Chapter 4
“ভাৰতত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা (Federalism in India)”
অতি চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)
১. অৱশিষ্ট ক্ষমতা (Residuary Powers) কাৰ হাতত ন্যস্ত কৰা হৈছে?
উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় সংসদৰ হাতত।
২. ভাৰতত শিক্ষা বিষয়টো সংবিধানৰ কোনখন তালিকাত পৰে?
উত্তৰ: সমৱৰ্তী তালিকাত (Concurrent List)।
৩. ভাৰতৰ ৰাজ্যপালক কোনে নিযুক্তি দিয়ে?
উত্তৰ: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে।
৪. ৰাজ্যত ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন সংবিধানৰ কত নম্বৰ অনুচ্ছেদ অনুসৰি জাৰি কৰা হয়?
উত্তৰ: ৩৫৬ নম্বৰ অনুচ্ছেদ অনুসৰি।
৫. ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৭ম অনুসূচীত কেইখন তালিকা আছে?
উত্তৰ: তিনিখন (কেন্দ্ৰীয় তালিকা, ৰাজ্যিক তালিকা আৰু সমৱৰ্তী তালিকা)।
৬. সৰকাৰীয়া আয়োগ (Sarkaria Commission) কিহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আছিল?
উত্তৰ: কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক পুনৰীক্ষণ আৰু সংস্কাৰৰ সৈতে।
৭. ৰাজ্যপাল এজনৰ কাৰ্যকাল সাধাৰণতে কেইবছৰ?
উত্তৰ: ৫ বছৰ।
৮. ভাৰতক সংবিধানে কি বুলি বৰ্ণনা কৰিছে— ‘ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ’ নে ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰ’?
উত্তৰ: ‘ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ’ (Union of States)।
৯. সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদে ৰাজ্যপালক বিশেষ স্বেচ্ছাধীন ক্ষমতা (Discretionary Powers) প্ৰদান কৰিছে?
উত্তৰ: ১৬৩ নম্বৰ অনুচ্ছেদে।
১০. বৰ্তমান কেন্দ্ৰীয় তালিকাত কেইটা বিষয় আছে?
উত্তৰ: ১০০ টা বিষয়।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ — সৰ্বোচ্চ ৫০ টা শব্দ)
১. সমৱৰ্তী তালিকা (Concurrent List) বুলিলে কি বুজে?
উত্তৰ: যিবোৰ বিষয়ত কেন্দ্ৰীয় সংসদ আৰু ৰাজ্যিক বিধানসভা—উভয়েই আইন প্ৰণয়ন কৰাৰ ক্ষমতা লাভ কৰে, সেই বিষয়সমূহক সমৱৰ্তী তালিকাৰ অন্তৰ্গত বুলি কোৱা হয়। সাধাৰণতে দুয়োখন আইনৰ মাজত সংঘাত হ’লে কেন্দ্ৰীয় আইন প্ৰাধান্য পায়। শিক্ষা, বন আৰু বিবাহ আদি ইয়াৰ উদাহৰণ।
২. ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
- ক্ষমতাৰ সাংবিধানিক বিভাজন: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত আইন প্ৰণয়নৰ বিষয়সমূহ পৃথক তালিকাৰ জৰিয়তে ভাগ কৰা হৈছে।
- লিখিত আৰু সৰ্বোচ্চ সংবিধান: ভাৰতৰ সংবিধান লিখিত আৰু কেন্দ্ৰ তথা ৰাজ্য—উভয় চৰকাৰেই ইয়াৰ সীমাৰ ভিতৰত কাম কৰিব লাগে।
৩. ‘অৱশিষ্ট ক্ষমতা’ (Residuary Powers) মানে কি?
