Chapter 1 –
মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণা
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। স্বাস্থ্য মানে কি?
উত্তৰঃ স্বাস্থ্য হৈছে শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিকভাৱে সুস্থ থকাৰ সামগ্ৰিক অৱস্থা। কেৱল ৰোগ নথকাটোৱেই স্বাস্থ্য নহয়।
২। মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক মানসিক সুস্থতাৰ অৱস্থা, যাৰ সহায়ত ব্যক্তিয়ে জীৱনৰ স্বাভাৱিক চাপ সামলাব পাৰে, নিজৰ সামৰ্থ্য বিকশিত কৰিব পাৰে, ফলপ্ৰসূভাৱে শিকা আৰু কাম কৰিব পাৰে আৰু সমাজৰ সৈতে সুস্থভাৱে জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে।
৩। মানসিক অসুস্থতাৰ দুটা কাৰণ বা বিপদ-কাৰক উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
১। জৈৱিক বা বংশগত কাৰক।
২। পৰিৱেশগত আৰু মনোসামাজিক কাৰক—যেনে অতিরিক্ত মানসিক চাপ, হিংসা, পৰিয়ালিক সংঘাত, দৰিদ্ৰতা, একাকীত্ব আদি।
৪। মানসিক অসুস্থতাত ভোগা ব্যক্তিক কেনেদৰে সহায় কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ তেওঁক মৰম, সহানুভূতি, ধৈৰ্য আৰু সামাজিক সমৰ্থন দিব লাগে আৰু প্ৰয়োজন হ’লে মানসিক স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞ বা চিকিৎসকৰ সহায় ল’বলৈ উৎসাহিত কৰিব লাগে।
৫। “মানসিক স্বাস্থ্য শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ নিচেই ওচৰৰ বিষয়”—কথাষাৰ কোনে কৈছিল?
উত্তৰঃ কিছুমান পাঠ্য-নোটত এই উক্তিটো Professor Homle/Holme-ৰ নামত দিয়া হয়। কিন্তু এই attribution-ৰ নিৰ্ভৰযোগ্য মূল উৎস স্পষ্ট নহয়। পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত তোমাৰ নিৰ্ধাৰিত পাঠ্যপুথিত দিয়া নামটো অনুসৰণ কৰাই উত্তম।
৬। “No health without mental health” কথাষাৰৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে—সামগ্ৰিক স্বাস্থ্যৰ পৰা মানসিক স্বাস্থ্যক পৃথক কৰিব নোৱাৰি। WHO-এও মানসিক স্বাস্থ্যক সামগ্ৰিক স্বাস্থ্যৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ বুলি জোৰ দিয়ে।
৭। অপৰাধপ্ৰৱণ ছাত্ৰ এজনক কেৱল সেই আচৰণৰ ভিত্তিত মানসিকভাৱে অসুস্থ বুলি ক’ব পাৰি নে?
উত্তৰঃ নোৱাৰি। অপৰাধমূলক বা অসামাজিক আচৰণৰ বহু সামাজিক, পাৰিবাৰিক, পৰিৱেশগত আৰু ব্যক্তিগত কাৰণ থাকিব পাৰে। কেৱল এটা আচৰণৰ ভিত্তিত মানসিক অসুস্থতা নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি।
খ. শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা
১। মানসিক স্বাস্থ্য ব্যক্তিৰ পৰিৱেশৰ সৈতে সমাযোজন কৰিব পৰা ক্ষমতাৰ সৈতে জড়িত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাত ব্যক্তিৰ যুক্তিসংগত প্ৰয়োজন পূৰণৰ ভূমিকা আছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
কিন্তু ই একমাত্ৰ কাৰক নহয়।
৩। মানসিক স্বাস্থ্য এটা সদায় স্থিৰ অৱস্থা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
মানসিক স্বাস্থ্য গতিশীল আৰু পৰিস্থিতি অনুসৰি পৰিৱৰ্তিত হ’ব পাৰে।
৪। মানসিক স্বাস্থ্য সামাজিক মূল্যবোধ, সংস্কৃতি আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ সৈতে জড়িত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি মানেই সম্পূৰ্ণ মানসিক স্বাস্থ্য।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৬। মানসিক স্বাস্থ্য এটা ইতিবাচক বা আদৰ্শমূলক ধাৰণা।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ এটা মুখ্য কাৰ্য হৈছে মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্ব সাধাৰণতে সু-সংগঠিত আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৯। সকলো মানসিক ৰোগ নিজে নিজে আৰোগ্য হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১০। মানসিক অসুস্থতাত বংশগতিৰ কোনো প্ৰভাৱ নাই।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১১। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে সাধাৰণতে আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১২। শাৰীৰিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি মানসিকভাৱে অসুস্থ হ’ব নোৱাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৩। মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিয়ে সমাজৰ সৈতে সমাযোজন কৰিব নোৱাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
গ. চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সু-স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সু-স্বাস্থ্য বুলিলে কেৱল ৰোগ বা আঘাতৰ অনুপস্থিতিক নুবুজায়। ব্যক্তিৰ শৰীৰ, মন, আৱেগ আৰু সামাজিক জীৱন যথাসম্ভৱ সুস্থ আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ হৈ থকা অৱস্থাই সু-স্বাস্থ্য।
সু-স্বাস্থ্যৰ ওপৰত পুষ্টি, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, বিশুদ্ধ পানী, নিৰাপদ বাসস্থান, শিক্ষা, আয়, সামাজিক সমৰ্থন, স্বাস্থ্যসেৱা, দৈনন্দিন অভ্যাস আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ পৰে।
সেয়েহে সু-স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিক স্বাভাৱিক, সুখী আৰু ফলপ্ৰসূ জীৱন-যাপন কৰিবলৈ সক্ষম কৰা এক সামগ্ৰিক অৱস্থা।
২। মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ
মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ চিন্তা, অনুভূতি আৰু আচৰণৰ এনে এক সুস্থ আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ অৱস্থা, যাৰ সহায়ত তেওঁ বাস্তৱ জীৱনৰ চাপ আৰু সমস্যাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিব পাৰে, নিজৰ সামৰ্থ্য বিকশিত কৰিব পাৰে আৰু সমাজৰ সৈতে ফলপ্ৰসূভাৱে জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে।
Hadfield-ৰ ধাৰণা অনুসৰি, মানসিক স্বাস্থ্য ব্যক্তিত্বৰ বিভিন্ন দিশৰ সু-সমন্বিত আৰু সম্পূৰ্ণ কাৰ্যক্ষমতাৰ সৈতে জড়িত।
৩। আর্নেষ্ট জোন্সৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি?
উত্তৰঃ
পাঠ্যভিত্তিক আলোচনাত আর্নেষ্ট জোন্সৰ সৈতে জড়িত কৰি তলৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা হয়—
১। আত্মতৃপ্তি, সহনশীলতা আৰু আত্মবিশ্বাস।
২। নিজৰ শক্তি আৰু সামৰ্থ্য সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষমতা।
৩। জীৱনৰ সুখ-আনন্দ উপভোগ কৰাৰ সামৰ্থ্য।
৪। মানসিক স্বাস্থ্যৰ যিকোনো চাৰিটা উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰঃ
১। মানসিক সমস্যাৰ কাৰণ আৰু স্বৰূপ বুজিবলৈ সহায় কৰা।
২। মানসিক সমস্যা প্ৰতিৰোধ আৰু প্ৰতিকাৰৰ উপায় জনোৱা।
৩। সুস্থ ব্যক্তিত্ব আৰু সমাযোজন ক্ষমতা বিকশিত কৰা।
৪। মানসিক সুস্থতা সংৰক্ষণৰ কৌশল শিকোৱা।
৫। ক্ৰো আৰু ক্ৰোৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ উদ্দেশ্যসমূহ কি?
উত্তৰঃ
১। ব্যক্তিত্ব আৰু জীৱনৰ অভিজ্ঞতাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বুজাত সহায় কৰা।
২। ব্যক্তি আৰু দলৰ মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰা।
৩। মানসিক সমস্যাত ভোগা ব্যক্তিক সহায় কৰা আৰু সমস্যা সমাধানৰ উপযুক্ত পদ্ধতি বিকশিত কৰা।
৬। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
১। আত্মবিশ্বাসী আৰু আত্মসচেতন।
২। আৱেগিকভাৱে তুলনামূলক স্থিৰ।
৩। বাস্তৱসন্মত দৃষ্টিভংগী থাকে।
৪। পৰিৱেশৰ সৈতে সমাযোজন কৰিব পাৰে।
৫। আনৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক বজাই ৰাখে।
৬। সমস্যা সমাধান আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
৭। ব্যৰ্থতা সহ্য কৰি পুনৰ চেষ্টা কৰিব পাৰে।
৮। নিজৰ শক্তি আৰু সীমাবদ্ধতা বুজে।
৯। জীৱনৰ যুক্তিসংগত লক্ষ্য থাকে।
১০। নিজৰ কাম আৰু আচৰণৰ দায়িত্ব ল’ব পাৰে।
৭। মানসিক স্বাস্থ্য আৰু দৈহিক স্বাস্থ্যৰ সম্পৰ্ক লিখা।
উত্তৰঃ
মানসিক আৰু শাৰীৰিক স্বাস্থ্য পৰস্পৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। দীৰ্ঘদিনীয়া শাৰীৰিক অসুস্থতাই ব্যক্তিৰ মানসিক অৱস্থাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। একেদৰে অতিরিক্ত উদ্বেগ, চাপ বা হতাশাই নিদ্ৰা, খাদ্যাভ্যাস, শক্তি আৰু দৈহিক সুস্থতাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
সেয়ে সুস্থ জীৱনৰ বাবে শৰীৰ আৰু মন—দুয়োটাৰ যত্ন সমানে লোৱা প্ৰয়োজন।
৮। গৃহ-পৰিৱেশত শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
১। শিশুক মৰম, সুৰক্ষা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতাৰ অনুভূতি দিয়া।
২। অযথা তুলনা, অপমান আৰু কঠোৰ সমালোচনা এৰোৱা।
৩। নিজৰ মত প্ৰকাশৰ সুযোগ দিয়া।
৪। যুক্তিসংগত প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা।
৫। আত্মবিশ্বাস আৰু আত্মনিৰ্ভৰতা গঢ়ি তোলা।
৬। অতি কঠোৰ বা সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণহীন অনুশাসন এৰোৱা।
৭। ভুল কৰিলে ভয় দেখুৱাবৰ পৰিৱৰ্তে বুজাই দিয়া।
৮। প্ৰয়োজন হ’লে পৰামৰ্শদাতা বা বিশেষজ্ঞৰ সহায় লোৱা।
৯। মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ
মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে—
-
মানসিক সুস্থতাৰ গুৰুত্ব বুজায়,
-
মানসিক সমস্যা আগতীয়াকৈ চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে,
-
সমস্যা প্ৰতিৰোধৰ কৌশল শিকায়,
-
মানসিক অসুস্থতাৰ প্ৰতি কুসংস্কাৰ হ্ৰাস কৰে,
-
উপযুক্ত চিকিৎসা আৰু পৰামৰ্শ গ্ৰহণত উৎসাহিত কৰে,
-
সুস্থ ব্যক্তিত্ব আৰু সামাজিক সমাযোজনত সহায় কৰে।
১০। বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাত কি ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰঃ
বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ বাবে—
১। নিৰাপদ আৰু বন্ধুত্বপূৰ্ণ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব লাগে।
২। শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ সুযোগ দিব লাগে।
৩। অতিরিক্ত ভয় আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক চাপ কমাব লাগে।
৪। খেল-ধেমালি, কলা আৰু সৃজনশীল কাৰ্যৰ সুযোগ দিব লাগে।
৫। শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য সন্মান কৰিব লাগে।
৬। মানসিক সমস্যাৰ প্ৰাৰম্ভিক লক্ষণ চিনাক্ত কৰিব লাগে।
৭। প্ৰয়োজন অনুসৰি কাউন্সেলিং আৰু বিশেষজ্ঞৰ সহায়ৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ কাম সাধাৰণতে প্ৰতিৰোধমূলক, চিকিৎসা/আৰোগ্যমূলক আৰু সংৰক্ষণ/উন্নয়নমূলক দিশত আলোচনা কৰা হয়।
১১। পৰিয়ালৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰঃ
সুস্থ পৰিয়ালৰ বাবে সদস্যসকলৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক স্বাস্থ্য অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সুস্বাস্থ্য থাকিলে দৈনন্দিন কাম, শিক্ষা, উপাৰ্জন আৰু পাৰিবাৰিক দায়িত্ব ভালদৰে পালন কৰিব পাৰি।
পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, পুষ্টিকৰ খাদ্য, বিশুদ্ধ পানী, ব্যায়াম, স্বাস্থ্যকৰ অভ্যাস, মানসিক সমৰ্থন আৰু সময়মতে চিকিৎসা পৰিয়ালৰ স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ মূল উপায়।
১২। সমাজৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰঃ
সুস্থ নাগৰিকে সমাজৰ উৎপাদনশীলতা, শিক্ষা, অৰ্থনীতি আৰু সামাজিক উন্নয়নত অধিক অৱদান আগবঢ়াব পাৰে।
বিশুদ্ধ পানী, পয়ঃনিষ্কাশন, পৰিষ্কাৰ পৰিৱেশ, স্বাস্থ্যসেৱা, শিক্ষা, পুষ্টি আৰু সামাজিক নিৰাপত্তা সুস্থ সমাজৰ ভিত্তি। সেয়ে জনস্বাস্থ্য ব্যক্তিগত বিষয়ৰ লগতে সামাজিক উন্নয়নৰো অন্যতম মূল উপাদান।
ঘ. চমুটোকা
(ক) মানসিক স্বাস্থ্য
মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক মানসিক সুস্থতাৰ অৱস্থা, য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ ক্ষমতা বুজি ল’ব পাৰে, জীৱনৰ স্বাভাৱিক চাপ সামলাব পাৰে, আনৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক ৰাখিব পাৰে আৰু ফলপ্ৰসূ জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে।
মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়। আত্মবিশ্বাস, আৱেগিক ভাৰসাম্য, বাস্তৱসন্মত চিন্তা, স্থিতিস্থাপকতা আৰু সামাজিক সমাযোজন ইয়াৰ ইতিবাচক দিশ।
(খ) মানসিক অসুস্থতা
মানসিক অসুস্থতা বা mental health condition বুলিলে চিন্তা, আৱেগ বা আচৰণত এনে সমস্যাক বুজায় যিয়ে ব্যক্তিৰ দৈনন্দিন জীৱন, শিক্ষা, কৰ্ম, সম্পৰ্ক বা সুস্থতাত উল্লেখযোগ্য অসুবিধা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ লক্ষণ ব্যক্তি আৰু সমস্যাভেদে বেলেগ হয়। যেনে—
-
অতিৰিক্ত উদ্বেগ,
-
দীঘলীয়া দুখ বা হতাশা,
-
চিন্তা বা আচৰণত অস্বাভাবিক পৰিৱৰ্তন,
-
দৈনন্দিন কামত অসুবিধা,
-
নিদ্ৰা বা খাদ্যাভ্যাসৰ উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন।
মানসিক অসুস্থতা ব্যক্তিৰ নৈতিক দুৰ্বলতা নহয়। উপযুক্ত চিকিৎসা, পৰামৰ্শ আৰু সামাজিক সমৰ্থনে বহু সমস্যাত যথেষ্ট সহায় কৰে।
(গ) মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তি
যিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ শক্তি আৰু সীমাবদ্ধতা বুজি দৈনন্দিন জীৱনৰ চাপ, সমস্যা আৰু দায়িত্বৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে সফলভাৱে মোকাবিলা কৰিব পাৰে আৰু নিজৰ লগতে আনৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক বজাই ৰাখে, তেওঁক মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তি বুলি ক’ব পাৰি।
(ঘ) মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ আদৰ্শ বৈশিষ্ট্য
১। আত্মবিশ্বাস
২। আত্মগ্ৰহণযোগ্যতা
৩। বাস্তৱসন্মত আত্ম-মূল্যায়ন
৪। আৱেগিক পৰিপক্কতা
৫। সামাজিকতা
৬। আশাবাদ
৭। স্থিতিস্থাপকতা
৮। দায়িত্ববোধ
৯। সুস্থ জীৱন-দৰ্শন
১০। নিজৰ সম্ভাৱনা বিকাশৰ প্ৰচেষ্টা
ঙ. ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ
১। স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা? স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰা উপাদানসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ সামগ্ৰিক অৱস্থা। কেৱল কোনো ৰোগ নথকাটোৱেই সুস্বাস্থ্যৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ নহয়।
স্বাস্থ্য বহু কাৰকৰ সমন্বিত ফল। ইয়াৰ মুখ্য উপাদানসমূহ হ’ল—
১। জৈৱিক আৰু বংশগত কাৰক
বয়স, লিংগ, বংশগত বৈশিষ্ট্য আদি ব্যক্তিৰ স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ পেলায়।
২। জীৱনধাৰণৰ পদ্ধতি
খাদ্যাভ্যাস, ব্যায়াম, নিদ্ৰা, ধূমপান-মদ্যপান, দৈনন্দিন অভ্যাস আদি স্বাস্থ্যৰ সৈতে জড়িত।
৩। শাৰীৰিক পৰিৱেশ
বিশুদ্ধ বায়ু, পানী, নিৰাপদ বাসস্থান, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু পয়ঃনিষ্কাশন গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৪। সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থা
আয়, শিক্ষা, চাকৰি, সামাজিক নিৰাপত্তা আৰু সামাজিক সমৰ্থনে স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰে।
৫। স্বাস্থ্যসেৱা
চিকিৎসা, টিকাকৰণ, আগতীয়া ৰোগ চিনাক্তকৰণ আৰু পুনৰ্সংস্থাপন সুস্বাস্থ্যৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়।
৬। সংস্কৃতি আৰু সামাজিক পৰিৱেশ
