কেইটা মৌলিক কৰ্তব্য আছে?
উত্তৰ: ১১ টা।
২. ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ মূল ধাৰণাটো কোনখন দেশৰ সংবিধানৰ পৰা লোৱা হৈছে?
উত্তৰ: আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ পৰা।
৩. ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদক ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে ‘সংবিধানৰ আত্মা’ বুলি কৈছিল?
উত্তৰ: ৩২ নম্বৰ অনুচ্ছেদক (সংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ)।
৪. ভাৰতীয় সংবিধানৰ কেই নম্বৰ অধ্যায়ত মৌলিক অধিকাৰসমূহ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ৩য় অধ্যায়ত (প্ৰচ্ছেদ ১২ ৰ পৰা ৩৫)।
৫. কোনখন সমিতিৰ ছুপাৰিশ মতে ভাৰতীয় সংবিধানত মৌলিক কৰ্তব্য সংযোজন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: চৰ্দাৰ স্বৰ্ণ সিং সমিতি।
৬. শিক্ষাৰ অধিকাৰক সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ২১-(A) ৰ অধীনত কোন চনত মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়?
উত্তৰ: ২০০২ চনৰ ৮৬ সংখ্যক সংশোধনৰ যোগেদি।
৭. সংবিধানৰ কোনটো সংশোধনীৰ যোগেদি সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰোৱা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৭৮ চনৰ ৪৪ নম্বৰ সংবিধান সংশোধনীৰ যোগেদি।
৮. সংবিধানত মৌলিক কৰ্তব্যসমূহ কোনটো অধ্যায়ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে?
উত্তৰ: IV-A অধ্যায়ত (অনুচ্ছেদ ৫১-A)।
৯. বৰ্তমান ভাৰতীয় সংবিধানত নাগৰিকসকলৰ বাবে কেইটা মৌলিক অধিকাৰ আছে?
উত্তৰ: ৬ টা।
১০. ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ সংবিধানৰ কোন অধ্যায়ত সন্নিৱিষ্ট?
উত্তৰ: ৪র্থ অধ্যায়ত (অনুচ্ছেদ ৩৬ ৰ পৰা ৫১)।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১০ টা)
১. মৌলিক অধিকাৰ বুলিলে কি বুজে?
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানে ব্যক্তি স্বাধীনতা, সমতা আৰু মৰ্যাদা সুৰক্ষিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে যিবোৰ বিশেষ অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে, সেইবোৰক মৌলিক অধিকাৰ বোলে। এই অধিকাৰ লঙ্ঘিত হ’লে নাগৰিকে সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰ বিচাৰিব পাৰে।
২. সমতাৰ অধিকাৰৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: সমতাৰ অধিকাৰৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য হৈছে আইনৰ আগত সকলোকে সমান মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা আৰু ধৰ্ম, জাতি, বৰ্ণ, লিংগ বা জন্মস্থানৰ ভিত্তিত অন্যায় বৈষম্যৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়া। এই অধিকাৰ সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১৪ৰ পৰা ১৮লৈ উল্লেখ আছে।
৩. ৰাইট টু এডুকেশ্বন (RTE) বা শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইনে কি নিৰ্দেশ দিয়ে?
উত্তৰ: RTE আইনে ৬ৰ পৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ প্ৰতিজন শিশুক ওচৰৰ বিদ্যালয়ত প্ৰাথমিক শিক্ষা সম্পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষা লাভৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
৪. মৌলিক কৰ্তব্যৰ দুটা প্ৰধান গুৰুত্ব লিখক।
উত্তৰ:
১. মৌলিক কৰ্তব্যই নাগৰিকক দেশ, সংবিধান আৰু সমাজৰ প্ৰতি নিজৰ দায়িত্বৰ বিষয়ে সচেতন কৰে।
২. ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঐক্য-সংহতি, সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য আৰু ৰাজহুৱা সম্পত্তি সংৰক্ষণৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলে।
৫. ‘সংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ’ মানে কি?
উত্তৰ: মৌলিক অধিকাৰ লঙ্ঘিত হ’লে সেই অধিকাৰ বলবৎ কৰিবলৈ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ কাষ চাপিব পৰা অধিকাৰক সংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ বোলে। সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৩২ত এই অধিকাৰৰ ব্যৱস্থা আছে; উচ্চ ন্যায়ালয়সমূহেও অনুচ্ছেদ ২২৬ৰ অধীনত ৰিট জাৰি কৰিব পাৰে।
৬. ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায়ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এখন কল্যাণকামী সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰ গঢ়ি তুলিবলৈ চৰকাৰক নীতি-নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰা।
৭. নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰা বলৱৎযোগ্য নহয় (Non-justiciable) মানে কি?