উত্তৰ: সপ্তম অনুসূচীৰ কোনো তালিকাতে উল্লেখ নথকা বিষয়সমূহৰ ওপৰত আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতাক অৱশিষ্ট ক্ষমতা বোলে। ভাৰতত এই ক্ষমতা সংসদৰ হাতত ন্যস্ত কৰা হৈছে।
৪. ৰাজ্যপালৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য লিখা।
উত্তৰ:
- ৰাজ্যপালে মুখ্যমন্ত্ৰীক নিযুক্তি দিয়ে আৰু মুখ্যমন্ত্ৰীৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি অন্যান্য মন্ত্ৰীক নিযুক্তি দিয়ে।
- ৰাজ্যিক বিধানমণ্ডলে গৃহীত কৰা বিধেয়কৰ ওপৰত সন্মতি প্ৰদান কৰা, প্ৰযোজ্য ক্ষেত্ৰত পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে ঘূৰাই পঠোৱা অথবা ৰাষ্ট্ৰপতিৰ বিবেচনাৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰিব পাৰে।
৫. আৰ্টিকল ৩৫৬ (ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন) কি? উ
ত্তৰ: কোনো ৰাজ্যৰ চৰকাৰ সংবিধান অনুসৰি চলাব নোৱাৰা পৰিস্থিতি সৃষ্টি হ’লে, ৰাজ্যপালৰ প্ৰতিবেদন বা অন্য তথ্যৰ ভিত্তিত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে অনুচ্ছেদ ৩৫৬ অনুসৰি ঘোষণা জাৰি কৰিব পাৰে। এনে অৱস্থাত ৰাজ্যৰ শাসনত কেন্দ্ৰৰ ভূমিকা বৃদ্ধি পায়।
৬. কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যিক বিত্তীয় সম্পৰ্ক কিদৰে পৰিচালিত হয়?
উত্তৰ: সংবিধানে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত কৰ আৰোপ, সংগ্ৰহ আৰু ৰাজহ বণ্টনৰ ব্যৱস্থা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। বিত্ত আয়োগে সময়ে সময়ে কেন্দ্ৰীয় কৰৰ অংশ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত কেনেদৰে বণ্টন কৰা উচিত, সেই বিষয়ে পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।
৭. ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাক ‘অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ (Quasi-Federal) বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: ভাৰতত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতাৰ বিভাজন, লিখিত সংবিধান আৰু স্বাধীন ন্যায়পালিকাৰ দৰে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় বৈশিষ্ট্য আছে। কিন্তু জৰুৰীকালীন ব্যৱস্থা, অৱশিষ্ট ক্ষমতা আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰৰ অধিক শক্তিশালী স্থানৰ বাবে কে. চি. হোৱেৰে ভাৰতীয় ব্যৱস্থাক ‘অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়’ বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল।
৮. ৰাজ্যপাল এজনৰ পদৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অৰ্হতা কি কি?
উত্তৰ:
- ব্যক্তিগৰাকী ভাৰতৰ নাগৰিক হ’ব লাগিব।
- তেওঁৰ বয়স কমেও ৩৫ বছৰ হ’ব লাগিব।
- ৰাজ্যপাল পদত থাকোঁতে তেওঁ সংসদ বা কোনো ৰাজ্যিক বিধানমণ্ডলৰ সদস্য হৈ থাকিব নোৱাৰে আৰু অন্য কোনো লাভজনক পদ ধাৰণ কৰিব নোৱাৰে।
৯. আন্তঃৰাজ্যিক পৰিষদ (Inter-State Council) কি?