বিশ্বাস, মূল্যবোধ আৰু সমাজৰ জীৱন-ধাৰাই স্বাস্থ্যসম্বন্ধীয় আচৰণ প্ৰভাৱিত কৰে।
সেয়েহে স্বাস্থ্য ব্যক্তিৰ নিজৰ আচৰণৰ লগতে পৰিয়াল, সমাজ, অৰ্থনীতি আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে জড়িত এক সামগ্ৰিক ধাৰণা।
২। মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ ধাৰণা আৰু সংজ্ঞা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মানসিক স্বাস্থ্য মানে কেৱল মানসিক ৰোগ নথকা অৱস্থা নহয়। ই এনে এক ইতিবাচক মানসিক অৱস্থা, য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ সামৰ্থ্য উপলব্ধি কৰিব পাৰে, জীৱনৰ সাধাৰণ চাপ সামলাব পাৰে, শিকা আৰু কাম ফলপ্ৰসূভাৱে কৰিব পাৰে আৰু সমাজৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিব পাৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ মূল দিশসমূহ হ’ল—
-
আৱেগিক ভাৰসাম্য,
-
বাস্তৱসন্মত চিন্তা,
-
সুস্থ সমাযোজন,
-
আত্মবিশ্বাস,
-
সমস্যাৰ মোকাবিলা,
-
সামাজিক সম্পৰ্ক,
-
নিজৰ সম্ভাৱনা বিকাশ।
Hadfield-ৰ দৃষ্টিভংগীত মানসিক স্বাস্থ্য ব্যক্তিত্বৰ সকলো দিশৰ সু-সমন্বিত কাৰ্যক্ষমতাৰ সৈতে জড়িত।
সেয়েহে মানসিক স্বাস্থ্যক ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত, আৱেগিক আৰু সামাজিক জীৱনৰ এক গতিশীল আৰু ইতিবাচক সুস্থতা বুলি ক’ব পাৰি।
৩। মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰকৃতি আৰু পৰিসৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰকৃতি
১। ই গতিশীল; সদায় একে নাথাকে।
২। ই কেৱল ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়।
৩। শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।
৪। আৱেগ, চিন্তা আৰু আচৰণৰ সৈতে জড়িত।
৫। পৰিৱেশ আৰু বংশগত দুয়োটা কাৰকে প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে।
৬। সামাজিক পৰিস্থিতি আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ থাকে।
৭। সুস্থ সমাযোজন আৰু স্থিতিস্থাপকতা ইয়াৰ মুখ্য দিশ।
৮। ব্যক্তিৰ সামৰ্থ্য আৰু জীৱনৰ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰ
ইয়াৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত থাকে—
-
মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰা,
-
মানসিক সমস্যা প্ৰতিৰোধ কৰা,
-
আগতীয়া চিনাক্তকৰণ,
-
পৰামৰ্শ আৰু চিকিৎসা,
-
পুনৰ্সংস্থাপন,
-
ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ,
-
সামাজিক সমাযোজন,
-
শিশু-কিশোৰৰ মানসিক বিকাশ,
-
পৰিয়াল আৰু বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা,
-
সমাজত stigma আৰু বৈষম্য হ্ৰাস কৰা।
সেয়েহে মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত আৰু ব্যক্তিৰ সমগ্ৰ জীৱনচক্ৰৰ সৈতে জড়িত।
৪। মানসিক স্বাস্থ্যৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
১। ইতিবাচক ধাৰণা — কেৱল ৰোগমুক্ত অৱস্থা নহয়।
২। গতিশীলতা — সময় আৰু পৰিস্থিতিৰ লগে লগে সলনি হ’ব পাৰে।
৩। সুস্থ সমাযোজন — পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খাব পাৰে।
৪। স্থিতিস্থাপকতা — সমস্যাৰ পিছত পুনৰ স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰি আহিব পাৰে।
৫। আৱেগিক ভাৰসাম্য — আৱেগ চিনাক্ত আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে।
৬। বাস্তৱসন্মত চিন্তা — বাস্তৱতা স্বীকাৰ কৰি সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে।
৭। সামাজিক সম্পৰ্ক — আনৰ সৈতে সুস্থভাৱে মিলি চলিব পাৰে।
৮। আত্মসচেতনতা — নিজৰ শক্তি আৰু সীমাবদ্ধতা বুজে।
৯। নমনীয়তা — পৰিস্থিতি অনুসৰি চিন্তা আৰু আচৰণ সলনি কৰিব পাৰে।
১০। জীৱন উপভোগৰ ক্ষমতা — সন্তুষ্টি আৰু আনন্দ অনুভৱ কৰিব পাৰে।
১১। নিজৰ সম্ভাৱনা বিকাশ — নিজৰ দক্ষতা আৰু প্ৰতিভা উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
১২। দেহ-মন সম্পৰ্ক — শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ সৈতে ইয়াৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থাকে।
৫। মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
মানসিক স্বাস্থ্য ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক বিকাশৰ ভেটি। ইয়াৰ গুৰুত্ব হ’ল—
১। বৌদ্ধিক বিকাশত সহায় কৰে।
২। আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।
৩। শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ যত্ন লোৱাত সহায় কৰে।
৪। সামাজিক সম্পৰ্ক সুস্থ কৰে।
৫। সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
৬। সমস্যা সমাধানৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে।
৭। আত্মবিশ্বাস আৰু আত্মসন্মান গঢ়ি তোলে।
৮। ব্যক্তিত্বৰ সুস্থ বিকাশ ঘটায়।
৯। জীৱনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে।
১০। ব্যৰ্থতা আৰু প্ৰতিকূলতাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাত সহায় কৰে।
১১। শিক্ষা আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ ফলপ্ৰসূতা বৃদ্ধি কৰে।
১২। মানসিক সমস্যা প্ৰতিৰোধত সহায় কৰে।
সেয়েহে সুখী, ফলপ্ৰসূ আৰু সু-সমাযোজিত জীৱনৰ বাবে মানসিক স্বাস্থ্য অতি প্ৰয়োজনীয়।
৬। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ মাজত সাধাৰণতে তলৰ গুণসমূহ দেখা যায়—
১। আত্মসচেতনতা।
২। আত্মগ্ৰহণযোগ্যতা।
৩। আত্মবিশ্বাস।
৪। আৱেগিক পৰিপক্কতা।
৫। বাস্তৱসন্মত দৃষ্টিভংগী।
৬। সমস্যাৰ সন্মুখীন হোৱাৰ সাহস।
৭। ব্যৰ্থতা সহ্য কৰাৰ ক্ষমতা।
৮। সামাজিক সমাযোজন।
৯। সুস্থ আন্তঃব্যক্তিক সম্পৰ্ক।
১০। স্বাধীন সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা।
১১। দায়িত্ববোধ।
১২। আশা আৰু ইতিবাচক মনোভাৱ।
১৩। স্থিতিস্থাপকতা।
১৪। নিজৰ সামৰ্থ্য বিকাশৰ আগ্ৰহ।
গুৰুত্বপূৰ্ণঃ মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি মানেই তেওঁৰ জীৱনত কেতিয়াও দুখ, ভয়, খং বা উদ্বেগ নাথাকে—এনে নহয়। মূল কথা হ’ল সেই অনুভূতিবোৰ সুস্থভাৱে সামলাব পৰা ক্ষমতা।
৭। মানসিক স্বাস্থ্যৰ দিশ বা মাত্ৰাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
মানসিক স্বাস্থ্যৰ মুখ্য দিশসমূহ হ’ল—
১। আৱেগিক দিশ
নিজৰ আৱেগ চিনাক্ত, প্ৰকাশ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
২। মনোবৈজ্ঞানিক দিশ
আত্মসম্মান, আত্মবিশ্বাস, আত্মবোধ আৰু জীৱনৰ উদ্দেশ্য।
৩। সামাজিক দিশ
সুস্থ সম্পৰ্ক, সহযোগিতা আৰু সামাজিক সমাযোজন।
৪। বৌদ্ধিক দিশ
চিন্তা, যুক্তি, সমস্যা সমাধান আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ।
৫। চাপ মোকাবিলাৰ ক্ষমতা
উদ্বেগ আৰু প্ৰতিকূল পৰিস্থিতি ফলপ্ৰসূভাৱে সামলোৱা।
Jahoda-ৰ ইতিবাচক মানসিক স্বাস্থ্যৰ মুখ্য মাত্ৰা
১। নিজৰ প্ৰতি ইতিবাচক মনোভাৱ।
২। বৃদ্ধি আৰু আত্ম-বাস্তৱায়ন।
৩। ব্যক্তিত্বৰ সংহতি।
৪। স্বায়ত্তশাসন।
৫। বাস্তৱতাৰ যথাযথ উপলব্ধি।
৬। পৰিৱেশৰ ওপৰত দক্ষ নিয়ন্ত্ৰণ বা mastery।
৮। মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানসিক স্বাস্থ্যৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিক সুস্থ, সু-সমাযোজিত আৰু দায়িত্বশীল জীৱন-যাপনৰ বাবে সক্ষম কৰা।
ইয়াৰ মুখ্য উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল—
১। মানসিক সমস্যা চিনাক্ত কৰা।
২। সমস্যা সৃষ্টি কৰা কাৰকসমূহ বুজা।
৩। প্ৰতিৰোধৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা।
৪। সুস্থ সমাযোজনৰ কৌশল শিকোৱা।
৫। আত্মবিশ্বাস আৰু আত্মসন্মান বৃদ্ধি কৰা।
৬। আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু আত্মনিৰ্ভৰতা গঢ়ি তোলা।
৭। আৱেগিক স্থিৰতা বৃদ্ধি কৰা।
৮। সামাজিক সম্পৰ্ক উন্নত কৰা।
৯। বাস্তৱসন্মত জীৱনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰা।
১০। প্ৰয়োজনত পৰামৰ্শ, চিকিৎসা আৰু পুনৰ্সংস্থাপনৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা।
৯। মানসিক স্বাস্থ্যৰ উপাদানসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলাত তলৰ উপাদানসমূহ গুৰুত্বপূৰ্ণ—
১। শাৰীৰিক সুস্থতা।
২। আত্মসম্মান আৰু আত্মগ্ৰহণযোগ্যতা।
৩। সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্ক।
৪। জীৱনৰ অৰ্থ আৰু বাস্তৱসন্মত লক্ষ্য।
৫। আৱেগিক নিয়ন্ত্ৰণ।
৬। বৌদ্ধিক সুস্থতা।
৭। নিৰাপদ আৰু সহায়ক পৰিৱেশ।
৮। প্ৰয়োজন আৰু আকাংক্ষাৰ মাজত ভাৰসাম্য।
৯। সমস্যা সমাধানৰ দক্ষতা।
১০। ইতিবাচক আচৰণ আৰু জীৱনধাৰণ।
১০। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ নিৰ্ণায়কসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বিভিন্ন মনোবিজ্ঞানীয়ে ভিন্ন মানদণ্ড আগবঢ়াইছে। সেইবোৰ মিলাই মূল নিৰ্ণায়কসমূহ হ’ল—
১। আত্মসচেতনতা।
২। বাস্তৱসন্মত আত্ম-মূল্যায়ন।
৩। নিৰাপত্তাবোধ।
৪। আৱেগিক স্থিৰতা।
৫। ব্যক্তিত্বৰ সংহতি।
৬। বাস্তৱতাৰ যথাযথ উপলব্ধি।
৭। পৰিৱেশৰ সৈতে সু-সমাযোজন।
৮। আত্মনিৰ্ভৰতা আৰু স্ব-নিয়ন্ত্ৰণ।
৯। সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্ক।
১০। জীৱনৰ বাস্তৱসন্মত লক্ষ্য।
১১। অভিজ্ঞতাৰ পৰা শিকাৰ ক্ষমতা।
১২। আনন্দ উপভোগৰ ক্ষমতা।
১৩। স্থিতিস্থাপকতা।
১৪। নিজৰ সম্ভাৱনা বিকাশৰ প্ৰচেষ্টা।
Maslow আৰু Mittelmann-ৰ আলোচনাতো নিৰাপত্তা, আত্মজ্ঞান, বাস্তৱতাৰ সৈতে যোগাযোগ, ব্যক্তিত্বৰ সংহতি আৰু জীৱনৰ উপযুক্ত লক্ষ্যৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।
১১। মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ বিকাশৰ ইতিহাস আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞান বা Mental Hygiene-ৰ ধাৰণাই ঊনবিংশ আৰু বিংশ শতিকাত ক্ৰমে সংগঠিত ৰূপ লাভ কৰে।
William Sweetser
১৮৪৩ চনত William Sweetser-ৰ Mental Hygiene নামৰ গ্ৰন্থ প্ৰকাশ পায়। ইয়াৰ পৰা “mental hygiene” শব্দটোৰ ঊনবিংশ শতিকাৰ ব্যৱহাৰৰ স্পষ্ট নিদৰ্শন পোৱা যায়।
Dorothea Dix
ঊনবিংশ শতিকাত Dorothea Dix-এ মানসিক ৰোগীৰ অমানৱীয় অৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন কৰি উন্নত চিকিৎসা আৰু আশ্ৰয়ৰ দাবী উত্থাপন কৰে।
Clifford Beers
Clifford W. Beers নিজে মানসিক চিকিৎসালয়ত থকা অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিত ১৯০৮ চনত A Mind That Found Itself প্ৰকাশ কৰে। এই গ্ৰন্থই মানসিক ৰোগীৰ মানৱীয় চিকিৎসা আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সংস্কাৰৰ আন্দোলনক শক্তিশালী কৰে।
National Committee for Mental Hygiene
Beers আৰু Adolf Meyer আদি ব্যক্তিৰ উদ্যোগত ১৯০৯ চনত National Committee for Mental Hygiene গঠন হয়।
প্ৰথম International Congress
প্ৰথম International Congress on Mental Hygiene ৫–১০ মে’, ১৯৩০ চনত Washington, D.C.-ত অনুষ্ঠিত হয়।
World Federation for Mental Health
১৯৪৮ চনত World Federation for Mental Health গঠন হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণাই কেৱল ৰোগ চিকিৎসাৰ পৰা আঁতৰি প্ৰতিৰোধ, সুস্থতা, সামাজিক সমৰ্থন আৰু অধিকাৰভিত্তিক দৃষ্টিভংগীলৈ বিস্তৃত হয়।
বিশ্ব মানসিক স্বাস্থ্য দিৱস
১০ অক্টোবৰ ১৯৯২ চনত World Mental Health Day প্ৰথম পালন কৰা হয়, World Federation for Mental Health-ৰ উদ্যোগত। বৰ্তমান প্ৰতি বছৰে ১০ অক্টোবৰ এই দিৱস পালন কৰা হয়।
আধুনিক ধাৰণা
বৰ্তমান মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত—
-
সুস্থতা বৃদ্ধি,
-
প্ৰতিৰোধ,
-
আগতীয়া সহায়,
-
চিকিৎসা,
-
পুনৰুদ্ধাৰ,
-
মানৱ অধিকাৰ,
-
stigma হ্ৰাস
আদিক একেলগে গুৰুত্ব দিয়া হয়।
চ. MCQ
১। মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল কি নোহোৱাৰ অৱস্থা নহয়?
A. শিক্ষা
B. মানসিক ৰোগ
C. বন্ধুত্ব
D. পৰিয়াল
উত্তৰঃ B. মানসিক ৰোগ
২। মানসিক স্বাস্থ্যৰ এটা মুখ্য লক্ষণ হ’ল—
A. সকলো সময়তে আনন্দিত থকা
B. বাস্তৱতাৰ পৰা আঁতৰি থকা
C. জীৱনৰ চাপ সামলাব পৰা
D. কাৰো সৈতে কথা নপতা
উত্তৰঃ C. জীৱনৰ চাপ সামলাব পৰা
৩। মানসিক স্বাস্থ্য কিহৰ ধাৰণা?
A. স্থিৰ
B. গতিশীল
C. কেৱল শাৰীৰিক
D. কেৱল সামাজিক
উত্তৰঃ B. গতিশীল
৪। মানসিক আৰু শাৰীৰিক স্বাস্থ্য—
A. সম্পূৰ্ণ পৃথক
B. পৰস্পৰৰ সৈতে জড়িত
C. কোনো সম্পৰ্ক নাই
D. কেৱল শিশুৰ ক্ষেত্ৰত জড়িত
উত্তৰঃ B. পৰস্পৰৰ সৈতে জড়িত
৫। মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত কোনটোৱে প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে?
A. বংশগতি
B. পৰিৱেশ
C. সামাজিক অভিজ্ঞতা
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
৬। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ এটা বৈশিষ্ট্য—
A. বাস্তৱতা অস্বীকাৰ কৰা
B. আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ
C. সকলোকে সন্দেহ কৰা
D. সদায় একাকী থকা
উত্তৰঃ B. আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ
৭। Mental Hygiene-ৰ সৈতে বিশেষভাৱে জড়িত ব্যক্তি কোন?
A. Clifford Beers
B. Newton
C. Darwin
D. Shakespeare
উত্তৰঃ A. Clifford Beers
৮। A Mind That Found Itself কোনে লিখিছিল?
A. Freud
B. Clifford Beers
C. Maslow
D. Hadfield
উত্তৰঃ B. Clifford Beers
৯। A Mind That Found Itself কেতিয়া প্ৰকাশ পাইছিল?
A. 1843
B. 1908
C. 1930
D. 1948
উত্তৰঃ B. 1908
১০। National Committee for Mental Hygiene কেতিয়া গঠন হয়?
A. 1909
B. 1919
C. 1930
D. 1948
উত্তৰঃ A. 1909
১১। প্ৰথম International Congress on Mental Hygiene কেতিয়া অনুষ্ঠিত হয়?
A. 1908
B. 1919
C. 1930
D. 1933
উত্তৰঃ C. 1930
১২। World Mental Health Day কেতিয়া পালন কৰা হয়?
A. 5 June
B. 10 October
C. 1 December
D. 7 April
উত্তৰঃ B. 10 October
১৩। World Mental Health Day প্ৰথম পালন কৰা হৈছিল—
A. 1948
B. 1970
C. 1992
D. 2001
উত্তৰঃ C. 1992
১৪। Jahoda-ৰ মতে কোনটো মানসিক স্বাস্থ্যৰ মাত্ৰা?
A. আত্ম-বাস্তৱায়ন
B. স্বায়ত্তশাসন
C. বাস্তৱ উপলব্ধি
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
১৫। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি—
A. কেতিয়াও দুখ নাপায়
B. কেতিয়াও চিন্তা নকৰে
C. দুখ আৰু চাপ সুস্থভাৱে সামলাব পাৰে
D. সদায় সুখী থাকে
উত্তৰঃ C. দুখ আৰু চাপ সুস্থভাৱে সামলাব পাৰে
১৬। মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে কোনটো উপযোগী?
A. সামাজিক সমৰ্থন
B. নিদ্ৰাৰ অভাৱ
C. সদায় একাকীত্ব
D. অত্যধিক চাপ
উত্তৰঃ A. সামাজিক সমৰ্থন
১৭। মানসিক অসুস্থতা—
A. নৈতিক দুৰ্বলতাৰ ফল
B. কেৱল বংশগত
C. বহু কাৰকৰ ফল হ’ব পাৰে
D. চিকিৎসা কৰিব নোৱাৰি
উত্তৰঃ C. বহু কাৰকৰ ফল হ’ব পাৰে
১৮। বিদ্যালয়ৰ মানসিক স্বাস্থ্য কাৰ্যসূচীৰ এটা লক্ষ্য—
A. শিক্ষাৰ্থীক ভয় দেখুওৱা
B. মানসিক সমস্যা চিনাক্ত আৰু সহায় কৰা
C. সকলোকে একে ধৰণে ব্যৱহাৰ কৰা
D. কেৱল পৰীক্ষা লোৱা
উত্তৰঃ B. মানসিক সমস্যা চিনাক্ত আৰু সহায় কৰা
১৯। মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ মূল দিশ—
A. প্ৰতিৰোধ
B. চিকিৎসা
C. সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়ন
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
২০। “Mental health is more than the absence of mental disorders” ধাৰণাটো কোন সংস্থাৰ আধুনিক ব্যাখ্যাৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ?
