Chapter 4 –
শিক্ষা আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ মাজৰ সম্পৰ্ক
► অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ নীতিসমূহক কি কি ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ- সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ নীতিসমূহক দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। সেই দুটা নীতি হ’ল—
(ক) নিজৰ লগত কৰা সমাযোজনৰ নীতি।
(খ) পৰিৱেশৰ লগত কৰা সমাযোজনৰ নীতি।
২। ‘গৃহই হ’ল শিক্ষাৰ প্ৰকৃত আৰম্ভণি বিন্দু’- কথাষাৰ কোনে কৈছিল?
উত্তৰ:- গৃহই হ’ল শিক্ষাৰ প্ৰকৃত আৰম্ভণি বিন্দু’— এই কথাষাৰ ৰোজেন ক্ৰেগ (Rosen Crag) নামৰ এজন পণ্ডিতে কৈছিল।
৩। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশত ঘৰখনৰ এটা অবদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশত ঘৰখনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান হ’ল— ঘৰৰ সদস্য হিচাপে শিশুৰ মনত নিৰাপত্তাৰ অনুভূতি জগাই তোলা।
৪। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত বিদ্যালয়ে গ্রহণ কৰা দায়িত্ব এটা লিখা।
উত্তৰঃ- শিশুৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত বিদ্যালয়ে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব হ’ল— শিশুৰ সৃজনী শক্তিৰ বিকাশৰ বাবে উপযুক্ত সুবিধা প্ৰদান কৰা।
৫। ভাল বিদ্যালয় পৰিৱেশৰ যিকোনো এটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ- ভাল বিদ্যালয় পৰিৱেশৰ এটা বৈশিষ্ট্য হ’ল— বিদ্যালয়খন হুলস্থুলীয়া আৰু কোলাহলপূৰ্ণ ঠাইৰ পৰা আঁতৰত অৱস্থিত হোৱা উচিত। এনে পৰিৱেশে শিশুৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশত সহায় কৰে।
৬। হতাশগ্রস্ততাৰ যিকোনো এটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ:- দৈনন্দিন জীৱনত গঢ় লৈ উঠা কোনো অভ্যাস বা নিয়মীয়া আচৰণ হঠাতে বন্ধ কৰিবলগীয়া হ’লে ব্যক্তিৰ মনত হতাশাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
৭। সংঘাতৰ এটা কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ- যোগাযোগৰ অভাৱ বা যোগাযোগ স্পষ্ট নোহোৱা সংঘাতৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ। কোনো কথা স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ বা বুজাব নোৱাৰিলে ভুল বুজাবুজি আৰু হতাশাৰ সৃষ্টি হৈ সংঘাতৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
৮। সুস্থ গৃহ পৰিৱেশৰ এটা দৈহিক বা বৈষয়িক গুণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- সুস্থ গৃহ পৰিৱেশৰ এটা দৈহিক বা বৈষয়িক গুণ হ’ল— ঘৰখন ফৰকাল, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্ন আৰু পৰ্যাপ্ত ৰ’দ-বতাহ থকা হ’ব লাগে। ঘৰৰ ওচৰত পানী জমা হোৱা, চেঁচুকীয়া ঠাই আৰু গেলা-পচা বস্তুৰ দ’ম থাকিব নালাগে।
৯। সুস্থ গৃহ পৰিবেশৰ এটা সামাজিক গুণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ- – সুস্থ গৃহ পৰিৱেশৰ এটা সামাজিক গুণ হ’ল— পিতৃ-মাতৃয়ে সন্তানক বিভিন্ন বেয়া আৰু অসামাজিক কাম-কাজৰ পৰা সুৰক্ষিত কৰি ৰাখিব লাগে।
১০। শিশুৰ যতন কি?