উত্তৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল এই নীতিসমূহ কাৰ্যকৰী নকৰাৰ বাবে নাগৰিকে আদালতৰ মাধ্যমেৰে চৰকাৰক সেইবোৰ পালন কৰিবলৈ বাধ্য কৰিব নোৱাৰে। তথাপি সংবিধানে এই নীতিসমূহক দেশৰ শাসন পৰিচালনাৰ বাবে মৌলিক বুলি গণ্য কৰিছে।
৮. সংবিধানত উল্লেখিত দুটা মৌলিক কৰ্তব্য উল্লেখ কৰক।
উত্তৰ:
১. সংবিধান মানি চলা আৰু জাতীয় পতাকা তথা জাতীয় সংগীতক সন্মান কৰা।
২. ভাৰতৰ সাৰ্বভৌমত্ব, ঐক্য আৰু অখণ্ডতা অক্ষুণ্ণ ৰখা।
৯. নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ অধীনত থকা এটা সামাজিক আৰু এটা গান্ধীবাদী নীতিৰ উদাহৰণ দিয়ক।
উত্তৰ:
- সামাজিক নীতি: পুৰুষ আৰু মহিলাৰ বাবে সমান কামৰ সমান মজুৰিৰ ব্যৱস্থা নিশ্চিত কৰাৰ চেষ্টা কৰা—অনুচ্ছেদ ৩৯(ঘ)।
- গান্ধীবাদী নীতি: গাঁও পঞ্চায়ত গঠন কৰি সেইবোৰক স্বশাসনৰ উপযোগী ক্ষমতা প্ৰদান কৰা—অনুচ্ছেদ ৪০।
১০. মৌলিক অধিকাৰ আৰু মৌলিক কৰ্তব্যৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰ: মৌলিক অধিকাৰ আৰু মৌলিক কৰ্তব্য পৰস্পৰ পৰিপূৰক ধাৰণা। অধিকাৰে ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা আৰু মৰ্যাদা সুৰক্ষিত কৰে, আনহাতে কৰ্তব্যই নিজৰ অধিকাৰ ব্যৱহাৰ কৰোঁতে দেশ, সমাজ আৰু আন ব্যক্তিৰ অধিকাৰৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল হ’বলৈ নাগৰিকক সোঁৱৰাই দিয়ে।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫ টা)
১. ভাৰতীয় নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰসমূহ সংক্ষেপে আলোচনা কৰক।
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৩য় অধ্যায়ত নাগৰিকসকলৰ বাবে ৬ টা প্ৰধান মৌলিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে। এইসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. সমতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৪-১৮): আইনৰ চকুত সকলো সমান আৰু ধৰ্ম, জাতি, লিংগৰ আধাৰত কোনো বৈষম্য কৰিব নোৱাৰি।
২. স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৯-২২): বাক-স্বাধীনতা, সমবেত হোৱাৰ অধিকাৰ, যিকোনো ব্যৱসায় কৰাৰ অধিকাৰ আৰু জীৱন ধাৰণৰ স্বাধীনতা ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
৩. শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৩-২৪): মানুহৰ অবৈধ ব্যৱসায়, বেগাৰ খটোৱা আৰু ১৪ বছৰৰ কম বয়সৰ শিশুক বিপজ্জনক কামত নিয়োজিত কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰে।
৪. ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৫-২৮): সকলো নাগৰিকে নিজৰ পছন্দ অনুসৰি ধৰ্ম পালন, প্ৰচাৰ আৰু চৰ্চা কৰাৰ পূৰ্ণ স্বাধীনতা লাভ কৰে।
৫. সংস্কৃতি আৰু শিক্ষা সম্পৰ্কীয় অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৯-৩০): সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ে নিজৰ ভাষা, লিপি আৰু সংস্কৃতি ৰক্ষা আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ অধিকাৰ পায়।