A. UNESCO
B. WHO
C. IMF
D. WTO
উত্তৰঃ B. WHO
_______________________________________________
Teacher Generate Question Answer
মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণা
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। স্বাস্থ্য মানে কি?
উত্তৰঃ- সাধাৰণ অৰ্থত স্বাস্থ্য বুলিলে ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাক বুজোৱা হয়। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO)-ৰ মতে, স্বাস্থ্য হৈছে কেৱল ৰোগ বা দুৰ্বলতাৰ অনুপস্থিতি নহয়; ই শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক কল্যাণৰ এক সম্পূৰ্ণ অৱস্থা।
২। মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে ব্যক্তিৰ এনে এক সুস্থ মানসিক অৱস্থাক বুজায়, যাৰ সহায়ত তেওঁ নিজৰ পৰিৱেশৰ বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰি চলিব পাৰে আৰু জীৱনত দেখা দিয়া সমস্যাসমূহৰ উপযুক্ত সমাধান কৰিব পাৰে। ই ব্যক্তিৰ সুস্থ আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ প্ৰকাশ।
৩। মানসিক অসুস্থতাৰ যিকোনো দুটা কাৰণৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:-মানসিক অসুস্থতাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল—
(ক) বংশানুক্ৰমিক কাৰণ: কিছুমান মানসিক অসুস্থতা বংশগতভাৱে ব্যক্তিৰ মাজলৈ আহিব পাৰে।
(খ) পৰিৱেশগত কাৰণ: পাৰিবাৰিক সমস্যা, সামাজিক পৰিৱেশ, মানসিক চাপ, সংঘাত আদি পৰিৱেশগত কাৰণেও মানসিক অসুস্থতা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
৪। মানসিকভাবে অসুস্থ লোকসকলক সহায় কৰাৰ যিকোনো উপায়ৰ কথা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- মানসিকভাৱে অসুস্থ ব্যক্তিক পৰিয়ালৰ লোক আৰু আপোনজনৰ সহায়-সহযোগিতা, মৰম, সহানুভূতি আৰু মানসিক সমৰ্থন প্ৰদান কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
৫। ‘মানসিক স্বাস্থ্য শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ নিচেই ওচৰৰ বিষয়।’ কোনে এনেদৰে কৈছিল?
উত্তৰ:-প্ৰফেছৰ হোমল (Professor Homle)-এ এনেদৰে কৈছিল।
৬। ‘মানসিক স্বাস্থ্য অবিহনে কোনো স্বাস্থ্য নাই’ (No health without mental health)- কথাষাৰ কোনে কৈছিল?
উত্তৰঃ- কথাষাৰ বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই (WHO) কৈছিল।
৭। মানসিক অসুস্থতাৰ যিকোনো দুটা কাৰণৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক অসুস্থতাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল—
(ক) বংশানুক্ৰমিক কাৰণ।
(খ) পৰিৱেশগত কাৰণ।
৮। মানসিকভাবে অসুস্থ লোকসকলক সহায় কৰাৰ যিকোনো উপায়ৰ কথা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:-মানসিকভাৱে অসুস্থ ব্যক্তিক পৰিয়ালৰ লোক আৰু আপোনজনৰ মৰম, সহানুভূতি, সহায়-সহযোগিতা আৰু মানসিক সমৰ্থন প্ৰদান কৰিব লাগে।
৯। অপৰাধপ্রবণ ছাত্র এজন মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যৱান হ’ব পাৰে নে নোৱাৰে লিখা।
উত্তৰ:-নোৱাৰে। কাৰণ অপৰাধপ্ৰবণ আচৰণ সুস্থ সামাজিক সমাযোজন আৰু সুস্থ মানসিক আচৰণৰ লক্ষণ নহয়।
১০। শুদ্ধ আৰু অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰাঃ
(ক) মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ পৰিবেশৰ লগত সমাযোজন কৰিব পৰা ক্ষমতা।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(খ) মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাই প্রয়োজনীয়তাসমূহৰ পূৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(গ) মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এক মনৰ স্থিৰ অৱস্থা।
উত্তৰ:- শুদ্ধ।
(ঘ) মানসিক স্বাস্থ্য সামাজিক মূল্যবোধ, আর্হি আৰু মানৰ লগত জড়িত।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ঙ) মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি মানেই মানসিক স্বাস্থ্য।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(চ) মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এটা আদৰ্শমূলক ধাৰণা।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ছ) মানসিক স্বাস্থ্যৰ কাৰ্য হৈছে মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষা।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(জ) মানসিকভাবে স্বাস্থ্যৱান লোক এজনৰ এটা সুস্থিৰ ব্যক্তিত্ব থাকে।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ঝ) মানসিক ৰোগবোৰ প্ৰতিকাৰমূলক।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ঞ) মানসিক অসুস্থতাত বংশগতিৰ কোনো প্ৰভাৱ নাই।
উত্তৰ:- শুদ্ধ।
(ট) মানসিকভাবে স্বাস্থ্যৱান লোক আৱেগিকভাৱে সুস্থিৰ হয়।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ঠ) শাৰীৰিকভাৱে স্বাস্থ্যৱানজন মানসিকভাবে সুস্থ নহ’বও পাৰে।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ড) এজন মানসিকভাবে স্বাস্থ্যবান লোকে সমাজত ভালদৰে সমাযোজন কৰিব নোৱাৰিব পাৰে।
উত্তৰ:- অশুদ্ধ।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰঃ
১। স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ:- স্বাস্থ্য বুলিলে মানুহৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিকভাৱে সুস্থ তথা সন্তুলিত অৱস্থাক বুজোৱা হয়। কেৱল ৰোগৰ পৰা মুক্ত হৈ থকাই স্বাস্থ্য নহয়; শৰীৰ আৰু মনৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যক্ষমতা বজাই ৰাখি সুস্থভাৱে জীৱন-যাপন কৰাটোৱেই স্বাস্থ্যৰ মূল অৰ্থ।
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ (WHO) মতে, স্বাস্থ্য হৈছে শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ এক সম্পূৰ্ণ অৱস্থা। অৰ্থাৎ, এজন ব্যক্তিৰ শৰীৰৰ বিভিন্ন অংগ-প্ৰত্যংগ স্বাভাৱিকভাৱে কাম কৰাৰ লগতে তেওঁৰ মানসিক অৱস্থাও সুস্থ আৰু সন্তুলিত হ’ব লাগে।
স্বাস্থ্য মানুহৰ বাবে এক অমূল্য সম্পদ। সুস্বাস্থ্যই ব্যক্তিৰ স্বাভাৱিক বিকাশ, দৈনন্দিন কাম-কাজ সম্পাদন আৰু সুখী জীৱন-যাপনত সহায় কৰে। স্বাস্থ্য কেৱল মানুহৰ ক্ষেত্ৰতে নহয়, জীৱ-জন্তু, পৰিৱেশ, চহৰ আদিৰ ক্ষেত্ৰতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়; যেনে— স্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ, স্বাস্থ্যকৰ চহৰ আদি।
সেয়েহে, স্বাস্থ্য হৈছে শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ এক সন্তুলিত অৱস্থা, যিয়ে ব্যক্তিক সুস্থ আৰু স্বাভাৱিক জীৱন-যাপনত সহায় কৰে।
২। সু-স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ- সু-স্বাস্থ্য বুলিলে কেৱল ৰোগ, আঘাত বা শাৰীৰিক বিষৰ পৰা মুক্ত হৈ থকাকে নুবুজায়। সু-স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক, আৱেগিক আৰু আধ্যাত্মিকভাৱে সুস্থ আৰু সন্তুলিত অৱস্থা।
স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিভিন্ন কাৰকে প্ৰভাৱ পেলায়। যেনে— পৰিৱেশ, ব্যক্তিৰ আচৰণ, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ, আৰ্থিক অৱস্থা আৰু ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি। দৰিদ্ৰতা, স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় জ্ঞানৰ অভাৱ, কম আয়, মৌলিক শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ আদিও সু-স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
সু-স্বাস্থ্য শিশু আৰু পৰিয়ালৰ বাবেই নহয়, প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ বাবেও সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ। স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষা শিশুৰ সামগ্ৰিক বিকাশৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। সেয়েহে পুষ্টি, স্বাস্থ্য, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু স্বাস্থ্যকৰ অভ্যাসৰ বিষয়ে সঠিক জ্ঞান, মনোভাৱ আৰু অনুশীলন গঢ়ি তোলাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তি, পৰিয়াল আৰু সমাজৰ স্বাস্থ্যৰ উন্নতি সাধন হয়।
বিদ্যালয়তো স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া উচিত। বিদ্যালয়ৰ স্বাস্থ্য কাৰ্যসূচীত স্বাস্থ্যকৰ বিদ্যালয় পৰিৱেশ, স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় নিৰ্দেশনা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা আদি অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা উচিত। ইয়াৰ লগতে শিশুসকলৰ শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ উপৰি মানসিক আৰু আৱেগিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰতিও সমান গুৰুত্ব দিব লাগে।
সেয়েহে, সু-স্বাস্থ্য হৈছে শৰীৰ, মন, আৱেগ আৰু সামাজিক জীৱনৰ এক সামগ্ৰিক সুস্থ আৰু সন্তুলিত অৱস্থা, যিয়ে ব্যক্তিক সুস্থ আৰু সুখী জীৱন-যাপনত সহায় কৰে।
৩। মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ:- মনোবিজ্ঞানী Hadfield-ৰ মতে, “মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিত্বৰ সামগ্ৰিকভাৱে সম্পূৰ্ণ আৰু সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ কাৰ্যক্ষমতা।”
৪। মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে ব্যক্তিৰ সুস্থ, স্বাভাৱিক আৰু সন্তুলিত মানসিক অৱস্থাক বুজোৱা হয়। সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, কোনো গুৰুতৰ মানসিক সমস্যা বা বিকাৰ নথকাকৈ ব্যক্তিয়ে নিজৰ চিন্তা, অনুভূতি আৰু আচৰণক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি স্বাভাৱিকভাৱে জীৱন-যাপন কৰিব পৰা অৱস্থাই মানসিক স্বাস্থ্য।
মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়; ই ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক ব্যক্তিত্বৰ সু-সামঞ্জস্য, আৱেগিক স্থিৰতা আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে সুস্থ সমযোজন ক্ষমতাৰ সৈতে জড়িত। এজন মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সৈতে নিজকে খাপ খুৱাব পাৰে, দৈনন্দিন সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে আৰু যুক্তিসংগতভাৱে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বংশগত বৈশিষ্ট্য আৰু পৰিৱেশ দুয়োটাৰে প্ৰভাৱ পৰে। পৰিয়াল, বিদ্যালয়, সমাজ, আৰ্থিক অৱস্থা আৰু জীৱনৰ বিভিন্ন অভিজ্ঞতাই ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে।
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অবিহনে এজন ব্যক্তিয়ে শান্তিপূৰ্ণ আৰু সুখী জীৱন-যাপন কৰাটো কঠিন। সেয়েহে, শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ লগতে মানসিক স্বাস্থ্যও সুস্থ আৰু সন্তুলিত জীৱনৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়।
৫। আর্নেষ্ট জোনে মানসিক স্বাস্থ্য সম্পর্কে দিয়া বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ:- আর্নেষ্ট জোনৰ মতে, মানসিক স্বাস্থ্যৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য তলত দিয়া ধৰণৰ—
(১) আত্মতৃপ্তি, সহনশীলতা আৰু আত্মবিশ্বাসঃ
মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তিৰ মাজত আত্মতৃপ্তিৰ ভাব থাকে। তেওঁ বিভিন্ন পৰিস্থিতিত সহনশীলতা, ধৈৰ্য আৰু আত্মবিশ্বাস বজাই ৰাখিব পাৰে।
(২) নিজৰ শক্তি-সামৰ্থ্যৰ সঠিক ব্যৱহাৰঃ
মানসিক স্বাস্থ্যসম্পন্ন ব্যক্তিয়ে নিজৰ শক্তি, সামৰ্থ্য আৰু দক্ষতা কাম-কাজত সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। লগতে বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হৈ নিজৰ যোগ্যতা আৰু সামৰ্থ্যৰ বিকাশ সাধন কৰিব পাৰে। কিন্তু মানসিকভাৱে অসুস্থ ব্যক্তিয়ে নিজৰ সামৰ্থ্য সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকাশ কৰাত অসুবিধা পায়।
(৩) আনন্দ আৰু সুখ উপভোগ কৰাৰ ক্ষমতাঃ
আত্মসন্তুষ্টি আৰু আনন্দ উপভোগ কৰাৰ ক্ষমতা মানসিক স্বাস্থ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে বিভিন্ন পৰিস্থিতিতো আনন্দ, সুখ আৰু ইতিবাচক মনোভাব বজাই ৰাখিব পাৰে। তেওঁ সহজে হতাশ বা মানসিকভাৱে ভাঙি নপৰে। আনহাতে, মানসিক সমস্যাত ভোগা ব্যক্তিয়ে অনুকূল পৰিৱেশতো আনন্দ উপভোগ কৰাত অসুবিধা অনুভৱ কৰিব পাৰে। গভীৰ অপৰাধবোধ, ভয় বা ঘৃণাৰ অনুভূতিয়েও তেওঁৰ আনন্দ-উপভোগৰ ক্ষমতাত বাধা দিব পাৰে।
৬। মানসিক স্বাস্থ্যৰ যিকোনো চাৰিটা উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল—
(ক) মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিভিন্ন সমস্যা আৰু সেইবোৰৰ স্বৰূপ বুজিবলৈ সহায় কৰা।
(খ) মানসিক অসুস্থতাৰ কাৰণসমূহ জানি সেইবোৰৰ চিকিৎসা আৰু প্ৰতিকাৰৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰাত সহায় কৰা।
(গ) ব্যক্তিৰ ভাৰসাম্যপূৰ্ণ আৰু সুস্থ মানসিক বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কলা-কৌশল আৰু পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়া।
(ঘ) মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থভাৱে বজাই ৰখাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অনুশীলন আৰু ব্যৱহাৰিক পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে বুজিবলৈ সহায় কৰা।
৭। মানসিকভাবে সুস্থ ব্যক্তি এজনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি এজনৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(১) মানসিক ৰোগৰ পৰা মুক্তঃ
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি সাধাৰণতে বিভিন্ন মানসিক ৰোগ আৰু গুৰুতৰ মানসিক সমস্যাৰ পৰা মুক্ত হৈ থাকে।
(২) মানসিক স্থিৰতাঃ
তেওঁৰ মন স্থিৰ আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ হয়। তেওঁ নিজৰ আৱেগ আৰু অনুভূতিসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে।
(৩) সামাজিক সমাযোজনৰ ক্ষমতাঃ
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে পৰিয়াল, বিদ্যালয় আৰু সমাজৰ বিভিন্ন পৰিৱেশৰ সৈতে সহজে সমাযোজন কৰিব পাৰে আৰু আনৰ সৈতে সুসম্পৰ্ক বজাই ৰাখে।
(৪) সবল ব্যক্তিত্বঃ
এজন মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি সাধাৰণতে সবল আৰু সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ অধিকাৰী হয়। তেওঁ নিজৰ সামৰ্থ্যৰ সঠিক ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে।
৮। ক্রো আৰু ক্রোয়ে বর্ণনা কৰা মানসিক স্বাস্থ্যৰ উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:- ক্ৰো আৰু ক্ৰোৰ মতে, মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল—
(১) ব্যক্তিত্বৰ উন্নতিঃ
ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ আৰু জীৱনত লাভ কৰা বিভিন্ন অভিজ্ঞতাৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ বিষয়ে সঠিক জ্ঞান আৰু উপলব্ধি গঢ়ি তোলাত সহায় কৰা।
(২) ব্যক্তি আৰু দলৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতিঃ
ব্যক্তি আৰু বিভিন্ন দলৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ আৰু উন্নত কৰি তোলাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ব্যৱস্থা আৰু কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰা।
(৩) মানসিক ৰোগীক সহায় কৰাঃ
মানসিক সমস্যাত ভোগা ব্যক্তিসকলক প্ৰয়োজনীয় সহায়-সহযোগিতা আৰু চিকিৎসামূলক সহায় আগবঢ়োৱা। লগতে মানসিক সমস্যাৰ সমাধানৰ বাবে উপযুক্ত কলা-কৌশল আৰু পদ্ধতিৰ বিকাশ সাধন কৰা।
৯। মানসিক দিশৰ পৰা স্বাস্থ্যৱান লোক এজনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ:- মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিৰ কিছুমান বিশেষ বৈশিষ্ট্য থাকে। সেইবোৰ হ’ল—
(ক) সবল ব্যক্তিত্বঃ
তেওঁ সাধাৰণতে সবল, সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ আৰু সুস্থ ব্যক্তিত্বৰ অধিকাৰী হয়।
(খ) আৱেগিক স্থিৰতাঃ
তেওঁ নিজৰ আৱেগ আৰু অনুভূতিসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে আৰু বিভিন্ন পৰিস্থিতিত আৱেগিকভাৱে স্থিৰ হৈ থাকে।
(গ) শাৰীৰিকভাৱে সুস্থঃ
মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক স্বাস্থ্যও সাধাৰণতে ভাল আৰু তেওঁ সুস্থ-সবল প্ৰকৃতিৰ হয়।
(ঘ) সমাযোজনৰ ক্ষমতাঃ
তেওঁ পৰিয়াল, সমাজ আৰু বিভিন্ন পৰিৱেশৰ সৈতে সহজে সমাযোজন কৰিব পাৰে আৰু সাধাৰণতে গুৰুতৰ সমাযোজন সমস্যাত ভোগে নোৱাৰে।
(ঙ) মানসিক ৰোগৰ পৰা মুক্তঃ
তেওঁ সাধাৰণতে গুৰুতৰ মানসিক ৰোগ বা মানসিক বিকাৰৰ পৰা মুক্ত হৈ থাকে।
(চ) প্ৰবল প্ৰেৰণামূলক শক্তিঃ
তেওঁৰ জীৱনৰ লক্ষ্য পূৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰবল প্ৰেৰণা, উৎসাহ আৰু কৰ্মশক্তি থাকে। এই শক্তিয়ে তেওঁক বিভিন্ন কাম সফলভাৱে সম্পাদন কৰাত সহায় কৰে।
১০। স্বাস্থ্যৱান লোক এজনৰ চৰিত্ৰসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক দিশৰ পৰা এজন স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিৰ প্ৰধান চৰিত্ৰ বা বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(ক) শাৰীৰিকভাৱে স্বাস্থ্যৱানঃ
এজন স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক স্বাস্থ্য ভাল আৰু তেওঁ দৈনন্দিন কাম-কাজ স্বাভাৱিকভাৱে সম্পাদন কৰিব পাৰে।
(খ) মনোবৈজ্ঞানিকভাৱে শক্তিশালীঃ
তেওঁ মানসিকভাৱে শক্তিশালী হয় আৰু বিভিন্ন সমস্যা বা প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে।
(গ) আৱেগিকভাৱে স্থিৰঃ
তেওঁ নিজৰ আৱেগ আৰু অনুভূতিসমূহ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিব পাৰে আৰু বিভিন্ন পৰিস্থিতিত আৱেগিকভাৱে স্থিৰ হৈ থাকে।
(ঘ) সামাজিকভাৱে সু-সমাযোজিতঃ
তেওঁ পৰিয়াল, সমাজ আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে সহজে সমাযোজন কৰিব পাৰে আৰু আনৰ সৈতে সু-সম্পৰ্ক বজাই ৰাখে।
(ঙ) সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত আত্মবিশ্বাসীঃ
এজন স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তি সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত আত্মবিশ্বাসী হয়। তেওঁ পৰিস্থিতি বিবেচনা কৰি যুক্তিসংগত আৰু উপযুক্ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
১১। মানসিক স্বাস্থ্য দৈহিক স্বাস্থ্যৰ লগত কেনেদৰে জড়িত?