উত্তৰ: অনুচ্ছেদ ২৬৩ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে জনস্বাৰ্থত আন্তঃৰাজ্যিক পৰিষদ স্থাপন কৰিব পাৰে। এই পৰিষদে ৰাজ্যসমূহৰ মাজৰ বিবাদৰ বিষয়ে অনুসন্ধান আৰু পৰামৰ্শ দিয়া, উমৈহতীয়া স্বাৰ্থৰ বিষয় আলোচনা কৰা আৰু কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ মাজত নীতি সমন্বয় উন্নত কৰাৰ কাম কৰে।
১০. ৰাজ্যপালৰ ‘স্বেচ্ছাধীন ক্ষমতা’ (Discretionary Power) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: সংবিধানে অনুমতি দিয়া কিছুমান বিশেষ পৰিস্থিতিত ৰাজ্যপালে মন্ত্ৰীপৰিষদৰ পৰামৰ্শৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণভাৱে নিৰ্ভৰ নকৰি নিজৰ সাংবিধানিক বিবেচনা অনুসৰি সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো দলৰ স্পষ্ট সংখ্যাগৰিষ্ঠতা নথকা অৱস্থাত চৰকাৰ গঠনৰ বাবে মুখ্যমন্ত্ৰী নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ বিশেষ ভূমিকা থাকিব পাৰে।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (বিতং প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ) :
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানে ভাৰতক “ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ” বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। যদিও সংবিধানত পোনপটীয়াকৈ ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাই, তথাপি ভাৰতীয় শাসনব্যৱস্থাত বহু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় বৈশিষ্ট্য দেখা যায়।
- কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতা বিভাজন: সপ্তম অনুসূচীৰ কেন্দ্ৰীয় তালিকা, ৰাজ্যিক তালিকা আৰু সমৱৰ্তী তালিকাৰ জৰিয়তে আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা ভাগ কৰা হৈছে।
- দুই স্তৰৰ চৰকাৰ: দেশৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু প্ৰতিখন ৰাজ্যৰ বাবে ৰাজ্য চৰকাৰৰ ব্যৱস্থা আছে। দুয়ো স্তৰৰ চৰকাৰে সংবিধানৰ অধীনত কাম কৰে।
- লিখিত আৰু সৰ্বোচ্চ সংবিধান: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য—উভয়ে নিজৰ সাংবিধানিক ক্ষমতাৰ সীমাৰ ভিতৰত কাৰ্য সম্পাদন কৰিব লাগে।
- স্বাধীন ন্যায়পালিকা: কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য বা ৰাজ্যসমূহৰ মাজত সাংবিধানিক বিবাদৰ নিষ্পত্তিত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
- দ্বিসদনীয় সংসদ: ভাৰতীয় সংসদত লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা আছে। ৰাজ্যসভাই ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্বৰ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে।
এই বৈশিষ্ট্যসমূহৰ বাবে ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনি স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হয়।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজৰ বিধায়িনী (Legislative) আৰু প্ৰশাসনিক সম্পৰ্কৰ চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত আইন প্ৰণয়ন আৰু প্ৰশাসন পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰত ক্ষমতা আৰু দায়িত্বৰ এক সুস্পষ্ট ব্যৱস্থা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।
১. বিধায়িনী সম্পৰ্ক (Legislative Relations):
সংবিধানৰ ২৪৫ৰ পৰা ২৫৫ অনুচ্ছেদলৈ কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ বিধায়িনী সম্পৰ্কৰ ব্যৱস্থা আছে। সপ্তম অনুসূচীৰ কেন্দ্ৰীয় তালিকাৰ বিষয়ত সংসদে, ৰাজ্যিক তালিকাৰ বিষয়ত সাধাৰণতে ৰাজ্যিক বিধানমণ্ডলে আৰু সমৱৰ্তী তালিকাৰ বিষয়ত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য—উভয়ে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সমৱৰ্তী ক্ষেত্ৰত দুয়োখন আইনৰ সংঘাত ঘটিলে সংবিধানৰ বিধান অনুসৰি সাধাৰণতে সংসদীয় আইন প্ৰাধান্য লাভ কৰে।
২. প্ৰশাসনিক সম্পৰ্ক (Administrative Relations):
কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যই নিজ নিজ সাংবিধানিক ক্ষেত্ৰত প্ৰশাসন চলায়। সংবিধানৰ কিছুমান বিধানে কেন্দ্ৰক ৰাজ্যসমূহলৈ নিৰ্দেশ দিয়াৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে আৰু উমৈহতীয়া স্বাৰ্থৰ বিষয়সমূহত সমন্বয়ৰ ব্যৱস্থাও ৰাখিছে। এই ক্ষেত্ৰত আন্তঃৰাজ্যিক পৰিষদৰ দৰে ব্যৱস্থাও গুৰুত্বপূৰ্ণ।
এনেদৰে সংবিধানে স্বায়ত্তশাসন আৰু পাৰস্পৰিক সহযোগিতা—দুয়োটাকে বজাই ৰখাৰ চেষ্টা কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ সম্পৰ্কত ৰাজ্যপালৰ ভূমিকা কি? তেওঁক কিয় ‘কেন্দ্ৰৰ এজেন্ট’ বুলি সমালোচনা কৰা হয়?