উত্তৰঃ- শিশুৰ যতন হৈছে সামাজিকীকৰণৰ আৰম্ভণিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যায়। শিশুৰ যতনৰ অন্তৰ্গত বিষয়সমূহৰ ভিতৰত সঠিকভাৱে আহাৰ গ্ৰহণ, মাকৰ গাখীৰ খোৱাৰ অভ্যাস, শৌচালয় ব্যৱহাৰৰ প্ৰশিক্ষণ আৰু বিছনাত প্ৰস্ৰাৱ নকৰাৰ অভ্যাস গঢ়ি তোলাআদি উল্লেখযোগ্য।
১১। শিশুৰ অনুশাসন কি?
উত্তৰ:- কোনবোৰ আচৰণ গ্ৰহণযোগ্য আৰু কোনবোৰ আচৰণ গ্ৰহণযোগ্য নহয়, সেই বিষয়ে শিশুক শিকোৱা প্ৰক্ৰিয়াক শিশুৰ অনুশাসন বুলি কোৱা হয়। অন্য অৰ্থত, শিশুৱে কোনবোৰ নিয়ম মানি চলিব লাগে আৰু কেনেদৰে উপযুক্ত আচৰণ কৰিব লাগে, সেই বিষয়ে শিক্ষা দিয়াই হৈছে অনুশাসন।
► চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। ঘৰত আমি মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ উন্নতি সাধন কেনেকৈ কৰিব পাৰো?
উত্তৰঃ- ঘৰেই হৈছে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ভেটি গঢ়ি উঠাৰ প্ৰধান স্থান। শিশু জন্মৰ পিছৰে পৰা পৰিয়ালৰ মাজত ডাঙৰ-দীঘল হয় আৰু ঘৰখনতেই প্ৰথমে আৱেগিক, মানসিক আৰু সামাজিক আচৰণসমূহ শিকি লয়। সেয়েহে শিশুৰ মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু সুস্থিৰ বিকাশৰ বাবে পৰিয়ালৰ সদস্যসকলে শিশুৰ আৱেগিক আৰু মানসিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ যথাসম্ভৱ যত্ন ল’ব লাগে।
ঘৰত মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষা আৰু উন্নতি সাধনৰ বাবে তলত দিয়া দিশসমূহৰ প্ৰতি গুৰুত্ব দিয়া উচিত—
(১) গণতান্ত্ৰিক পৰিৱেশ সৃষ্টি:
ঘৰৰ পৰিৱেশ গণতান্ত্ৰিক আৰু মুক্তমনা হোৱা উচিত। পৰিয়ালৰ প্ৰতিজন সদস্যৰ মতামতক যথোচিত গুৰুত্ব আৰু সন্মান দিয়া উচিত।
(২) উপযুক্ত নিয়ম-নিৰ্দেশনা:
মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰখাৰ বাবে পৰিয়ালৰ সদস্যসকলক উপযুক্ত নিয়ম-নীতি আৰু স্বাস্থ্যকৰ জীৱন-যাপনৰ বিষয়ে জ্ঞান আৰু নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰিব লাগে।
(৩) মৰম আৰু ভালপোৱাৰ পৰিৱেশ:
ঘৰুৱা পৰিৱেশত মৰম, ভালপোৱা, সহানুভূতি আৰু আন্তৰিকতাৰ অভাৱ হ’ব নালাগে। শিশুক স্নেহ আৰু নিৰাপত্তাৰ অনুভূতি প্ৰদান কৰিব লাগে।
(৪) নিয়ন্ত্ৰিত অনুশাসন:
ঘৰৰ অনুশাসন ব্যৱস্থা নিয়ন্ত্ৰিত আৰু যুক্তিসংগত হোৱা উচিত। অনুশাসন অত্যধিক কঠোৰ হ’ব নালাগে, কিয়নো কঠোৰ অনুশাসনে শিশুৰ মনত ভয় আৰু মানসিক চাপৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(৫) উপযুক্ত নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শ:
শিশুৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি সময়মতে উপযুক্ত নিৰ্দেশনা, পৰামৰ্শ আৰু সহায় আগবঢ়োৱাৰ ব্যৱস্থা থাকিব লাগে। ইয়াৰ জৰিয়তে শিশুৱে নিজৰ সমস্যা সহজে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবোৰৰ সমাধান বিচাৰি উলিয়াব পাৰে।
সামৰণিঃ
সুস্থ, মৰমপূৰ্ণ, নিৰাপদ আৰু গণতান্ত্ৰিক ঘৰুৱা পৰিৱেশে শিশুৰ সুস্থ মানসিক বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। সেয়েহে পৰিয়ালৰ প্ৰতিজন সদস্যই শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষা আৰু উন্নতিৰ প্ৰতি সচেতন হোৱা উচিত।
২। মানসিক স্বাস্থ্য বিসংগতিৰ কাৰণসমূহ কিকি?