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্য আৰু দৈহিক স্বাস্থ্যৰ মাজত অতি ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ব্যক্তিৰ মানসিক সুস্থতাও বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে। এজন ব্যক্তি যদি শাৰীৰিকভাৱে দুৰ্বল বা অসুস্থ হয়, তেন্তে তাৰ প্ৰভাৱ তেওঁৰ মন আৰু আচৰণৰ ওপৰতো পৰিব পাৰে।
দাৰ্শনিক এৰিষ্টটলে কৈছিল যে, “সুস্থ দেহতহে সুস্থ মনৰ সৃষ্টি হয়।” অৰ্থাৎ, সুস্থ শৰীৰে সুস্থ মন গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। একেদৰে মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু সুখী হৈ থাকিলেও ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পৰে।
সেয়েহে, মানসিক আৰু দৈহিক স্বাস্থ্য ইটোৱে-সিটোৰ পৰিপূৰক আৰু পৰস্পৰ সম্পৰ্কযুক্ত। এজন ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক সুস্থতাৰ বাবে দুয়োটাকে সমানে গুৰুত্ব দিয়া প্ৰয়োজন।
১২। গৃহ পৰিবেশত শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাসমূহ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ- গৃহ পৰিৱেশে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য আৰু ব্যক্তিত্ব বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। সেয়েহে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰাখিবলৈ তলত দিয়া ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰা উচিত—
(ক) শিশুক যথেষ্ট মৰম, স্নেহ আৰু ভালপোৱা দিব লাগে।
(খ) শিশুক সদায় সমালোচনা কৰা বা আন শিশুৰ সৈতে তুলনা কৰা উচিত নহয়।
(গ) শিশুৰ ভৱিষ্যৎক লৈ অত্যধিক চিন্তা বা উদ্বিগ্নতা প্ৰকাশ কৰিব নালাগে।
(ঘ) ঘৰৰ পৰিৱেশ গণতান্ত্ৰিক আৰু বন্ধুত্বপূৰ্ণ হোৱা উচিত, যাতে শিশুৱে নিজৰ মতামত প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।
(ঙ) শিশুৰ যুক্তিসংগত আৰু প্ৰয়োজনীয় চাহিদাসমূহ যথাসম্ভৱ পূৰণ কৰিব লাগে।
(চ) শিশুৰ মাজত আত্মবিশ্বাস আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ ভাব গঢ়ি তুলিব লাগে।
(ছ) ঘৰৰ অনুশাসন ব্যৱস্থা অত্যধিক কঠোৰ বা সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণহীন হোৱা উচিত নহয়। অনুশাসন সন্তুলিত আৰু যুক্তিসংগত হোৱা উচিত।
(জ) প্ৰয়োজন অনুসৰি শিশুক সঠিক নিৰ্দেশনা, পৰামৰ্শ আৰু সহায় আগবঢ়াব লাগে।
১৩। মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ গুৰুত্বসমূহ বর্ণনা কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞান সকলো ব্যক্তিৰ বাবেই অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য অবিহনে এজন ব্যক্তিয়ে শান্তিপূৰ্ণ, সুখী আৰু স্বাভাৱিক জীৱন-যাপন কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে, মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰাটো সকলোৰে বাবে প্ৰয়োজনীয়।
মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে আমাক তলত দিয়া ধৰণে সহায় কৰে—
(ক) মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা উপলব্ধি কৰাত সহায় কৰে।
(খ) নিজকে মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু সবল কৰি ৰখাৰ বিভিন্ন কৌশল আৰু পদ্ধতিৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰাত সহায় কৰে।
(গ) মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিৰ বিভিন্ন বৈশিষ্ট্য আৰু আচৰণৰ বিষয়ে জানিবলৈ সহায় কৰে।
(ঘ) বিভিন্ন মানসিক সমস্যাৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ আৰু সেইবোৰৰ সমাধানৰ বাবে উপযুক্ত উপায় বিচাৰি উলিয়াবলৈ সহায় কৰে।
ইয়াৰ উপৰি, মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে আমাক মানসিক ৰোগ সম্পৰ্কে কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা বুজিবলৈ সহায় কৰে—
(ক) কিছুমান মানসিক ৰোগৰ ক্ষেত্ৰত বংশগত প্ৰভাৱ থাকিব পাৰে।
(খ) মানসিক ৰোগক কেৱল ব্যক্তিৰ কোনো বেয়া কাম বা নৈতিক দোষৰ ফল বুলি গণ্য কৰা উচিত নহয়।
(গ) মানসিক ৰোগৰ কিছুমান লক্ষণ আৰু উপসৰ্গ আগতীয়াকৈ চিনাক্ত কৰিব পাৰি।
(ঘ) উপযুক্ত চিকিৎসা আৰু যত্নৰ সহায়ত বহু মানসিক সমস্যাৰ উপশম আৰু নিয়ন্ত্ৰণ সম্ভৱ।
(ঙ) মানসিক ৰোগৰ ক্ষেত্ৰত উপযুক্ত চিকিৎসা, পৰামৰ্শ আৰু সহায় আগবঢ়োৱা সম্ভৱ।
(চ) মানসিক ৰোগে ব্যক্তিৰ চিন্তা, অনুভূতি আৰু আচৰণত অস্বাভাৱিক পৰিৱৰ্তন ঘটাব পাৰে।
সামৰণিঃ- সেয়েহে, মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ জ্ঞান ব্যক্তিৰ মানসিক সুস্থতা বজাই ৰখা, মানসিক সমস্যা প্ৰতিৰোধ কৰা আৰু প্ৰয়োজনীয় সময়ত উপযুক্ত সহায় লাভ কৰাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
১৪। মানসিক অসুস্থতা নিবাৰণ কৰা আৰু মানসিক জীৱনৰ সংৰক্ষণ আৰু বিকাশৰ বাবে বিদ্যালয়ে কেনেধৰণ ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰ:- শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশ আৰু সংৰক্ষণত বিদ্যালয়ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে। বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক অসুস্থতা প্ৰতিৰোধ কৰাৰ লগতে সুস্থ ব্যক্তিত্ব গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান ভূমিকা কেইটামান হ’ল—
(১) সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ মূল্য উপলব্ধি কৰোৱাঃ
বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীসকলক মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তাৰ বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান কৰে।
(২) ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ সাধনঃ
বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ বিভিন্ন গুণ, যোগ্যতা, প্ৰতিভা আৰু শক্তি-সামৰ্থ্য চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ সঠিক বিকাশত সহায় কৰে।
(৩) মনোদৈহিক শক্তিৰ বিকাশঃ
শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক আৰু শাৰীৰিক সামৰ্থ্যৰ সমন্বিত বিকাশৰ বাবে বিদ্যালয়ে উপযুক্ত পৰিৱেশ আৰু সুযোগ প্ৰদান কৰে।
(৪) মূল্যবোধৰ বিকাশঃ
শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত সহযোগিতা, সহনশীলতা, শৃংখলা, দায়িত্ববোধ আদি মূল্যবোধ গঢ়ি তুলি শান্তিপূৰ্ণ আৰু সুস্থ জীৱন-যাপনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে।
(৫) মানসিক সমস্যা চিনাক্তকৰণ আৰু প্ৰতিৰোধঃ
বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ আৰু মানসিক অৱস্থাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি বিভিন্ন মানসিক সমস্যাৰ প্ৰাৰম্ভিক লক্ষণ চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে।
(৬) মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংৰক্ষণ আৰু বিকাশঃ
বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীসকলক মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰখাৰ বিভিন্ন কৌশল, অভ্যাস আৰু সংৰক্ষণমূলক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়ে।
মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ সাধাৰণতে তিনিটা ভাগত বিভক্ত—
(ক) নিবাৰণমূলক কাৰ্য
(খ) আৰোগ্যমূলক কাৰ্য(গ) সংৰক্ষণমূলক কাৰ্য
সামৰণিঃ- সেয়েহে, মানসিক অসুস্থতা প্ৰতিৰোধ, মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ সামগ্ৰিক ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিদ্যালয়ত লাভ কৰা সঠিক জ্ঞান, পৰিৱেশ আৰু নিৰ্দেশনাই শিক্ষাৰ্থীক সুস্থ আৰু সু-সমাযোজিত ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
১৫। পৰিয়াল এটাৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ তাৎপর্য কি?
উত্তৰঃ- স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ এক সামগ্ৰিক অৱস্থা। এটা পৰিয়ালৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব অতি বেছি, কাৰণ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ সুস্থতা আৰু দৈনন্দিন কাম-কাজৰ সফলতা স্বাস্থ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
পৰিয়ালৰ জ্যেষ্ঠ সদস্যসকলে নিজে স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি সচেতন হোৱাৰ লগতে সৰু সদস্যসকলকো স্বাস্থ্যৰ বিষয়ে সচেতন কৰি তুলিব লাগে। পৰিয়ালত স্বাস্থ্য সম্পৰ্কে সজাগতা থাকিলে সদস্যসকলে স্বাস্থ্যকৰ অভ্যাস, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু সঠিক জীৱন-যাপনৰ প্ৰতি গুৰুত্ব দিয়ে।
স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি উদাসীন হ’লে পৰিয়ালৰ সদস্যসকলে বিভিন্ন ৰোগত আক্ৰান্ত হ’ব পাৰে আৰু আনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। বিশেষকৈ বৰ্তমানৰ একক পৰিয়ালত সদস্যসকলৰ মাজত কোনো এজন অসুস্থ হ’লে পৰিয়ালটোৰ ওপৰত অতিৰিক্ত দায়িত্ব আৰু আৰ্থিক বোজা পৰিব পাৰে। সেয়েহে পৰিয়ালত স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি সচেতনতা অতি প্ৰয়োজনীয়।
পৰিয়ালত সুস্থ আৰু স্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ বজাই ৰাখিলে বেমাৰ-আজাৰ প্ৰতিৰোধ কৰাত সহায় হয়। এই উদ্দেশ্যে চৰকাৰেও পৰিয়াল পৰিকল্পনা আৰু পৰিয়ালকেন্দ্ৰিক বিভিন্ন স্বাস্থ্য আঁচনি গ্ৰহণ কৰিছে। এই আঁচনিসমূহৰ সঠিক ৰূপায়ণে পৰিয়ালৰ স্বাস্থ্য উন্নত কৰাৰ লগতে সামাজিক আৰু আৰ্থিক উন্নতিতো সহায় কৰে।
সামৰণিঃ- সেয়েহে, এটা সুস্থ পৰিয়ালৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি সচেতনতা, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, সঠিক খাদ্যাভ্যাস আৰু স্বাস্থ্যকৰ জীৱন-যাপন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
১৬। সমাজৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ তাৎপর্য কি?
উত্তৰ:- সু-স্বাস্থ্য মানুহৰ সুখী আৰু শান্তিপূৰ্ণ জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আধাৰ। কেৱল ব্যক্তিগত জীৱনতেই নহয়, সমাজ আৰু দেশৰ সৰ্বাংগীন উন্নয়নৰ বাবেও সু-স্বাস্থ্য অতি প্ৰয়োজনীয়। সুস্থ ব্যক্তিয়ে নিজৰ কৰ্মক্ষমতা আৰু উৎপাদিকা শক্তি বৃদ্ধি কৰি সমাজৰ উন্নতিত অৰিহণা যোগাব পাৰে।
সমাজৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিভিন্ন উপাদানে প্ৰভাৱ পেলায়। চৰকাৰৰ স্বাস্থ্য মন্ত্ৰালয়, স্বাস্থ্য বিভাগ, চিকিৎসালয় আৰু অন্যান্য স্বাস্থ্যসেৱা কেন্দ্ৰসমূহে জনসাধাৰণৰ স্বাস্থ্য ৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ইয়াৰ উপৰি উন্নত ৰাস্তা-পদূলি, পৰিষ্কাৰ পৰিৱেশ, বিশুদ্ধ পানী, পুষ্টিকৰ খাদ্য আৰু উন্নত স্বাস্থ্যসেৱাই সমাজৰ স্বাস্থ্য উন্নত কৰাত সহায় কৰে। আনহাতে, দৰিদ্ৰতা আৰু মূল্যবৃদ্ধিৰ দৰে সমস্যাই স্বাস্থ্যৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
এজন ব্যক্তি যদি অসুস্থ হৈ থাকে আৰু নিয়মীয়াকৈ নিজৰ কৰ্মত উপস্থিত থাকিব নোৱাৰে, তেন্তে তেওঁৰ কৰ্মক্ষমতা হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিগত ক্ষতিৰ লগতে সমাজৰ উৎপাদিকা শক্তি আৰু সামগ্ৰিক উন্নয়নতো বাধা আহিব পাৰে।
সেয়েহে, স্বাস্থ্যৰ উন্নয়ন কেৱল ব্যক্তিগত সুখ-শান্তিৰ বাবেই নহয়; ই সমাজৰ সৰ্বাংগীন উন্নয়নৰ বাবেও অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। সুস্থ সমাজ গঢ়ি তুলিবলৈ স্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা, স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি সচেতনতা বৃদ্ধি কৰা আৰু উপযুক্ত স্বাস্থ্যসেৱা নিশ্চিত কৰা উচিত।
সামৰণিঃ- সু-স্বাস্থ্য আৰু সমাজৰ উন্নয়নৰ মাজত এক ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। সেয়েহে, ব্যক্তি আৰু সমাজ উভয়ৰে উন্নতিৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি যথাযথ গুৰুত্ব দিয়া অতি প্ৰয়োজনীয়।
১৭। চমুটোকা লিখাঃ
(ক) মানসিক স্বাস্থ্য।
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে ব্যক্তিৰ মানসিক ৰোগ বা বিকাৰৰ পৰা মুক্ত, সুস্থ আৰু সন্তুলিত মানসিক অৱস্থাক বুজোৱা হয়। সমাজত সুন্দৰভাৱে আৰু শান্তিপূৰ্ণভাৱে জীৱন-যাপন কৰিবলৈ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ মানসিকভাৱে সুস্থ হৈ থকাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
মনোবিজ্ঞানী হিলগাৰ্ডৰ মতে, মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়; অধিক ইতিবাচক অৰ্থত ই হৈছে সু-সমাযোজন, ফলপ্ৰসূ কাৰ্যক্ষমতা, ভৱিষ্যৎমুখী মনোভাৱ আৰু আগ্ৰহ আদিৰ দ্বাৰা চিহ্নিত এক সুস্থ মানসিক অৱস্থা।
সেয়েহে, মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক অৱস্থা, য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ আৱেগ, চিন্তা আৰু আচৰণৰ মাজত ভাৰসাম্য বজাই ৰাখি পৰিৱেশৰ সৈতে সুস্থ সমাযোজন কৰি সুখী আৰু স্বাভাৱিক জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে।
(খ) মানসিক অসুস্থতা।
উত্তৰ:- যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ পৰিৱেশ আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰাত ব্যৰ্থ হয় আৰু তেওঁৰ চিন্তা, আৱেগ বা আচৰণত অস্বাভাৱিকতা দেখা দিয়ে, তেতিয়া সেই অৱস্থাক মানসিক অসুস্থতা বুলি কোৱা হয়।
মনোবিজ্ঞানী হিলগাৰ্ডৰ মতে, মানসিক অসুস্থতা হৈছে এনে এক অৱস্থা, য’ত আৱেগিক, অভিপ্ৰায়মূলক আৰু সামাজিক অপসমাযোজন ইমানেই গুৰুতৰ হৈ পৰে যে ই ব্যক্তিৰ স্বাভাৱিক দৈনন্দিন আচৰণত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে।
মানসিক অসুস্থতাৰ কিছুমান প্ৰধান লক্ষণ হ’ল—
(১) দৈহিক লক্ষণঃ ইন্দ্ৰিয়ৰ সংবেদনশীলতা হ্ৰাস পোৱা, পক্ষাঘাতগ্ৰস্ত হোৱা আদি দৈহিক সমস্যাই দেখা দিব পাৰে।
(২) আৱেগিক লক্ষণঃ অত্যধিক ভয়, খং, উদ্বেগ, হতাশা আদি আৱেগিক অস্বাভাৱিকতা দেখা দিব পাৰে।
(৩) আচৰণগত লক্ষণঃ চুৰি কৰা, বস্তু জ্বলাই দিয়া আদি অস্বাভাৱিক আচৰণ দেখা দিব পাৰে।
মানসিক অসুস্থতাৰ ক্ষেত্ৰত পৰিয়াল, বিদ্যালয় আৰু সমাজে প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা উচিত। বিভিন্ন মানসিক সমস্যাৰ কাৰণ চিনাক্ত কৰা আৰু সেইবোৰৰ সমাধানৰ ক্ষেত্ৰত মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
মানসিক অসুস্থ ব্যক্তিৰ প্ৰতি থকা নিন্দা, অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰ দূৰ কৰাতো মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানে সহায় কৰে। লগতে মানসিকভাৱে অসুস্থ ব্যক্তিক চিনাক্ত কৰি উপযুক্ত চিকিৎসা, পৰামৰ্শ আৰু প্ৰয়োজনীয় সহায় আগবঢ়োৱাৰ ব্যৱস্থাও কৰে।
ইয়াৰ উপৰি, মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ আৰু মানসিক অসুস্থতা প্ৰতিৰোধৰ বাবে বিভিন্ন কৌশল আৰু পদ্ধতিৰ বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান কৰে। ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ বিকাশত ক্লিফ’ৰ্ড বিয়াৰ্চৰ উল্লেখযোগ্য অৱদান আছে।
(গ) মানসিকভাবে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তি।
উত্তৰ:- যিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ শক্তি-সামৰ্থ্য আৰু যোগ্যতা বুজি লৈ দৈনন্দিন জীৱনৰ বিভিন্ন সমস্যা, উদ্বেগ আৰু প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰিব পাৰে আৰু নিজৰ কাম-কাজ ফলপ্ৰসূভাৱে সম্পাদন কৰিব পাৰে, তেওঁক মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তি বুলি কোৱা হয়।
মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তিয়ে নিজৰ পৰিৱেশ আৰু সমাজৰ সৈতে সু-সমাযোজন কৰি শান্তিপূৰ্ণ আৰু সুস্থ জীৱন-যাপন কৰে। তেওঁৰ চিন্তা, আৱেগ আৰু আচৰণৰ মাজত এক সুস্থ ভাৰসাম্য থাকে।
মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(১) তেওঁ সমাযোজন প্ৰক্ৰিয়াত সাধাৰণতে গুৰুতৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন নহয় আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে সহজে খাপ খাব পাৰে।
(২) তেওঁ মানসিক ৰোগ, অতিৰিক্ত মানসিক অশান্তি আৰু অসন্তুলনৰ পৰা সাধাৰণতে মুক্ত হৈ থাকে।
(৩) তেওঁ শাৰীৰিকভাৱেও সুস্থ আৰু সবল প্ৰকৃতিৰ হয়।
(৪) তেওঁ আৱেগিকভাৱে স্থিৰ আৰু সুস্থ হোৱাৰ লগতে সবল আৰু সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ অধিকাৰী হয়।
(ঘ) মানসিকভাবে সুস্থ ব্যক্তিৰ আদর্শ বৈশিষ্ট্যসমূহ।
উত্তৰ:-মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ কিছুমান আদৰ্শ বৈশিষ্ট্য থাকে। এই বৈশিষ্ট্যসমূহে ব্যক্তিৰ সুস্থ ব্যক্তিত্ব, আৱেগিক স্থিৰতা আৰু সামাজিক সমাযোজনৰ পৰিচয় দিয়ে। সেইবোৰ হ’ল—
(১) ব্যক্তিগত পৰিপক্কতা (Personal Maturity): ব্যক্তিজনৰ চিন্তা, আচৰণ আৰু সিদ্ধান্তত পৰিপক্কতা থাকে।