৬. সংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ৩২): মৌলিক অধিকাৰ ক্ষুণ্ণ হ’লে নাগৰিকে ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰস্থ হৈ অধিকাৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব পাৰে।
২. সংবিধানত উল্লেখিত নাগৰিকৰ মূল মৌলিক কৰ্তব্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰক।
উত্তৰ: ১৯৭৬ চনৰ ৪২ সংখ্যক সংবিধান সংশোধনীৰ যোগেদি সংবিধানৰ IV-A অধ্যায়ৰ অনুচ্ছেদ ৫১-A ত মৌলিক কৰ্তব্যসমূহ সন্নিৱিষ্ট কৰা হয়। বৰ্তমান সংবিধানত ১১ টা মৌলিক কৰ্তব্য আছে। সংক্ষেপে ইয়াৰ ঘাই ঘাই বিন্দুসমূহ হ’ল:
- সংবিধান আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা: সংবিধান মানি চলা আৰু জাতীয় পতাকা তথা জাতীয় সংগীতৰ প্ৰতি উপযুক্ত শ্ৰদ্ধা জনোৱা।
- স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ আদৰ্শ অনুসৰণ: দেশৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামক প্ৰেৰণা যোগোৱা মহান আদৰ্শসমূহ স্মৰণ আৰু পালন কৰা।
- সংহতি ৰক্ষা: ভাৰতৰ সাৰ্বভৌমত্ব, একতা আৰু অখণ্ডতা ৰক্ষা আৰু অক্ষুণ্ণ ৰখা।
- দেশ সেৱা: আহ্বান জনালে দেশ ৰক্ষা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সেৱাত আত্মনিয়োগ কৰা।
- ভাতৃত্ববোধ: সকলো ধৰ্মীয় আৰু আঞ্চলিক বিভেদ পাহৰি ভাতৃত্ববোধ বজায় ৰখা আৰু নাৰীৰ মৰ্যাদাহানিকৰ আচৰণ ত্যাগ কৰা।
- পৰিবেশ সংৰক্ষণ: বনাঞ্চল, হ্ৰদ, নদী আৰু বন্যপ্ৰাণীসহ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ সুৰক্ষিত কৰা।
- বিজ্ঞানমনস্কতা: বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী, মানৱতাবাদ আৰু অনুসন্ধিৎসা ভাবৰ বিকাশ ঘটোৱা।
৩. ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহৰ প্ৰধান শ্ৰেণীবিভাগসমূহ কি কি? চমুকৈ আলোচনা কৰক।
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ (DPSP) চতুৰ্থ অধ্যায়ৰ ৩৬ ৰ পৰা ৫১ অনুচ্ছেদত বিস্তৃত হৈ আছে। সংবিধানত স্পষ্ট শ্ৰেণীবিভাগ নাথাকিলেও ইয়াৰ ভাবধাৰাৰ আধাৰত ইয়াক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি:
১. সমাজবাদী নীতি: এই নীতিসমূহৰ উদ্দেশ্য হৈছে সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক সমতা অনা। যেনে— জনসাধাৰণৰ কল্যাণ সাধন, সম পৰিমাণৰ কামৰ বাবে সমান মজুৰি দিয়া, সম্পত্তি আৰু উৎপাদনৰ উপকৰণসমূহৰ যাতে কেন্দ্ৰীকৰণ নহয় তাৰ ব্যৱস্থা কৰা।
২. গান্ধীবাদী নীতি: মহাত্মা গান্ধীৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক আদৰ্শৰ আধাৰত এই নীতিসমূহ গঢ়ি উঠিছে। যেনে— গ্ৰাম্য পঞ্চায়ত গঠন কৰা, কুটিৰ উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰা, ড্ৰাগছ আৰু সুৰাৰ বিক্ৰী বন্ধ কৰা, আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।
৩. উদাৰ-বৌদ্ধিক নীতি: আধুনিক আৰু প্ৰগতিশীল চিন্তাধাৰাৰ ওপৰত আধাৰিত এই নীতিসমূহৰ ভিতৰত পৰে— সমগ্ৰ দেশত ‘এক অভিন্ন দেৱানী বিধি’ (Uniform Civil Code) প্ৰয়োগৰ প্ৰচেষ্টা, ৬ বছৰৰ তলৰ শিশুক প্ৰাথমিক যত্ন ও শিক্ষা প্ৰদান, আৰু পৰিৱেশ তথা বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা।