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্য বিসংগতিৰ আঁৰত বিভিন্ন ধৰণৰ শাৰীৰিক, জৈৱিক, ৰাসায়নিক, মানসিক আৰু সামাজিক কাৰক জড়িত থাকিব পাৰে। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
(ক) জৈৱিক কাৰণ:
বিভিন্ন ভাইৰাছ, বেক্টেৰিয়া, পৰজীৱী, কীট-পতংগ বা অন্যান্য জীৱাণুৰ প্ৰভাৱত হোৱা কিছুমান শাৰীৰিক আৰু স্নায়বিক সমস্যাৰ ফলত মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিসংগতি দেখা দিব পাৰে।
(খ) ৰাসায়নিক কাৰণ:
বিভিন্ন ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, বিষাক্ত দ্ৰব্য, মাদকদ্ৰব্য বা শৰীৰত হোৱা ৰাসায়নিক ভাৰসাম্যহীনতাৰ প্ৰভাৱত শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিসংগতি সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(গ) দৈহিক কাৰণ:
বিভিন্ন শাৰীৰিক অসুস্থতা, আঘাত, দীৰ্ঘদিনীয়া ৰোগ বা শৰীৰৰ দুৰ্বলতাৰ প্ৰভাৱত মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে।
(ঘ) নিৰাপত্তাজনিত কাৰণ:
শাৰীৰিক, মানসিক বা সামাজিক নিৰাপত্তাৰ অভাৱ, ভয়, অনিশ্চয়তা আৰু অসুৰক্ষিত পৰিৱেশৰ ফলত ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্যত বিসংগতি সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(ঙ) শ্ৰমজনিত বা কৰ্মক্ষেত্ৰীয় কাৰণ:
অত্যধিক কামৰ বোজা, কৰ্মক্ষেত্ৰৰ চাপ, কামৰ অসন্তুষ্টি, বিশ্ৰামৰ অভাৱ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ বিভিন্ন সমস্যাৰ ফলত মানসিক চাপ আৰু মানসিক বিসংগতি সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(চ) মনোসামাজিক কাৰণ:
মনোবৈজ্ঞানিক আৰু সামাজিক বিভিন্ন কাৰকৰ সমন্বিত প্ৰভাৱতো মানসিক স্বাস্থ্য বিসংগতি হ’ব পাৰে। যেনে— পাৰিবাৰিক অশান্তি, সামাজিক সমস্যা, একাকিত্ব, সম্পৰ্কৰ সমস্যা, হতাশা, উদ্বেগ, সামাজিক চাপ আদি।
সামৰণিঃ
সামগ্ৰিকভাৱে, মানসিক স্বাস্থ্য বিসংগতিৰ কোনো এটা মাত্ৰ কাৰণ নাথাকে। জৈৱিক, দৈহিক, ৰাসায়নিক, মনোবৈজ্ঞানিক আৰু সামাজিক বিভিন্ন কাৰকে ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়েহে মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰাখিবলৈ এই সকলোবোৰ দিশৰ প্ৰতি সচেতন হোৱা প্ৰয়োজন।
৩। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশত ঘৰখনৰ অৱদানসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ- শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ভেটি গঢ়ি তোলাত ঘৰখনৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। শিশুৱে জন্মৰ পিছৰে পৰা পৰিয়ালৰ মাজত থাকি বিভিন্ন আচৰণ, মূল্যবোধ আৰু সামাজিক গুণ শিকিবলৈ আৰম্ভ কৰে। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশত ঘৰখনৰ প্ৰধান অৱদানসমূহ হ’ল—
(১) নিৰাপত্তাৰ অনুভূতি সৃষ্টি:
ঘৰৰ সদস্য হিচাপে শিশুৰ মনত মৰম, সুৰক্ষা আৰু নিৰাপত্তাৰ অনুভূতি জগাই তোলে।
(২) শাৰীৰিক আৰু মনোবৈজ্ঞানিক প্ৰয়োজন পূৰণ:
শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু মনোবৈজ্ঞানিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰি শিশুৰ মাজত আত্মবিশ্বাস আৰু নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুভূতি গঢ়ি তোলে।