(২) আত্মবিশ্বাস (Self-Confidence): নিজৰ যোগ্যতা আৰু সামৰ্থ্যৰ ওপৰত বিশ্বাস থাকে।
(৩) আশাবাদী মনোভাৱ (Optimism): প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিতো ইতিবাচক আৰু আশাবাদী মনোভাৱ বজাই ৰাখে।
(৪) বাস্তৱসন্মত আত্ম-মূল্যায়ন (Realistic Self-Assessment): নিজৰ গুণ, দুৰ্বলতা, যোগ্যতা আৰু সীমাবদ্ধতাক বাস্তৱভাৱে মূল্যায়ন কৰিব পাৰে।
(৫) আত্মগ্ৰহণযোগ্যতা (Self-Acceptance): নিজৰ ভাল-বেয়া দিশসমূহ গ্ৰহণ কৰি নিজকে স্বাভাৱিকভাৱে মূল্য দিব পাৰে।
(৬) আত্ম-উপলব্ধি (Self-Actualization): নিজৰ অন্তৰ্নিহিত প্ৰতিভা, যোগ্যতা আৰু সম্ভাৱনাসমূহৰ সৰ্বোত্তম বিকাশ সাধন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
(৭) সামাজিকতা (Sociability): আন ব্যক্তিৰ সৈতে সু-সম্পৰ্ক স্থাপন কৰি সমাজৰ সৈতে সুস্থভাৱে মিলি চলিব পাৰে।
(৮) মানসিক দ্বন্দ্বৰ অভাৱ (Lack of Mental Conflicts): অতিৰিক্ত মানসিক দ্বন্দ্ব, অস্থিৰতা আৰু অন্তৰ্দ্বন্দ্ব সাধাৰণতে নাথাকে।
(৯) উচ্চ নৈতিকতা (High Moral): নৈতিক মূল্যবোধ, সততা আৰু দায়িত্ববোধৰ প্ৰতি গুৰুত্ব দিয়ে।
(১০) সুস্থ ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক দৰ্শন (Sound Personal and Social Philosophy): জীৱন, সমাজ আৰু আন ব্যক্তিৰ প্ৰতি সুস্থ, ইতিবাচক আৰু বাস্তৱসন্মত দৃষ্টিভংগী পোষণ কৰে।
সামৰণিঃ- এই বৈশিষ্ট্যসমূহে এজন ব্যক্তিক মানসিকভাৱে সুস্থ, সু-সমাযোজিত আৰু সমাজৰ বাবে উপযোগী ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা আৰু স্বাস্থ্যৰ বিভিন্ন উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ- বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ (WHO) মতে, স্বাস্থ্য হৈছে এজন ব্যক্তিৰ সম্পূৰ্ণ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ অৱস্থা। কেৱল ৰোগ বা অসুস্থতাৰ পৰা মুক্ত হৈ থকাটোৱেই স্বাস্থ্য নহয়। স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক অৱস্থা, যাৰ সহায়ত এজন ব্যক্তিয়ে পৰিৱৰ্তনশীল পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাই নিজৰ দৈনন্দিন জীৱন সুস্থভাৱে পৰিচালনা কৰিব পাৰে।
স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ব্যক্তিৰ জীৱন, কৰ্মক্ষমতা আৰু সুখ-শান্তি বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে। স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰা বিভিন্ন সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, শাৰীৰিক আৰু ব্যক্তিগত উপাদান আছে। সেইবোৰৰ ভিতৰত প্ৰধানসমূহ হ’ল—
- উপাৰ্জন আৰু সামাজিক অৱস্থা
- সামাজিক যোগাযোগ আৰু সামাজিক সমৰ্থন
- শিক্ষা আৰু সাক্ষৰতা
- নিযুক্তি আৰু কৰ্ম-পৰিৱেশ
- সামাজিক পৰিৱেশ
- শাৰীৰিক পৰিৱেশ
- ব্যক্তিগত স্বাস্থ্যৰ যত্ন লোৱাৰ দক্ষতা
- শিশুৰ সুস্থ বিকাশ
- জন্মগত আৰু বংশগত বৈশিষ্ট্য
- লিংগ
- সংস্কৃতি
ইয়াৰ উপৰি বিভিন্ন অধ্যয়ন আৰু প্ৰতিবেদনে স্বাস্থ্যৰ সৈতে জীৱনধাৰণৰ পদ্ধতি, পৰিৱেশ, স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱস্থা আৰু স্বাস্থ্যনীতি আদিৰো ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থকা বুলি উল্লেখ কৰিছে। এই ক্ষেত্ৰত ১৯৭৪ চনৰ Lalonde Report (Canada), Alameda County Study (California) আৰু বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ বিভিন্ন প্ৰতিবেদন উল্লেখযোগ্য।
Lalonde Report অনুসৰি স্বাস্থ্যৰ মুখ্য উপাদান
Lalonde Report-ত স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা কেইটামান মুখ্য উপাদান উল্লেখ কৰা হৈছে—
(ক) জীৱনধাৰণৰ পদ্ধতি:
ব্যক্তিৰ নিজৰ সিদ্ধান্ত, পছন্দ, অভ্যাস আৰু আচৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা জীৱনধাৰণৰ পদ্ধতিয়ে স্বাস্থ্যৰ ওপৰত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলায়।
(খ) পৰিৱেশ:
এজন ব্যক্তিয়ে যি সামাজিক আৰু শাৰীৰিক পৰিৱেশত বাস কৰে, সেই পৰিৱেশৰ গুণগত মানে তেওঁৰ স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰে।
(গ) বংশগত আৰু জন্মগত বৈশিষ্ট্য:
ব্যক্তিৰ কিছুমান জন্মগত আৰু বংশগত বৈশিষ্ট্যই তেওঁৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(ঘ) স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱস্থা:
ৰোগ প্ৰতিৰোধ, চিকিৎসা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু পুনৰ্সংস্থাপনৰ সুবিধাসমূহেও ব্যক্তিৰ স্বাস্থ্য ৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ ১৯৮৬ চনৰ Ottawa Charter-ত স্বাস্থ্যক কেৱল জীয়াই থকাৰ উদ্দেশ্য হিচাপে গণ্য কৰা হোৱা নাই। স্বাস্থ্যক দৈনন্দিন জীৱনৰ এক মূল সম্পদ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে। ই এক ধনাত্মক ধাৰণা, যিয়ে ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক সম্পদৰ লগতে শাৰীৰিক সক্ষমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰাখিবলৈ বিশুদ্ধ পানী, বিশুদ্ধ বায়ু, স্বাস্থ্যকৰ আৰু আহল-বহল বাসস্থান, নিৰাপদ পৰিৱেশ, উন্নত ৰাস্তা-পদূলি আৰু উপযুক্ত স্বাস্থ্যসেৱা আদি অতি প্ৰয়োজনীয়।
উপসংহাৰ
সেয়েহে, স্বাস্থ্য কেৱল ৰোগমুক্ত অৱস্থা নহয়; ই শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ এক সামগ্ৰিক অৱস্থা। ব্যক্তিৰ জীৱনধাৰণৰ পদ্ধতি, পৰিৱেশ, শিক্ষা, উপাৰ্জন, সামাজিক অৱস্থা, বংশগত বৈশিষ্ট্য আৰু স্বাস্থ্যসেৱা আদি বিভিন্ন উপাদানে স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰে। গতিকে সুস্থ জীৱনৰ বাবে এই সকলোবোৰ দিশৰ প্ৰতি যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়া প্ৰয়োজন।
২। মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা? মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণা আৰু সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ:-
মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণা
মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ সুস্থ আৰু সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱস্থা। ই ব্যক্তিক বাস্তৱ জীৱনৰ বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সৈতে ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰি চলিবলৈ সহায় কৰে। মানসিক স্বাস্থ্যৰ জৰিয়তে ব্যক্তিয়ে নিজৰ অনুভূতি, আশা-আকাংক্ষা, উদ্দেশ্য আৰু আদৰ্শ উপযুক্তভাৱে প্ৰকাশ আৰু পূৰণ কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ উপৰি মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক—
- উপযুক্ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিবলৈ,
- নিজৰ দায়িত্ব সঠিকভাৱে পালন কৰিবলৈ,
- আনৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিবলৈ,
- স্বাভাৱিক আৰু গ্ৰহণযোগ্য আচৰণ কৰিবলৈ,
- ব্যক্তিগত, আবেগিক আৰু সামাজিক সমাযোজন স্থাপন কৰিবলৈ
সহায় কৰে।
সেয়েহে, মানসিক স্বাস্থ্যক এনে এক যোগ্যতা বা সামৰ্থ্য বুলি ক’ব পাৰি, যাৰ সহায়ত ব্যক্তিয়ে দৈনন্দিন জীৱনৰ সমস্যা সমাধান কৰি বাস্তৱ পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰিব পাৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংজ্ঞা
বিভিন্ন সংস্থা আৰু মনোবিজ্ঞানীয়ে মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিভিন্ন সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। সেইবোৰৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য সংজ্ঞাসমূহ হ’ল—
১। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO)-ৰ মতে:
“মানসিক স্বাস্থ্যই সম্পূৰ্ণ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাক বুজায়; কেৱল ৰোগমুক্ত অৱস্থাক নুবুজায়।”
২। চি. ভি. গুড (C. V. Good)-ৰ মতে:
“মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে মনৰ সামগ্ৰিক সুস্থ অৱস্থা।”
৩। লেডেল (Ladell)-ৰ মতে:
“মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে বাস্তৱ পৰিস্থিতিৰ পটভূমিত পৰিৱেশৰ সৈতে উপযুক্তভাৱে সমাযোজন কৰাৰ সামৰ্থ্য।”
৪। জে. ডব্লিউ. বালটিন (J. W. Baltin)-ৰ মতে:
“মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ সামগ্ৰিক বিকাশৰ এক দিশ।”
৫। এইচ. ডব্লিউ. বাৰ্নাৰ্ড (H. W. Bernard)-ৰ মতে:
“মানসিক স্বাস্থ্যই স্থিৰ অৱস্থাৰ বিপৰীতে অবিৰত সমাযোজনক সামৰি লয় আৰু সেয়ে ইয়াৰ লক্ষ্য সদায় প্ৰগতিশীল।”
৬। পাৰ্ক (Park)-ৰ মতে:
“মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিত্ব আৰু আবেগিক মনোভাৱৰ ভাৰসাম্যপূৰ্ণ বিকাশ, যিয়ে ব্যক্তিক সমনীয়াসকলৰ সৈতে সমন্বয়ৰে জীৱন-যাপন কৰাত সহায় কৰে।”
৭। কাৰ্ল মেলিগনাৰ (Karl Mellinger)-ৰ মতে:
“পৰিৱেশৰ সৈতে ব্যক্তিয়ে কৰা এনে সমাযোজন, যাৰ দ্বাৰা তেওঁ অধিক ফলপ্ৰসূতা আৰু আনন্দ লাভ কৰিব পাৰে, তাকেই মানসিক স্বাস্থ্য বুলি কোৱা হয়।”
৮। বনিৰ মতে:
“মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক অৱস্থা আৰু সামাজিক প্ৰক্ৰিয়া, য’ত সামাজিক গ্ৰহণযোগ্যতা আৰু ব্যক্তিগত সন্তুষ্টি নিহিত থাকে।”
৯। জে. এ. হেডফিল্ড (J. A. Hadfield)-ৰ মতে:
“ব্যক্তিৰ সকলো জন্মগত আৰু অৰ্জিত সম্ভাৱ্য কৰ্মশক্তিয়ে পৰস্পৰৰ সৈতে সংগতি ৰাখি সমগ্ৰ ব্যক্তিসত্তাৰ লক্ষ্যৰ দিশে পৰিচালিত হৈ পৰিপূৰ্ণতা আৰু স্বাধীনভাৱে আত্মপ্ৰকাশ কৰিলে তাক মানসিক স্বাস্থ্য বুলি কোৱা হয়।”
১০। কাট্ আৰু ম’চেলৰ মতে:
“মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক সামৰ্থ্য, যিয়ে ব্যক্তিক কঠিন পৰিস্থিতিতো সামঞ্জস্য ৰক্ষা কৰি চলিবলৈ সহায় কৰে।”
১১। ক্ৰেমাৰ (Cramer)-ৰ মতে:
“সামাজিক আন্তঃক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে সাংস্কৃতিকভাৱে নিৰ্ধাৰিত আৰু সামাজিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য আচৰণৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ব্যক্তিৰ মানসিক মনোভাৱ আৰু সমাযোজনৰ গাঁথনিকে মানসিক স্বাস্থ্য বুলি ক’ব পাৰি।”
১২। কে. এ. মেনিঞ্জাৰ (K. A. Menninger)-ৰ মতে:
“মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে মানৱ জাতিয়ে বিশ্বজগতৰ সৈতে স্থাপন কৰা এনে এক সামঞ্জস্য, যাৰ ফলত মানুহে সৰ্বাধিক আনন্দময় আৰু কাৰ্যকৰী জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে। ই আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণৰ সামৰ্থ্য, সুস্থ বৌদ্ধিক দৃষ্টিভংগী, সামাজিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য আচৰণ আৰু আনন্দময় জীৱনৰ সৈতে জড়িত।”
১৩। মনোবিদ হিলগাৰ্ড (Hilgard)-ৰ মতে:
“মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়; বৰং ই সুস্থ সমাযোজনৰ কৌশল, পৰিশীলিত কাৰ্যক্ষমতা আৰু স্বস্তি তথা উৎসাহপূৰ্ণ মনোভাৱৰ সৈতে জড়িত।”
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়। ই হৈছে ব্যক্তিৰ মানসিক, আবেগিক আৰু সামাজিক দিশৰ সুস্থ বিকাশ, বাস্তৱ পৰিস্থিতিৰ সৈতে উপযুক্ত সমাযোজন, সুস্থ ব্যক্তিত্ব আৰু আনন্দময় তথা কাৰ্যকৰী জীৱন-যাপনৰ সামৰ্থ্য।
৩। মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰকৃতি আৰু পৰিসৰ সম্বন্ধে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:-
ভূমিকা
মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ সুস্থ আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ মানসিক অৱস্থা। দেহ আৰু মন পৰস্পৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। শাৰীৰিক অসুস্থতাই ব্যক্তিৰ মনত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে আৰু একেদৰে মানসিক অসুস্থতাই শাৰীৰিক স্বাস্থ্যতো প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিৰ পৰিপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব বিকাশ, আবেগিক স্থিৰতা আৰু সু-সমাযোজন স্থাপনত সহায় কৰে। সুস্থ পৰিৱেশ আৰু উপযুক্ত আচৰণে মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰকৃতি
মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিভিন্ন সংজ্ঞা আৰু ধাৰণা অধ্যয়ন কৰিলে ইয়াৰ প্ৰকৃতি তলত দিয়া ধৰণে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি—
(১) সম্পূৰ্ণ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণা বিৰল:
জীৱনৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত প্ৰায় প্ৰতিজন ব্যক্তিয়েই কোনো নহয় কোনো ধৰণৰ মানসিক চাপ, উদ্বেগ বা অস্থিৰতাৰ সন্মুখীন হয়। সেয়েহে সম্পূৰ্ণ আৰু সদায় একে ধৰণৰ মানসিক স্বাস্থ্য সকলোৰে ক্ষেত্ৰত দেখা নাযায়।
(২) মানসিক স্বাস্থ্য গতিশীল আৰু পৰিৱৰ্তনশীল:
মানসিক স্বাস্থ্য কোনো স্থিৰ অৱস্থা নহয়। সময়, পৰিস্থিতি, বয়স, অভিজ্ঞতা আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি ইয়াৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে।
(৩) শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক:
দেহ আৰু মন পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সুস্থ শৰীৰে সুস্থ মন গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে আৰু শাৰীৰিক অসুস্থতাই মানসিক স্বাস্থ্যত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(৪) মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক কাৰ্যক্ষমতা একে নহয়:
মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক কাৰ্যক্ষমতা দুটা পৃথক ধাৰণা। এজন ব্যক্তি মানসিকভাৱে সুস্থ হ’লেও কোনো বিশেষ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ কাৰ্যক্ষমতা কম হ’ব পাৰে। আনহাতে, সম্পূৰ্ণ মানসিক সুস্থতা নথকা অৱস্থাতো কোনো কোনো ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিয়ে ভালদৰে কাম কৰিব পাৰে।
(৫) মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সামাজিকতা একে নহয়:
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে সাধাৰণতে সামাজিক সমাযোজন কৰিব পাৰে যদিও মানসিকভাৱে সুস্থ হোৱা মানেই ব্যক্তিজন সকলো ক্ষেত্ৰতে সামাজিক হ’ব লাগিব বুলি ক’ব নোৱাৰি।
(৬) নৈতিকতা আৰু আধ্যাত্মিকতাৰ পৰা পৃথক:
মানসিক স্বাস্থ্যৰ সৈতে নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক মূল্যবোধৰ সম্পৰ্ক থাকিব পাৰে, কিন্তু মানসিক স্বাস্থ্য নিজে নৈতিকতা বা আধ্যাত্মিকতাৰ সমাৰ্থক নহয়।
(৭) আবেগিক আৰু আচৰণগত দিশৰ সৈতে জড়িত:
ব্যক্তিৰ আবেগ নিয়ন্ত্ৰণ, অনুভূতিৰ সুস্থ প্ৰকাশ আৰু উপযুক্ত আচৰণ মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
(৮) বৌদ্ধিক দিশৰ সৈতে সম্পৰ্কিত:
মানসিক স্বাস্থ্য ব্যক্তিৰ বৌদ্ধিক ক্ষমতা, চিন্তা-শক্তি আৰু সমস্যা সমাধানৰ দক্ষতাৰ সৈতে জড়িত। সুস্থ মানসিক অৱস্থাই ব্যক্তিক বিভিন্ন পৰিস্থিতিত যুক্তিসংগতভাৱে সমাযোজন কৰাত সহায় কৰে।
(৯) মানসিক ৰোগৰ পৰা মুক্ত অৱস্থা:
মানসিক স্বাস্থ্যৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে বিভিন্ন মানসিক ৰোগ আৰু গুৰুতৰ মানসিক বিসংগতিৰ পৰা মুক্ত থকা।
(১০) বংশগতি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ:
ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য গঠনত বংশগত বৈশিষ্ট্য আৰু পৰিৱেশ—দুয়োটাৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা থাকে। পৰিয়াল, বিদ্যালয়, সমাজ আৰু জীৱনৰ অভিজ্ঞতাই মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰ
মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ই কেৱল মানসিক ৰোগৰ চিকিৎসাতে সীমাবদ্ধ নহয়; ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আবেগিক, বৌদ্ধিক আৰু সামাজিক জীৱনৰ বিভিন্ন দিশ ইয়াৰ অন্তৰ্গত। ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ আৰু সুস্থ সমাযোজনৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা বিভিন্ন বিষয়ো মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি—
(১) শাৰীৰিক, মানসিক আৰু আবেগিক সমাযোজন:
ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু আবেগিক দিশৰ সুস্থ সমাযোজনৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহ মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্গত।
(২) বংশগতি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ:
ব্যক্তিৰ দেহ আৰু মনৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা বংশগত বৈশিষ্ট্য আৰু পৰিৱেশৰ বিভিন্ন দিশ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অন্তৰ্গত।
(৩) সামাজিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য আচৰণ:
সমাজৰ দ্বাৰা স্বীকৃত আৰু গ্ৰহণযোগ্য আচৰণ, সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু সামাজিক সমাযোজনৰ বিষয়সমূহো ইয়াৰ অন্তৰ্গত।