উত্তৰ: ৰাজ্যপাল হৈছে ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক প্ৰধান। তেওঁক ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে আৰু সংবিধান অনুসৰি ৰাজ্যৰ কাৰ্যপালিকাৰ ক্ষমতা তেওঁৰ নামত ন্যস্ত থাকে।
ৰাজ্যপালৰ ভূমিকা:
- মুখ্যমন্ত্ৰীক নিযুক্তি দিয়া আৰু সাংবিধানিক পদ্ধতি অনুসৰি ৰাজ্য চৰকাৰৰ কাৰ্য সম্পাদনত ভূমিকা পালন কৰা।
- ৰাজ্যিক বিধানমণ্ডলৰ সৈতে জড়িত সাংবিধানিক কৰ্তব্য পালন কৰা।
- কিছুমান পৰিস্থিতিত ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক অৱস্থাৰ বিষয়ে ৰাষ্ট্ৰপতিক প্ৰতিবেদন প্ৰেৰণ কৰা।
‘কেন্দ্ৰৰ এজেন্ট’ বুলি সমালোচনাৰ কাৰণ:
- ৰাজ্যপাল জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত নহয়; ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে তেওঁক নিযুক্তি দিয়ে।
- চৰকাৰ গঠন বা সংখ্যাগৰিষ্ঠতা পৰীক্ষাৰ দৰে কিছুমান ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যপালৰ ভূমিকা লৈ ৰাজনৈতিক বিতৰ্ক সৃষ্টি হৈ আহিছে।
- অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ অধীনত ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক যন্ত্ৰ ব্যৰ্থ হোৱা বুলি প্ৰতিবেদন দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যপালৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ।
- ৰাজ্যিক বিধেয়ক ৰাষ্ট্ৰপতিৰ বিবেচনাৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰাৰ ক্ষমতাও বিতৰ্কৰ বিষয় হৈ আহিছে।
এই কাৰণসমূহৰ ভিত্তিত সমালোচকসকলে কেতিয়াবা ৰাজ্যপালক কেন্দ্ৰৰ প্ৰতিনিধি বা ‘এজেন্ট’ বুলি অভিহিত কৰে; আনহাতে সাংবিধানিকভাৱে ৰাজ্যপালৰ দায়িত্ব সংবিধান অনুসৰি নিৰপেক্ষভাৱে কাৰ্য সম্পাদন কৰা।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাক ‘এককমুখী’ (Unitary Bias) বুলি কিয় কোৱা হয়? প্ৰধান কাৰণসমূহ লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় শাসনব্যৱস্থাত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় বৈশিষ্ট্য থাকিলেও কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক কিছুমান ক্ষেত্ৰত তুলনামূলকভাৱে অধিক ক্ষমতা দিয়া হৈছে। এই বৈশিষ্ট্যসমূহৰ বাবেই বহু সাংবিধানিক বিশ্লেষকে ইয়াত এককেন্দ্ৰিক প্ৰৱণতা থকা বুলি বৰ্ণনা কৰে।
- একক নাগৰিকত্ব: ভাৰতত ৰাজ্যভেদে পৃথক নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা নাই।
- অৱশিষ্ট ক্ষমতা: তিনিখন তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত নোহোৱা বিষয়ত আইন প্ৰণয়নৰ অৱশিষ্ট ক্ষমতা সংসদৰ হাতত ন্যস্ত।