৪. মৌলিক অধিকাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ মাজৰ মূল প্ৰাৰ্থক্যসমূহ লিখক।
উত্তৰ: মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশাত্মক নীতি দুয়োটা ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰধান অঙ্গ হ’লেও ইয়াৰ মাজত কেতবোৰ মৌলিক প্ৰাৰ্থক্য আছে:
| বৈশিষ্ট্য | মৌলিক অধিকাৰ (Fundamental Rights) | নিৰ্দেশাত্মক নীতি (Directive Principles) |
| ১. প্ৰকৃতি | ই মুখ্যতঃ ব্যক্তিগত অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰে। | ই সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ সামূহিক কল্যাণৰ বাবে নিৰ্দেশনা। |
| ২. আদালতৰ সুৰক্ষা | ই আদালতৰ দ্বাৰা বলৱৎযোগ্য। অধিকাৰ ভংগ হ’লে গোচৰ তৰিব পাৰি। | ই আদালতৰ দ্বাৰা বলৱৎযোগ্য নহয়। চৰকাৰক বাধ্য কৰাব নোৱাৰি। |
| ৩. পৰিসৰ | ই ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰে। | ই সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। |
| ৪. প্ৰয়োগৰ ধৰণ | ইয়াৰ ধাৰণাটো ঋণাত্মক (ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষমতা সীমিত কৰে)। | ইয়াৰ ধাৰণাটো ধনাত্মক (ৰাষ্ট্ৰক কিছুমান কাম কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে)। |
| ৫. জৰুৰীকালীন অৱস্থা | জৰুৰীকালীন অৱস্থাত সংবিধানৰ কিছুমান অধিকাৰ স্থগিত ৰাখিব পাৰি। | এই নীতিসমূহ কেতিয়াও বাতিল বা স্থগিত কৰিব নোৱাৰি। |
৫. “মৌলিক অধিকাৰ আৰু মৌলিক কৰ্তব্য এটা আনটোৰ পৰিপূৰক” — বাক্যশাৰীৰ অৰ্থ পৰ্যালোচনা কৰক।
উত্তৰ: গণতান্ত্ৰিক সমাজ ব্যৱস্থাত অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ সম্পৰ্ক অতি গভীৰ। অধিকাৰহীন কৰ্তব্য যেনেকৈ অৰ্থহীন, কৰ্তব্যহীন অধিকাৰো ঠিক তেনেকৈয়ে নীতিহীন হৈ পৰে।
- অধিকাৰৰ স্থায়িত্ব কৰ্তব্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল: এজন নাগৰিকে নিজৰ বাক-স্বাধীনতা বা ব্যক্তিগত স্বাধীনতা উপভোগ কৰিবলৈ হ’লে আনজন নাগৰিকৰ একে স্বাধীনতাৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা প্ৰদৰ্শন কৰাটো তেওঁৰ কৰ্তব্য। সংবিধানত উল্লেখিত অধিকাৰসমূহ কেৱল তেতিয়াহে অৰ্থপূৰ্ণ হ’ব, যেতিয়া নাগৰিকসকলে সমাজত শান্তি আৰু শৃংখলা বজাই ৰাখিব।
- ৰাষ্ট্ৰীয় দায়িত্ব: সংবিধান আমাক অধিকাৰ প্ৰদান কৰাৰ লগতে দেশৰ সুৰক্ষা, একতা আৰু পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ দায়িত্বও অৰ্পণ কৰিছে। আমি যদি দেশৰ জাতীয় প্ৰতীক বা সম্পত্তি ধ্বংস কৰোঁ, তেন্তে আমি অধিকাৰ দাবী কৰাৰ নৈতিক অধিকাৰ হেৰুৱাই পেলাওঁ।
- ভাৰসাম্য ৰক্ষা: ১৯৮৭ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়েও মতামত দিছিল যে মৌলিক অধিকাৰৰ প্ৰয়োগ পৰীক্ষা কৰোঁতে মৌলিক কৰ্তব্যসমূহকো মনত ৰখা প্ৰয়োজন।
গতিকে সামৰণিত ক’ব পাৰি যে অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যক পৃথক কৰিব নোৱাৰি। নাগৰিকসকলে নিজৰ দায়িত্ব আৰু কৰ্তব্য সঠিকভাৱে পালন কৰিলেই দেশত মৌলিক অধিকাৰসমূহৰ প্ৰকৃত প্ৰয়োগ সম্ভৱ হয়।
*****
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post