(৪) মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশ আৰু সংৰক্ষণ:
মানসিক স্বাস্থ্য কেনেদৰে বিকাশ কৰিব পাৰি, কেনেদৰে সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি আৰু সুস্থ মানসিক অৱস্থা কেনেদৰে বজাই ৰাখিব পাৰি—এই বিষয়সমূহ মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰে।
(৫) মনোবৈজ্ঞানিক আৰু সামাজিক দিশ:
ব্যক্তিৰ মনোবৈজ্ঞানিক জীৱন, সামাজিক সম্পৰ্ক, আচৰণ আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অন্তৰ্গত।
(৬) মানসিক ৰোগ আৰু বিসংগতি:
মানসিক ৰোগ আৰু বিভিন্ন মানসিক বিসংগতিৰ কাৰণ, লক্ষণ, ফলাফল আৰু সেইবোৰৰ প্ৰতিকাৰ তথা নিৰাময়ৰ উপায়সমূহ মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
(৭) সামাজিক আন্তঃসম্পৰ্ক আৰু সমাযোজন:
আনৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলা, সহযোগিতা কৰা, সামাজিক পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খোৱা আৰু সামাজিক সমাযোজন স্থাপন কৰাৰ কৌশলসমূহ ইয়াৰ অন্তৰ্গত।
(৮) বিকাশৰ বিভিন্ন স্তৰ:
শৈশৱ, কৈশোৰ, প্ৰাপ্তবয়স্কতা আদি জীৱনৰ বিভিন্ন বিকাশৰ স্তৰত মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱ আৰু সেই স্তৰসমূহৰ মানসিক প্ৰয়োজনীয়তাও অধ্যয়ন কৰা হয়।
(৯) আত্মবোধ আৰু সম্ভাৱনাৰ বিকাশ:
ব্যক্তিক নিজৰ সামৰ্থ্য, যোগ্যতা আৰু সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে সচেতন কৰা আৰু সেই সম্ভাৱনাসমূহৰ সুস্থ বিকাশ সাধন কৰাটোও মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্গত।
(১০) চিকিৎসা আৰু পুনৰ্সংস্থাপন:
মানসিক আৰু শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ সৈতে জড়িত চিকিৎসা, পৰামৰ্শ, পুনৰ্সংস্থাপন আৰু সুস্থ জীৱনলৈ ঘূৰাই অনাৰ বিভিন্ন ব্যৱস্থাও মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰত অন্তৰ্ভুক্ত।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে দেহ, মন, আবেগ, বুদ্ধি আৰু সামাজিক জীৱনৰ মাজত সুস্থ ভাৰসাম্য আৰু সমাযোজনৰ অৱস্থা। ইয়াৰ প্ৰকৃতি গতিশীল আৰু পৰিৱৰ্তনশীল। আনহাতে, ইয়াৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত—ব্যক্তিত্বৰ বিকাশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মানসিক ৰোগ প্ৰতিৰোধ, সংৰক্ষণ, চিকিৎসা, পুনৰ্সংস্থাপন আৰু সামাজিক সমাযোজনলৈকে ইয়াৰ পৰিসৰ বিস্তৃত।
৪। মানসিক স্বাস্থ্যৰ বৈশিষ্টসমূহ কি কি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণাটো স্পষ্টভাৱে বুজিবলৈ ইয়াৰ বিভিন্ন বৈশিষ্ট্য জনাটো প্ৰয়োজন। মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(১) ইতিবাচক স্থিতি:
মানসিক স্বাস্থ্যই কেৱল মানসিক ৰোগ বা অসুস্থতাৰ পৰা মুক্ত অৱস্থাক নুবুজায়। ইয়াৰ লগতে ব্যক্তিৰ ইতিবাচক চিন্তা, সুস্থ মনোভাৱ আৰু মানসিক সুস্থতাকো বুজায়।
(২) গতিশীল ধাৰণা:
মানসিক স্বাস্থ্য কোনো স্থিৰ অৱস্থা নহয়। বয়স, সময়, পৰিস্থিতি, অভিজ্ঞতা আৰু পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে মানসিক স্বাস্থ্যৰো পৰিৱৰ্তন ঘটে।
(৩) শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ সৈতে সম্পৰ্ক:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে সুস্থ শাৰীৰিক স্বাস্থ্য অতি প্ৰয়োজনীয়। দেহ আৰু মন পৰস্পৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।
(৪) উচ্চস্তৰীয় মানসিক স্বাস্থ্য:
সম্পূৰ্ণ বা নিখুঁত মানসিক স্বাস্থ্য লাভ কৰা প্ৰায় অসম্ভৱ। সেয়েহে ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্যক উচ্চস্তৰীয় বা অধিক উন্নত মানসিক স্বাস্থ্যৰ ভিত্তিত বিচাৰ কৰা হয়।
(৫) নৈতিকতাৰ পৰা পৃথক:
নৈতিকভাৱে ভাল ব্যক্তি হ’লেই যে তেওঁ মানসিকভাৱে সুস্থ হ’ব, এনে নহয়। নৈতিক ব্যক্তিও কেতিয়াবা হতাশা, নিৰাশা, কুণ্ঠা বা উদ্বেগত ভুগিব পাৰে। সেয়েহে মানসিক স্বাস্থ্য আৰু নৈতিকতা একে নহয়।
(৬) সামাজিকতাৰ পৰা পৃথক:
সামাজিকভাৱে সমাযোজিত ব্যক্তি এজন সদায় মানসিকভাৱে সম্পূৰ্ণ সুস্থ হ’বই লাগিব বুলি ক’ব নোৱাৰি। মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সামাজিকতা পৰস্পৰৰ সৈতে জড়িত হ’লেও দুয়োটা একে ধাৰণা নহয়।
(৭) দক্ষতাৰ সৈতে একে নহয়:
কোনো এজন ব্যক্তি কোনো বিশেষ কামত অতি দক্ষ হ’ব পাৰে, কিন্তু তাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে তেওঁ মানসিকভাৱেও সুস্থ। সেয়েহে দক্ষতা আৰু মানসিক স্বাস্থ্য একে বিষয় নহয়।
(৮) সুস্থ সমাযোজন:
মানসিক স্বাস্থ্যৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন পৰিৱেশ আৰু পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰিব পৰা সামৰ্থ্য। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিত নিজকে উপযুক্তভাৱে খাপ খুৱাব পাৰে।
(৯) স্থিতিস্থাপকতা:
স্থিতিস্থাপকতাই ব্যক্তিক কঠিন বা বেয়া পৰিস্থিতিৰ পৰা নিজকে পুনৰ সুস্থ অৱস্থালৈ ঘূৰাই আনিবলৈ সহায় কৰে। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ মাজত এই ক্ষমতা অধিক দেখা যায়।
(১০) জীৱন উপভোগৰ সামৰ্থ্য:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক জীৱনটো ইতিবাচকভাৱে গ্ৰহণ আৰু উপভোগ কৰিবলৈ সহায় কৰে। তেওঁ ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অতিৰিক্ত চিন্তা বা ভয়ত আক্ৰান্ত নহৈ বাস্তৱভাৱে জীৱনৰ পৰিকল্পনা কৰিব পাৰে।
(১১) সমাজৰ সৈতে সম্পৰ্ক:
মানসিক স্বাস্থ্য সমাজৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। সমাজৰ ৰীতি-নীতি, সংস্কৃতি, আদৰ্শ, বিশ্বাস আৰু জীৱন-দৰ্শনে ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য গঠনত প্ৰভাৱ পেলায়।
(১২) ভাৰসাম্যতা:
মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিৰ চিন্তা, অনুভূতি আৰু আচৰণৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে। এই ভাৰসাম্যই ব্যক্তিক সুস্থ আৰু সুসংগঠিত জীৱন-যাপন কৰাত সহায় কৰে।
(১৩) আৱেগিক পৰিপক্কতা:
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ আৱেগিক পৰিপক্কতা আৰু স্থিৰতা থাকে। তেওঁ নিজৰ আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি পৰিৱেশৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰিব পাৰে।
(১৪) আত্ম-যথাৰ্থতা প্ৰাপ্তি:
মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক নিজৰ শক্তি, দুৰ্বলতা, যোগ্যতা আৰু সম্ভাৱনাসমূহ চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিয়ে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি আত্ম-যথাৰ্থতা লাভৰ দিশে আগবাঢ়িব পাৰে।
(১৫) নমনীয়তা:
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ চিন্তা আৰু আচৰণত প্ৰয়োজনীয় নমনীয়তা থাকে। তেওঁ পৰিস্থিতি অনুসৰি উপযুক্ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে আৰু উদ্ভৱ হোৱা সমস্যাসমূহ যুক্তিসংগতভাৱে সমাধান কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ইতিবাচক, গতিশীল আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ অৱস্থা। সুস্থ সমাযোজন, আৱেগিক পৰিপক্কতা, স্থিতিস্থাপকতা, আত্ম-যথাৰ্থতা, নমনীয়তা আৰু জীৱন উপভোগৰ সামৰ্থ্য আদি ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য। এই বৈশিষ্ট্যসমূহে ব্যক্তিক সুস্থ, সুখী আৰু সুসংগঠিত জীৱন-যাপন কৰাত সহায় কৰে।
৫। মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্বতা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ-সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক বিকাশ আৰু সুখী জীৱনৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ই ব্যক্তিৰ চিন্তা-ভাৱনা, অনুভূতি, আচৰণ, ব্যক্তিত্ব আৰু সামাজিক সম্পৰ্কক সুস্থভাৱে গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান গুৰুত্বসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(১) বৌদ্ধিক বিকাশ:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিৰ চিন্তা, যুক্তি, কল্পনা, একাগ্ৰতা, স্মৃতি, সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা আৰু সৃজনশীলতাৰ বিকাশত সহায় কৰে।
(২) আৱেগিক বিকাশ:
মানসিক স্বাস্থ্য আৰু আৱেগিক বিকাশৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি সাধাৰণতে আৱেগিকভাৱে পৰিপক্ক আৰু স্থিৰ হয়। সেয়েহে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই আৱেগসমূহ সঠিকভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু প্ৰকাশ কৰাত সহায় কৰে।
(৩) শাৰীৰিক বিকাশ:
দেহ আৰু মন পৰস্পৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। সুস্থ মানসিক অৱস্থাই ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক সুস্থতা আৰু স্বাভাৱিক বিকাশত সহায় কৰে।
(৪) সামাজিক বিকাশ:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক আনৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক স্থাপন আৰু বজাই ৰখাত সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিয়ে সমাজৰ সৈতে উপযুক্তভাৱে সমাযোজন কৰিব পাৰে।
(৫) সৌন্দৰ্যবোধৰ বিকাশ:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিৰ সৌন্দৰ্যবোধ, ৰুচিবোধ আৰু কলাত্মক চিন্তা-চেতনাৰ বিকাশত সহায় কৰে।
(৬) নৈতিক বিকাশ:
সুস্থ মানসিক অৱস্থাই ব্যক্তিৰ বিচাৰশক্তি আৰু চিন্তা-ভাৱনাত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিয়ে উচিত-অনুচিত বিচাৰ কৰি নৈতিক মূল্যবোধ গঢ়ি তুলিব পাৰে।
(৭) উপযুক্ত সমাযোজন:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক নিজৰ সৈতে, পৰিয়াল, সমাজ আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰাত সহায় কৰে। লগতে জীৱনৰ বিভিন্ন কঠিন পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হৈ সেইবোৰৰ সৈতে খাপ খুৱাই চলাৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰে।
(৮) ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিৰ সুস্থ, সুসংগঠিত, পৰিপক্ক, ভাৰসাম্যপূৰ্ণ আৰু সু-সমাযোজিত ব্যক্তিত্ব গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
(৯) লক্ষ্যত উপনীত হোৱাত সহায়:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক জীৱনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ, সেই লক্ষ্যৰ দিশে আগবঢ়া আৰু লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পৰিকল্পনা আৰু প্ৰচেষ্টা চলোৱাত সহায় কৰে।
(১০) জীৱনৰ বাস্তৱতাৰ সন্মুখীন হোৱা:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক জীৱনৰ বাস্তৱতা আৰু বিভিন্ন সমস্যাক স্বীকাৰ কৰি সেইবোৰৰ যুক্তিসংগত সমাধান বিচাৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলে।
(১১) সন্তুষ্টিৰ অনুভূতি:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক ঘৰ, পৰিয়াল, বিদ্যালয়, কৰ্মক্ষেত্ৰ আৰু সমাজৰ সৈতে সুস্থ সমাযোজন স্থাপন কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিৰ মনত সন্তুষ্টি আৰু সুখৰ অনুভূতি বৃদ্ধি পায়।
(১২) মানসিক ৰোগ প্ৰতিৰোধ:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক বিভিন্ন মানসিক ৰোগ আৰু মানসিক বিসংগতিৰ পৰা নিজকে ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে। লগতে আৱেগিক উত্তেজনা, উদ্বেগ আৰু আৱেগিক ভাৰসাম্যহীনতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি উপযুক্ত আচৰণ কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক জীৱনৰ ভেটি। ই বৌদ্ধিক, আৱেগিক, শাৰীৰিক, সামাজিক, নৈতিক আৰু ব্যক্তিত্বৰ বিকাশত সহায় কৰাৰ লগতে ব্যক্তিক জীৱনৰ বাস্তৱ সমস্যাৰ সৈতে সমাযোজন কৰি সুখী, সন্তুষ্ট আৰু সফল জীৱন-যাপন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।
৬। মানসিকভাবে এজন সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ- এজন মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিক তেওঁৰ আচৰণ, চিন্তা-ভাৱনা, আৱেগ আৰু ব্যক্তিত্বৰ বৈশিষ্ট্যৰ জৰিয়তে সহজে চিনাক্ত কৰিব পাৰি। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ
(১) নিজৰ শক্তি আৰু দুৰ্বলতাৰ বিষয়ে সচেতন:
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে নিজৰ যোগ্যতা, সামৰ্থ্য, শক্তি আৰু দুৰ্বলতাবোৰ ভালদৰে বুজি পায়। সেই অনুসৰি তেওঁ নিজৰ কাম-কাজ পৰিকল্পনা কৰি সম্পাদন কৰিব পাৰে।
(২) পৰিৱেশৰ সৈতে সু-সমাযোজন:
এনে ব্যক্তিয়ে পৰিৱৰ্তনশীল পৰিৱেশ আৰু নতুন পৰিস্থিতিৰ সৈতে নিজকে সহজে খাপ খুৱাই ল’ব পাৰে।
(৩) আৱেগিক পৰিপক্কতা আৰু স্থিৰতা:
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষমতা থাকে। সুখ, দুখ, খং, ভয়, হতাশা আদি আৱেগক তেওঁ উপযুক্তভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।
(৪) সামাজিক সমাযোজন:
এনে ব্যক্তিয়ে আনৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিব পাৰে আৰু পৰিয়াল, বিদ্যালয়, কৰ্মক্ষেত্ৰ তথা সমাজত সফলভাৱে সমাযোজন কৰিব পাৰে।
(৫) উপযুক্ত বৌদ্ধিক বিকাশ:
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ চিন্তা, বিচাৰ-বুদ্ধি আৰু সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা উপযুক্তভাৱে বিকশিত হয়। তেওঁ পৰিস্থিতি অনুসৰি যুক্তিসংগত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
(৬) বাস্তৱবাদী দৃষ্টিভংগী:
এনে ব্যক্তিয়ে কাল্পনিক বা অবাস্তৱ জগতত বাস নকৰে। তেওঁ জীৱনৰ বাস্তৱতা আৰু সমস্যাবোৰক স্বীকাৰ কৰি যুক্তিসংগতভাৱে মোকাবিলা কৰে।
(৭) ব্যৰ্থতা সহ্য কৰাৰ ক্ষমতা:
জীৱনত ব্যৰ্থতা বা হতাশা আহিলেও মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে সহজে ভাঙি নপৰে। তেওঁ সাহস আৰু ধৈৰ্যৰে পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।
(৮) নিৰাপত্তাৰ অনুভূতি:
এনে ব্যক্তিয়ে পৰিয়াল, সমাজ বা কোনো দলৰ মাজত নিজকে নিৰাপদ আৰু গ্ৰহণযোগ্য বুলি অনুভৱ কৰে।
(৯) আত্মবিশ্বাস আৰু আশাবাদ:
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি আত্মবিশ্বাসী আৰু আশাবাদী হয়। তেওঁ অযথা ভয়, উদ্বেগ আৰু নেতিবাচক চিন্তাত সহজে আক্ৰান্ত নহয়।
(১০) সুস্থ যৌন সমাযোজন:
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে যৌন জীৱনৰ ক্ষেত্ৰতো স্বাভাৱিক আৰু উপযুক্ত সমাযোজন বজাই ৰাখে আৰু অস্বাভাৱিক যৌন সমস্যাৰ পৰা নিজকে আঁতৰাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হয়।
পাৰ্ক আৰু পাৰ্কৰ মতে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্য
পাৰ্ক আৰু পাৰ্কে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহক প্ৰধানত তিনিটা দিশত আলোচনা কৰিছে—
(১) নিজৰ প্ৰতি সুস্থ মনোভাৱ:
ব্যক্তিয়ে নিজৰ শক্তি-দুৰ্বলতা বাস্তৱভাৱে বুজিব লাগে আৰু নিজৰ প্ৰতি আত্মসন্মান, আত্মবিশ্বাস আৰু নিৰাপদ অনুভূতি বজাই ৰাখিব লাগে।
(২) আনৰ প্ৰতি সুস্থ মনোভাৱ:
ব্যক্তিয়ে আনৰ প্ৰতি বিশ্বাস, বন্ধুত্ব, মৰম আৰু সহানুভূতিৰ মনোভাৱ গঢ়ি তুলিব লাগে। ইয়াৰ ফলত তেওঁ ওচৰ-চুবুৰীয়া, বন্ধু আৰু সমনীয়াৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল আচৰণ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
(৩) জীৱনৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ ক্ষমতা:
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে জীৱনৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। সমস্যা দেখা দিলে সমাধানৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে, যুক্তিসংগত লক্ষ্য স্থিৰ কৰে, দৈনন্দিন দায়িত্ব পালন কৰে আৰু নিজৰ সিদ্ধান্ত নিজে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
জনচনৰ মতে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্য
জনচনৰ মতে, মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(১) স্ব-নিয়ন্ত্ৰণ আৰু স্বাধীনতা:
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি স্ব-নিয়ন্ত্ৰিত আৰু স্বাধীন হয়। তেওঁ আনৰ মতামত আৰু সিদ্ধান্তক সন্মান কৰে, কিন্তু অন্ধভাৱে আনৰ দ্বাৰা পৰিচালিত নহয়। প্ৰয়োজনত সহযোগিতাৰে কাম কৰিব পাৰে।
(২) ব্যক্তিগত বিকাশৰ দিশত আগ্ৰহ:
তেওঁ নিজৰ সম্ভাৱনা, যোগ্যতা আৰু ব্যক্তিত্বৰ উন্নতি আৰু বিকাশৰ বাবে সদায় সচেতন আৰু প্ৰচেষ্টাশীল হয়।
(৩) জীৱনৰ প্ৰত্যাহ্বান গ্ৰহণৰ ক্ষমতা:
এনে ব্যক্তিয়ে দৈনন্দিন জীৱনৰ বিভিন্ন প্ৰত্যাহ্বান আৰু অনিশ্চয়তাক সাহস, আশা আৰু ইতিবাচক দৃষ্টিভংগীৰে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
অলপ’ৰ্ট, ৰজাৰ্চ, ফ্ৰয়ড আৰু মেচল’ৰ মতে