- জৰুৰীকালীন বিধান: বিশেষ সাংবিধানিক পৰিস্থিতিত অনুচ্ছেদ ৩৫২, ৩৫৬ আৰু ৩৬০ৰ ব্যৱস্থাই কেন্দ্ৰৰ ভূমিকা যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। অনুচ্ছেদ ৩৫৬ত কোনো ৰাজ্যৰ চৰকাৰ সংবিধান অনুসৰি চলাব নোৱাৰা পৰিস্থিতিৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা আছে।
- ৰাজ্যৰ সীমা আৰু নাম পৰিৱৰ্তন: সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়াৰে সংসদে নতুন ৰাজ্য গঠন বা বিদ্যমান ৰাজ্যৰ সীমা, এলেকা বা নাম সলনি কৰিব পাৰে।
- একীকৃত ন্যায়িক ব্যৱস্থা: উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ শীৰ্ষস্থান থকা এটা সংহত ন্যায়িক ব্যৱস্থা সমগ্ৰ দেশতে আছে।
সেয়ে ভাৰতীয় ব্যৱস্থাত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনিৰ সৈতে এক শক্তিশালী কেন্দ্ৰৰ বৈশিষ্ট্য একেলগে দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ৫: কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ সংঘাত দূৰ কৰিবলৈ গঠিত ‘সৰকাৰীয়া আয়োগ’ৰ (Sarkaria Commission) মূল পৰামৰ্শসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰ: কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ ১৯৮৩ চনত ন্যায়াধীশ ৰণজিৎ সিং সৰকাৰীয়াৰ অধ্যক্ষতাত সৰকাৰীয়া আয়োগ গঠন কৰা হৈছিল। আয়োগে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত সহযোগিতামূলক সম্পৰ্ক অধিক শক্তিশালী কৰাৰ বাবে বহু পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।
- অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ সীমিত প্ৰয়োগ: ৰাষ্ট্ৰপতি শাসনৰ ব্যৱস্থা কেৱল অতি বিশেষ আৰু শেষ উপায় হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছিল।
- আন্তঃৰাজ্যিক পৰিষদ: অনুচ্ছেদ ২৬৩ৰ অধীনত এক স্থায়ী আন্তঃৰাজ্যিক পৰিষদ স্থাপন কৰি কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত নিয়মীয়া আলোচনা কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।
- সমৱৰ্তী তালিকাত পৰামৰ্শ: সমৱৰ্তী তালিকাৰ বিষয়ত কেন্দ্ৰই আইন প্ৰণয়নৰ আগতে সাধাৰণতে ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে আলোচনা কৰা উচিত বুলি আয়োগে পৰামৰ্শ দিছিল।
- ৰাজ্যপালৰ পদৰ নিৰপেক্ষতা: ৰাজ্যপালৰ নিযুক্তি আৰু কাৰ্যপদ্ধতি এনে হ’ব লাগে যাতে তেওঁ ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক প্ৰধান হিচাপে নিৰপেক্ষভাৱে কাম কৰিব পাৰে।
- বিত্তীয় সম্পৰ্ক উন্নত কৰা: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ৰাজহ আৰু সম্পদ বণ্টনৰ ব্যৱস্থা অধিক সুষম কৰি ৰাজ্যসমূহৰ আৰ্থিক সক্ষমতা শক্তিশালী কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।
এই পৰামৰ্শসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ মাজত সংঘাত হ্ৰাস কৰি সহযোগিতা আৰু সমন্বয় বৃদ্ধি কৰা।
*****
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post