অলপ’ৰ্ট (Allport), ৰজাৰ্চ (Rogers), ফ্ৰয়ড (Freud) আৰু মেচল’ (Maslow)-ৰ ধাৰণাসমূহৰ ভিত্তিত মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
- নিজৰ জীৱন আৰু আচৰণৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ থকা।
- নিজৰ আচৰণ নিজে পৰিচালনা কৰিব পৰা।
- নিজৰ শক্তি আৰু দুৰ্বলতাৰ বিষয়ে সচেতন হোৱা।
- ধৈৰ্যশীল হোৱা।
- নিজৰ বৰ্তমান অৱস্থা আৰু অস্তিত্বৰ বিষয়ে সচেতন হোৱা।
- চিঙৰ মতে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্য
চিঙৰ মতে, মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(১) সামগ্ৰিক বিকাশ:
আৱেগিকতা, সৃজনশীলতা, বুদ্ধিমত্তা আৰু আধ্যাত্মিকতাৰ সুস্থ বিকাশ ঘটে।
(২) সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্ক:
আন ব্যক্তিৰ সৈতে সুস্থ আৰু সহযোগিতামূলক সামাজিক সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিব পাৰে।
(৩) সমস্যা আৰু প্ৰত্যাহ্বানৰ মোকাবিলা:
ধৈৰ্য আৰু সাহসেৰে জীৱনৰ সমস্যা আৰু প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে আৰু সেই অভিজ্ঞতাৰ পৰা ভৱিষ্যতৰ বাবে শিক্ষা লাভ কৰে।
(৪) আত্মবিশ্বাস আৰু সহানুভূতি:
আত্মবিশ্বাস, নিৰ্দিষ্টতা, সংবেদনশীলতা আৰু আনৰ প্ৰতি সহানুভূতিৰ মনোভাৱ থাকে।
(৫) একাকীত্ব আৰু বিনোদনৰ সুস্থ ব্যৱহাৰ:
এনে ব্যক্তিয়ে একাকীত্বকো আনন্দদায়ক আৰু গঠনমূলকভাৱে উপভোগ কৰিব পাৰে। লগতে খেল-ধেমালি, বিনোদন আৰু বিভিন্ন আনন্দদায়ক কাৰ্যকলাপত অংশগ্ৰহণ কৰে।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি হৈছে এনে এজন ব্যক্তি, যিয়ে নিজকে ভালদৰে বুজি পায়, আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে, বাস্তৱ পৰিস্থিতিৰ সৈতে সু-সমাযোজন কৰে, আনৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক বজাই ৰাখে আৰু জীৱনৰ সমস্যা তথা প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আত্মবিশ্বাসেৰে মোকাবিলা কৰিব পাৰে। এনে গুণে ব্যক্তিক সুখী, সফল আৰু সু-সমাযোজিত জীৱন-যাপন কৰাত সহায় কৰে।
৭। মানসিক স্বাস্থ্যৰ দিশ বা মাত্রাসমূহ কি কি আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্বৰ বিভিন্ন দিশৰ সৈতে জড়িত এক সামগ্ৰিক ধাৰণা। এজন ব্যক্তিয়ে মানসিকভাৱে সুস্থ হৈ থাকিবলৈ হ’লে তেওঁৰ আৱেগিক, মনোবৈজ্ঞানিক, সামাজিক, বৌদ্ধিক আৰু আচৰণগত দিশসমূহ সুস্থ আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ হোৱা প্ৰয়োজন।
মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰা বিভিন্ন দিশ
(১) আৱেগিক দিশ:
আৱেগিক স্থিৰতা মানসিক স্বাস্থ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ। এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ সুখ, দুখ, খং, ভয়, উদ্বেগ আদি আৱেগক উপযুক্তভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু প্ৰকাশ কৰিব পাৰিলেহে তেওঁ মানসিকভাৱে সুস্থ হৈ থাকিব পাৰে।
(২) মনোবৈজ্ঞানিক দিশ:
ব্যক্তিৰ চিন্তা, অনুভূতি, মনোভাৱ আৰু আচৰণৰ সৈতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। ব্যক্তিৰ আচৰণৰ ধৰণে তেওঁৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অৱস্থা প্ৰকাশ কৰে।
(৩) সামাজিক দিশ:
মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক জীৱন পৰস্পৰৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য তেওঁৰ সামাজিক পৰিৱেশ, সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু আনৰ প্ৰতি থকা মনোভাৱৰ জৰিয়তে পৰ্যালোচনা কৰিব পাৰি। সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্কই মানসিক স্থিৰতা বৃদ্ধি কৰে।
(৪) বৌদ্ধিক দিশ:
ব্যক্তিৰ চিন্তা কৰাৰ ক্ষমতা, অনুভৱ কৰাৰ ক্ষমতা, যুক্তি প্ৰয়োগ আৰু কাম সম্পাদন কৰাৰ ক্ষমতাৰ সৈতেও মানসিক স্বাস্থ্য জড়িত। সুস্থ মানসিক অৱস্থাই ব্যক্তিৰ বৌদ্ধিক কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
(৫) উদ্বেগ আৰু চাপ নিয়ন্ত্ৰণ:
দৈনন্দিন জীৱনত ব্যক্তিয়ে বিভিন্ন সমস্যা, উদ্বেগ আৰু মানসিক চাপৰ সন্মুখীন হয়। এইবোৰক উপযুক্ত আৰু গ্ৰহণযোগ্য উপায়েৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰি পৰিচালনা কৰিব পৰা ক্ষমতাই ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়।
জাহোদাৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ মাত্ৰা
বিশিষ্ট মনোবৈজ্ঞানিক জাহোদা (Jahoda)-ই মানসিক স্বাস্থ্যৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ মাত্ৰা উল্লেখ কৰিছে। সেইবোৰ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(১) নিজ সত্তা বা আত্মৰ প্ৰতি মনোভাৱ:
এই মাত্ৰাৰ অন্তৰ্গত বিষয়সমূহ হ’ল—নিজৰ বিষয়ে সচেতনতা, সঠিক আত্ম-ধাৰণা, আত্ম-গ্ৰহণযোগ্যতা, আত্ম-সন্মান আৰু আত্ম-পৰিচয়ৰ অনুভূতি।
(২) আত্ম-বাস্তৱায়নৰ মাত্ৰা:
ব্যক্তিৰ নিজৰ সম্ভাৱনা, যোগ্যতা আৰু সামৰ্থ্যক কৰ্মৰ জৰিয়তে বিকশিত আৰু উপলব্ধি কৰাৰ ক্ষমতা এই মাত্ৰাৰ অন্তৰ্গত।
(৩) সমন্বয় বা সংহতি:
এই মাত্ৰাই ব্যক্তিৰ মানসিক শক্তিৰ ভাৰসাম্য, জীৱনৰ প্ৰতি এক সংহত দৃষ্টিভংগী আৰু মানসিক চাপ সহ্য কৰাৰ ক্ষমতাক সামৰি লয়।
(৪) স্ব-শাসন বা স্বায়ত্তশাসন:
পৰিৱেশৰ বিভিন্ন প্ৰভাৱ আৰু সামাজিক চাপৰ মাজতো নিজৰ চিন্তা, সিদ্ধান্ত আৰু আচৰণৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰখা আৰু স্বাধীনভাৱে কাম কৰিব পৰা ক্ষমতা এই মাত্ৰাৰ অন্তৰ্গত।
(৫) বাস্তৱ উপলব্ধি:
বাস্তৱ পৰিস্থিতিক সঠিকভাৱে উপলব্ধি কৰা, নিজৰ প্ৰয়োজন আৰু পৰিস্থিতিৰ মাজত পাৰ্থক্য বুজা আৰু আনৰ অনুভূতিৰ প্ৰতি সামাজিক সংবেদনশীলতা প্ৰকাশ কৰাটো এই মাত্ৰাৰ অন্তৰ্গত।
(৬) পৰিৱেশৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ:
ব্যক্তিয়ে নিজৰ পৰিৱেশৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰি জীৱনৰ সমস্যা সমাধান কৰিব পৰা আৰু নিজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি পৰিৱেশক উপযুক্তভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা ক্ষমতাও মানসিক স্বাস্থ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।
ইতিবাচক মানসিক স্বাস্থ্যৰ সূচক
শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ দৰে মানসিক স্বাস্থ্যৰো কিছুমান ইতিবাচক সূচক আছে। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মতে, কৃতজ্ঞতা, ক্ষমাশীলতা, বিস্ময়, অনুপ্ৰেৰণা, আশা, কৌতূহল আৰু হাস্যৰস আদি ব্যক্তিৰ ইতিবাচক মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচক।
মৰিচন আৰু পিটাৰচনৰ মতে
মৰিচন আৰু পিটাৰচন (Morrison and Peterson)-ৰ মতে, ইতিবাচক মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ হ’ল—
- সামাজিক-আৱেগিক শিক্ষা।
- শক্তি-কেন্দ্ৰিক ইতিবাচক যুৱ বিকাশ।
- প্ৰতিৰক্ষামূলক কাৰক আৰু স্থিতিস্থাপকতা।
- বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰতি সন্মান আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা।
- শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰয়োজনীয়তা বুজি পোৱা।
- সামাজিক সংযোগ আৰু সুস্থ সম্পৰ্ক।
- ক্ষমতাভিত্তিক দৃষ্টিভংগী।
- মানসিক সক্ষমতা।
- স্ব-কাৰ্যকাৰিতা বা নিজৰ সামৰ্থ্যৰ ওপৰত বিশ্বাস।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়। ই ব্যক্তিৰ আৱেগিক, মনোবৈজ্ঞানিক, সামাজিক, বৌদ্ধিক আৰু আচৰণগত দিশৰ সুস্থ সমন্বয়। নিজৰ প্ৰতি ইতিবাচক মনোভাৱ, আত্ম-বাস্তৱায়ন, স্ব-নিয়ন্ত্ৰণ, বাস্তৱ উপলব্ধি, সামাজিক সমাযোজন আৰু মানসিক চাপ নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষমতাই এজন ব্যক্তিৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলাত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে।
৮। মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্য কিছুমান নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। এজন ব্যক্তিৰ সুসামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব আৰু সমাজৰ সৈতে সুস্থ সমাযোজন মানসিক স্বাস্থ্যৰ অন্যতম প্ৰধান লক্ষণ। মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ—
মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষ্যসমূহ
(১) মানসিক অসুস্থতাৰ কাৰণ আৰু প্ৰতিকাৰৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰা :
মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ জৰিয়তে মানসিক অসুস্থতাৰ বিভিন্ন কাৰণ আৰু সমস্যাসমূহৰ বিষয়ে জানিব পাৰি আৰু সেইবোৰৰ প্ৰতিকাৰৰ উপায় বিচাৰি উলিয়াব পাৰি।
(২) মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ ৰখাৰ উপায় জনা :
ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য কেনেদৰে সুস্থ আৰু স্বাভাৱিকভাৱে ৰক্ষা কৰিব পাৰি, সেই বিষয়ে উপযুক্ত জ্ঞান লাভ কৰাটো ইয়াৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ লক্ষ্য।
(৩) সুস্থ সমাযোজনৰ কৌশল আহৰণ কৰা :
ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক জীৱনৰ বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে খাপ খাব পৰাৰ কৌশল আয়ত্ত কৰাত মানসিক স্বাস্থ্যই সহায় কৰে।
(৪) মানসিক সমস্যা দূৰ কৰি সুস্থ জীৱন-যাপনত সহায় কৰা :
মানসিক সমস্যা আৰু অসুবিধাসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰ দূৰ কৰাৰ লগতে ব্যক্তিক সুস্থ আৰু সন্তুলিত জীৱন-যাপনত সহায় কৰাটো মানসিক স্বাস্থ্যৰ অন্যতম লক্ষ্য।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ উদ্দেশ্যসমূহ
মানসিক স্বাস্থ্যৰ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি বা উদ্দেশ্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(১) আত্মনিৰ্দেশনামূলক দিশ :
মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক নিজৰ আচৰণ, চিন্তা আৰু সিদ্ধান্ত নিজে পৰিচালনা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলে।
(২) ব্যক্তিকেন্দ্ৰিকতা :
মানসিক স্বাস্থ্য ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক। ইয়াত ব্যক্তিৰ নিজস্ব প্ৰয়োজন, সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ আৰু সমস্যাসমূহক গুৰুত্ব দিয়া হয়।
(৩) সবলীকৰণৰ নীতি :
মানসিক স্বাস্থ্যৰ জৰিয়তে ব্যক্তিক শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিকভাৱে শক্তিশালী কৰি তোলাৰ চেষ্টা কৰা হয়।
(৪) সামগ্ৰিক ব্যৱস্থাপনা :
মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মনৰ সৈতে জড়িত নহয়; ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক সকলো দিশৰ সামগ্ৰিক বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
(৫) সহযোগিতামূলক নীতি :
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তুলিবলৈ পৰিয়াল, বিদ্যালয়, সমাজ আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি বিভিন্ন বিশেষজ্ঞৰ সহযোগিতা লাভ কৰাটো বাঞ্ছনীয়।
(৬) শাৰীৰিক আৰু মানসিক শক্তিৰ বোধগম্যতা :
নিজৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক শক্তি, সামৰ্থ্য আৰু সীমাবদ্ধতাৰ বিষয়ে সঠিক জ্ঞান থকাটো সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়।
(৭) আত্মবোধ আৰু আত্মসন্মান :
নিজৰ বিষয়ে সঠিক ধাৰণা আৰু আত্মসন্মানৰ অনুভূতি নাথাকিলে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলা কঠিন। সেয়ে আত্মবোধ আৰু আত্মসন্মান বিকশিত কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
(৮) নিৰাপত্তাবোধ :
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে ব্যক্তিৰ মনত শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক নিৰাপত্তাৰ অনুভূতি থকা উচিত। নিৰাপত্তাবোধে ব্যক্তিক আত্মবিশ্বাসী কৰি তোলে।
(৯) জীৱনৰ সঠিক লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ :
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী হ’বলৈ ব্যক্তিয়ে জীৱনৰ বাবে বাস্তৱসন্মত আৰু সঠিক লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা উচিত।
(১০) স্বাধীনতা আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা :
নিজে সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা, নিজৰ কাম নিজে সম্পাদন কৰিব পৰা আৰু নিজৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিব পৰা গুণে ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য শক্তিশালী কৰে। সেয়ে স্বাধীনতা আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি।
উপসংহাৰ :
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিক স্বাস্থ্যৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ সুসামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব, আৱেগিক স্থিৰতা, আত্মবিশ্বাস, আত্মনিৰ্ভৰশীলতা আৰু সামাজিক সমাযোজন নিশ্চিত কৰা। ইয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিয়ে সুস্থ, সুখী আৰু দায়িত্বশীল জীৱন-যাপন কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
৯। মানসিক স্বাস্থ্যৰ উপাদানসমূহ কি কি আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিৰ সুস্থ মানসিক অৱস্থা, সুস্থ ব্যক্তিত্ব আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে উপযুক্ত সমাযোজনক বুজায়। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ফলত ব্যক্তিয়ে সমাজত সুখী আৰু শান্তিপূৰ্ণভাৱে জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে। মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰধান উপাদানসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(১) জীৱনৰ প্ৰতি সঠিক লক্ষ্য :
জীৱনৰ প্ৰতি এক বাস্তৱসন্মত আৰু গ্ৰহণযোগ্য লক্ষ্য থকাটোৱে মানসিক স্বাস্থ্য উন্নত কৰাত সহায় কৰে। ই ব্যক্তিক জীৱনক অৰ্থপূৰ্ণভাৱে আগুৱাই নিবলৈ আৰু জীৱন-যাপনৰ মান উন্নত কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
(২) সামাজিক সম্পৰ্ক :
মানসিক স্বাস্থ্য সামাজিক জীৱনৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। সমাজৰ আন লোকৰ প্ৰতি থকা মৰম, বন্ধুত্ব, প্ৰেম, সহানুভূতি আৰু সহৃদয়তা আদিয়ে সুস্থ মানসিক জীৱন-যাপনত সহায় কৰে।
(৩) দৈহিক স্বাস্থ্য :
দৈহিক স্বাস্থ্য মানসিক স্বাস্থ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। দেহ আৰু মনৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। সেয়ে সুস্থ দেহে সুস্থ মন গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
(৪) বৌদ্ধিক সুস্থতা :
বৌদ্ধিক বিকাশ আৰু সুস্থ চিন্তাধাৰা মানসিক স্বাস্থ্যৰ এক উল্লেখযোগ্য উপাদান। নতুন জ্ঞান আহৰণ, বিভিন্ন কৌশল শিকা আৰু জ্ঞান অন্বেষণে ব্যক্তিৰ মানসিক দিগন্ত প্ৰসাৰিত কৰে আৰু জীৱনক অধিক অৰ্থপূৰ্ণ কৰি তোলে।
(৫) পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ :
ব্যক্তিৰ চাৰিওফালৰ পৰিৱেশে তেওঁৰ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পৰিয়াল, বিদ্যালয়, সমাজ আৰু অন্যান্য পৰিৱেশৰ সুস্থ পৰিস্থিতিয়ে ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য ইতিবাচকভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে।
(৬) আশা-আকাংক্ষা আৰু প্ৰয়োজন :
ব্যক্তিৰ আশা-আকাংক্ষা আৰু প্ৰয়োজনসমূহ মানসিক স্বাস্থ্যৰ সৈতে জড়িত। প্ৰয়োজনসমূহ সীমিত কৰি অতিৰিক্ত বা অপ্ৰয়োজনীয় আকাংক্ষা পৰিহাৰ কৰি চলিব পাৰিলে মানসিক ভাৰসাম্য বজাই ৰখাত সহায় হয়।
(৭) আত্মপ্ৰেম আৰু আত্মসন্তুষ্টি :
নিজৰ প্ৰতি ইতিবাচক মনোভাৱ, আত্মপ্ৰেম আৰু আত্মসন্তুষ্টি সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। দেহ, মন আৰু আত্মাৰ মাজত সন্তুষ্টি আৰু সামঞ্জস্য থাকিলে ব্যক্তিৰ মানসিক স্থিৰতা বৃদ্ধি পায়।
(৮) আচৰণগত দিশ :
ব্যক্তিৰ আচৰণ আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। ব্যক্তিৰ চিন্তা, অনুভূতি আৰু আচৰণে তেওঁৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অৱস্থা প্ৰকাশ কৰে। সেয়ে সুস্থ আৰু সামাজিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য আচৰণে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
উপসংহাৰ :
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে দৈহিক স্বাস্থ্য, বৌদ্ধিক সুস্থতা, সামাজিক সম্পৰ্ক, পৰিৱেশ, জীৱনৰ লক্ষ্য, আশা-আকাংক্ষা, আত্মসন্তুষ্টি আৰু আচৰণ আদি মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। এই সকলোবোৰৰ মাজত ভাৰসাম্য থাকিলেহে ব্যক্তিয়ে সুস্থ আৰু সুখী জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে।
১০। মানসিকভাবে সুস্থ ব্যক্তিৰ নিৰ্ণায়ক (Criteria) বোৰ কি কি?
উত্তৰঃ- মনোবিজ্ঞানীসকলে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিক চিনাক্ত কৰিবলৈ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট নিৰ্ণায়ক বা মানদণ্ড (Criteria) উল্লেখ কৰিছে। এই নিৰ্ণায়কসমূহৰ সহায়ত ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অৱস্থা নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰি। সেইবোৰ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(ক) স্কাল্ট (Schultz)-ৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ নিৰ্ণায়ক
স্কাল্টে মানসিক স্বাস্থ্যৰ সাতটা প্ৰধান নিৰ্ণায়ক উল্লেখ কৰিছে—
- আত্ম-সচেতনতাৰ বিস্তাৰ
- নিজৰ লগতে আনৰ সৈতে আন্তৰিক আৰু সুস্থ সম্বন্ধ
- আৱেগিক নিৰাপত্তা
- বাস্তৱসন্মত জ্ঞান আৰু দৃষ্টিভংগী
- কৌশল আৰু কাৰ্যৰ সঠিক ব্যৱহাৰ
- আত্ম-যথাৰ্থতাবাদ
- জীৱন-দৰ্শনৰ ঐক্যবদ্ধতা
(খ) মেচলো আৰু মিটল্মেনৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ নিৰ্ণায়ক
মেচলো আৰু মিটল্মেনৰ মতে সাধাৰণ মানসিক স্বাস্থ্যৰ দহটা প্ৰধান নিৰ্ণায়ক হৈছে—
- পৰ্যাপ্ত নিৰাপত্তাবোধ
- পৰ্যাপ্ত আত্ম-মূল্যায়ন
- স্বতঃস্ফূৰ্ততা আৰু আৱেগ প্ৰকাশৰ ক্ষমতা
- বাস্তৱতাৰ সৈতে উপযুক্ত যোগাযোগ
- শাৰীৰিক কামনা-বাসনা পূৰণ কৰাৰ উপযুক্ত দক্ষতা
- পৰ্যাপ্ত আত্মজ্ঞান
- ব্যক্তিত্বৰ ঐক্যবদ্ধতা আৰু স্থিৰতা
- জীৱনৰ উপযুক্ত আৰু বাস্তৱসন্মত লক্ষ্য
- অভিজ্ঞতাৰ পৰা শিকাৰ ক্ষমতা
- দল বা সমাজৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় সন্তুষ্টি লাভ কৰাৰ ক্ষমতা
(গ) জগদীশ আৰু শ্ৰীবাস্তৱৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ নিৰ্ণায়ক
জগদীশ আৰু শ্ৰীবাস্তৱে মানসিক স্বাস্থ্যৰ ছয়টা প্ৰধান মাত্ৰা বা নিৰ্ণায়ক উল্লেখ কৰিছে—
(১) পৰিৱেশীয় শ্ৰেষ্ঠতা
- পৰিস্থিতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰাৰ যোগ্যতা।
- পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থ সমাযোজন কৰাৰ ক্ষমতা।
- দায়িত্ব গ্ৰহণ আৰু পালন কৰাৰ দক্ষতা।
(২) ব্যক্তিত্বৰ ঐক্যবদ্ধকৰণ
- মনোগত শক্তিৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা।
- আনৰ আৱেগ বুজি উপযুক্তভাৱে প্ৰতিক্ৰিয়া কৰাৰ ক্ষমতা।
- বিভিন্ন কাৰ্য আৰু বিষয়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ থকা।
- আত্মবিশ্বাস।
- আত্ম-গ্ৰহণযোগ্যতা।
- সুস্থ আত্ম-পৰিচয়।
(৪) দল-প্ৰভাৱযুক্ত মনোভাব
- আনৰ সৈতে সহজভাৱে মিলি চলিব পৰা।
- দলীয় কাম সম্পাদন কৰাৰ দক্ষতা।
- বিনোদন আৰু আনন্দ লাভ কৰাৰ ক্ষমতা।
(৫) স্ব-শাসন
- নিজৰ কাৰ্য আৰু আচৰণ আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ক্ষমতা।
- আত্মনিৰ্ভৰশীলতা।
- আত্ম-স্থিৰতা।
(৬) বাস্তৱৰ জ্ঞান
- বাস্তৱতাক বিকৃত কৰি চোৱাৰ প্ৰৱণতাৰ পৰা মুক্ত থকা।
- মাত্ৰাধিক অলীক কল্পনাৰ অনুপস্থিতি।
- পৃথিৱী আৰু জীৱনৰ প্ৰতি বহল আৰু বাস্তৱসন্মত দৃষ্টিভংগী।
(ঘ) ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত ভাটনাগৰ আৰু সিঙৰ মতে নিৰ্ণায়ক
ভাটনাগৰ আৰু সিঙে ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত মানসিক স্বাস্থ্যৰ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ নিৰ্ণায়ক তলত দিয়া ধৰণে উল্লেখ কৰিছে—
- নিজৰ লগতে আনকো সম্পূৰ্ণভাৱে গ্ৰহণ কৰা।
- দৃষ্টিভংগীত স্বতঃস্ফূৰ্ততা, সৃজনশীলতা, নতুনত্ব আৰু সুস্থ ৰসিকতাবোধ থকা।
- সুস্থ বিনোদন, সমস্যা-বোধ, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু সমস্যা সমাধানৰ দক্ষতা থকা।
- ব্যক্তিগত স্ব-শাসন, বাস্তৱসন্মততা আৰু নিজৰ প্ৰতি দায়িত্ববোধ থকা।
- সুস্থ আন্তঃব্যক্তিক সম্বন্ধ, সামাজিক গ্ৰহণযোগ্যতা আৰু উন্নত জীৱন-গুণমান থকা।
(ঙ) About.com Medical Review Board-ৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ নিৰ্ণায়ক
ইয়াৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
- জীৱন উপভোগ কৰাৰ ক্ষমতা।
- স্থিতিস্থাপকতা বা বিপদৰ পৰা পুনৰ স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰি অহাৰ ক্ষমতা।
- জীৱনৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা।
- পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খাব পৰা গতিশীলতা।
- আত্ম-যথাৰ্থতা বা নিজৰ বিষয়ে বাস্তৱসন্মত ধাৰণা।
(চ) ডাঃ আর্নেষ্ট জোন্ছৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষণ
ডাঃ আর্নেষ্ট জোন্ছে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ তিনিটা বিশেষ দিশ উল্লেখ কৰিছে—
(১) বন্ধুত্বপূৰ্ণ আৰু প্ৰীতিপূৰ্ণ মনোভাৱ :
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ আনৰ প্ৰতি বন্ধুত্বপূৰ্ণ, মৰম আৰু প্ৰীতিপূৰ্ণ মনোভাৱ থাকে। আনৰ কটু কথা বা সমালোচনাত তেওঁলোকে সহজে ধৈৰ্য নেহেৰুৱায়। তেওঁলোকৰ মাজত আত্মতৃপ্তিৰ ভাবো দেখা যায়।
(২) নিজৰ শক্তি আৰু সামৰ্থ্যৰ বিকাশ :
মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে বিভিন্ন পৰিস্থিতিত নিজৰ শক্তি, সামৰ্থ্য আৰু দক্ষতাৰ উপযুক্ত ব্যৱহাৰ কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ ঘটাব পাৰে।
(৩) সুখ আৰু আনন্দ উপভোগ কৰাৰ ক্ষমতা :
এনে ব্যক্তিয়ে বিভিন্ন পৰিস্থিতিত মানসিক সুখ আৰু আনন্দ উপভোগ কৰিব পাৰে। বাস্তৱ পৰিস্থিতিৰ চাপ বা সমস্যাত তেওঁলোকে সহজে ভাঙি নপৰে আৰু বিভিন্ন প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ’বলৈ সক্ষম হয়।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ মাজত আত্মবিশ্বাস, আত্মজ্ঞান, আৱেগিক স্থিৰতা, বাস্তৱসন্মত দৃষ্টিভংগী, সামাজিক সমাযোজন, আত্মনিয়ন্ত্ৰণ, সুস্থ আন্তঃব্যক্তিক সম্বন্ধ আৰু সমস্যাৰ সন্মুখীন হোৱাৰ ক্ষমতা থাকে। এই গুণসমূহৰ সহায়ত ব্যক্তিয়ে সুস্থ আৰু সুখী জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে।
১১। মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশৰ ইতিহাস সম্বন্ধে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণাটো অতি পুৰণি নহয়। আধুনিক যুগতহে মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ ধাৰণাই সুসংগঠিত ৰূপ লাভ কৰে। ইয়াৰ বিকাশৰ ইতিহাস তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(১) উইলিয়াম চুইটজাৰৰ অৱদান :
আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ উইলিয়াম চুইটজাৰ (William Sweetzer)-এ ১৮৪৩ চনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ‘মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞান’ (Mental Hygiene) শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, মনৰ অৱস্থা বা মানসিক গুণ নষ্ট কৰা বিভিন্ন কাৰকৰ পৰা মনক সংৰক্ষণ কৰাটো এক বিশেষ কলা।
(২) ডৰথিৱা ডিক্সৰ অৱদান :
ঊনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগত ডৰথিৱা ডিক্স (Dorothea Dix) নামৰ এগৰাকী মহিলাই মানসিক ৰোগীসকলৰ অৱস্থা উন্নত কৰা আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত মানসিক ৰোগৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰাৰ বাবে বিভিন্ন পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল।
(৩) ক্লিফোর্ড বিয়াৰচৰ অৱদান :
পৰৱৰ্তী সময়ত ক্লিফোর্ড বিয়াৰচ (Clifford Beers)-এ মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞান আন্দোলনক এক সংগঠিত ৰূপ দিয়ে। ১৯০৮ চনত তেওঁ নিজৰ মানসিক অসুস্থতা আৰু কষ্টৰ ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিত ‘A Mind That Found Itself’ নামৰ এখন গ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰে। গ্ৰন্থখন প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিষয়ে ব্যাপক সজাগতা সৃষ্টি হয়।
(৪) National Committee for Mental Hygiene গঠন :
১৯০৯ চনৰ ১৯ ফেব্ৰুৱাৰীত বিয়াৰচ, জেমছ আৰু মেয়েৰৰ নেতৃত্বত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত National Committee for Mental Hygiene গঠন কৰা হয়। এই কমিটীয়ে মানসিক ৰোগৰ চিকিৎসালয়, মনোৰোগ বিজ্ঞান, গৱেষণা, মনোৰোগ বিজ্ঞানৰ শিক্ষা আৰু মানসিক ৰোগৰ প্ৰতিকাৰমূলক ব্যৱস্থাৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
(৫) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিস্তাৰ :
১৯১৯ চনৰ পৰা এই আন্দোলনে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰূপ লাভ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ ফলত বিভিন্ন দেশত মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে জাতীয় সংগঠন গঠন কৰা হয়। ১৯২০ চনত ফ্ৰান্স আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাত আৰু ১৯২৮ চনত ইটালী আৰু হাংগেৰীত এনে সংগঠনৰ বিকাশ ঘটে।
(৬) প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কংগ্ৰেছ :
১৯৩৩ চনত মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কংগ্ৰেছ অনুষ্ঠিত হয়। এই সন্মিলনৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল মানসিক ৰোগীৰ উন্নত যত্ন আৰু চিকিৎসা, মানসিক ৰোগৰ প্ৰতিকাৰ আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ৰ পৰা মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞান আন্দোলনে অধিক বিস্তাৰ লাভ কৰে।
(৭) বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ ভূমিকা :
১৯৪৮ চনত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO) স্থাপিত হয়। WHO-এ আৰম্ভণিৰ পৰাই মানসিক স্বাস্থ্যক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে আৰু সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ অনুৰোধ অনুসৰি মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে বিশেষ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে।
(৮) ১৯৪৮ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলন :
১৯৪৮ চনৰ ১৬-২১ আগষ্টত লণ্ডনত মানসিক স্বাস্থ্যৰ এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কংগ্ৰেছ অনুষ্ঠিত হয়। এই সন্মিলনত মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংৰক্ষণ আৰু বিকাশৰ বিষয়ে বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা হয়। মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ বিভিন্ন দিশৰ ওপৰতো বিস্তৃত আলোচনা কৰা হয়।
(৯) মানসিক স্বাস্থ্যৰ কাৰ্যৰ চাৰিটা দিশ :
এই সন্মিলনৰ আলোচনাৰ ভিত্তিত মানসিক স্বাস্থ্যৰ কাৰ্যসমূহক প্ৰধানতঃ চাৰিটা দিশত ভাগ কৰা হয়। সেইবোৰ হ’ল—
- তত্ত্বাৱধানমূলক
- চিকিৎসামূলক
- প্ৰতিৰোধমূলক
- সদৰ্থক বা Positive
ইয়াৰ পিছত ১৯৪৯ চনৰ পৰা আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত জাতীয় পৰ্যায়ত মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানে কাৰ্য আৰম্ভ কৰে।
(১০) মানসিক স্বাস্থ্যৰ আধুনিক বিকাশ :
মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞান আন্দোলনৰ আৰম্ভণিৰ পৰা পৰৱৰ্তী সময়লৈকে মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণাই ক্ৰমে বিস্তাৰ লাভ কৰে। কেৱল মানসিক ৰোগৰ চিকিৎসাতে গুৰুত্ব নিদি মানসিক ৰোগ প্ৰতিৰোধ, মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ, ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ আৰু সুস্থ সমাযোজনৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিয়া আৰম্ভ হয়।
(১১) ২০০১ চনত WHO-ৰ বিশেষ গুৰুত্ব :
২০০১ চনত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই তেওঁলোকৰ বছৰেকীয়া বিশ্ব স্বাস্থ্য প্ৰতিবেদন মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিষয়ত উৎসৰ্গা কৰে। এই প্ৰতিবেদনৰ জৰিয়তে মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব, মানসিক ৰোগৰ সমস্যা আৰু ইয়াৰ প্ৰতিৰোধ তথা চিকিৎসাৰ বিষয়ে বিশ্বব্যাপী সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়।
(১২) বিশ্ব মানসিক স্বাস্থ্য দিৱস :
১৯৯২ চনৰ পৰা প্ৰতি বছৰে ১০ অক্টোবৰৰ দিনটো ‘বিশ্ব মানসিক স্বাস্থ্য দিৱস’ হিচাপে পালন কৰি অহা হৈছে। বিশ্বৰ বহু দেশে এই দিৱস পালন কৰে। প্ৰতি বছৰে মানসিক স্বাস্থ্যৰ সৈতে জড়িত একোটা বিশেষ বিষয়ক মূল বিষয় হিচাপে লৈ সজাগতা সৃষ্টি কৰা হয়।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে উইলিয়াম চুইটজাৰ আৰু ক্লিফোর্ড বিয়াৰচৰ সময়ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞান আন্দোলনে ক্ৰমে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰূপ লাভ কৰে। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনৰ সক্ৰিয় ভূমিকাৰ ফলত মানসিক স্বাস্থ্য বৰ্তমান এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যয়ন আৰু জনস্বাস্থ্যৰ বিষয় হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। আজি মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিৰোধ, চিকিৎসা, সংৰক্ষণ, পুনৰ সংস্থাপন আৰু মানসিক সুস্থতাৰ বিকাশ—সকলো দিশতে সমানে গুৰুত্ব দিয়া হয়।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post