(৩) সামাজিক আচৰণৰ ভেটি গঠন:
শিশুক সামাজিক জীৱ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ বাবে সমাজত গ্ৰহণযোগ্য আচৰণৰ প্ৰাথমিক শিক্ষা ঘৰতে প্ৰদান কৰা হয়।
(৪) সামাজিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য আচৰণৰ বিকাশ:
শিশুৱে যাতে সমাজৰ নিয়ম-নীতি মানি চলিব পাৰে আৰু গ্ৰহণযোগ্য আচৰণ প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰে, তাৰ বাবে পৰিয়ালে উপযুক্ত নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে।
(৫) সমাযোজনৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি:
জীৱনৰ বিভিন্ন পৰিস্থিতি আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে নিজকে খাপ খুৱাই চলিব পৰাকৈ শিশুৰ সমাযোজন ক্ষমতা বিকশিত কৰাত ঘৰখনে সহায় কৰে।
(৬) সমস্যা সমাধানৰ ভেটি গঠন:
শিশুৰ দৈহিক, মানসিক আৰু আৱেগিক সমস্যাসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰ সমাধানৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সহায় আৰু পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰে।
(৭) সামাজিক জীৱনত সফলতাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা:
শিশুক সামাজিক জীৱনত সফলভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিব পৰাকৈ প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান, দক্ষতা আৰু আত্মবিশ্বাস অৰ্জনত সহায় কৰে।
(৮) বিভিন্ন জীৱন-কৌশল আয়ত্ত কৰাত সহায়:
শিশুক দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰয়োজন হোৱা বিভিন্ন সামাজিক, আচৰণগত আৰু সমস্যা সমাধানৰ কৌশল আয়ত্ত কৰাত ঘৰখনে সহায় কৰে।
সামৰণিঃ
সেয়েহে শিশুৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সৰ্বাংগীণ ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ বাবে ঘৰখনৰ মৰমপূৰ্ণ, নিৰাপদ আৰু সুস্থ পৰিৱেশ অতি প্ৰয়োজনীয়।
৪। উপযুক্ত মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:- শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংৰক্ষণ, বিকাশ আৰু মানসিক অসুস্থতা প্ৰতিৰোধৰ ক্ষেত্ৰত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিদ্যালয়ে শিশুক সুস্থ, সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ আৰু ভাৰসাম্যযুক্ত ব্যক্তিত্বৰ অধিকাৰী হিচাপে গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। উপযুক্ত মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশত বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান ভূমিকা হ’ল—
(ক) মনোদৈহিক শক্তি আৰু সামৰ্থ্যৰ বিকাশ:
বিদ্যালয়ে শিশুৰ মনোদৈহিক শক্তি, সামৰ্থ্য আৰু বিভিন্ন গুণ-গুণৰ বিকাশত সহায় কৰে।
(খ) সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰোৱা:
বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীসকলক সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ মূল্য আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা উপলব্ধি কৰাত সহায় কৰে।
(গ) মানসিক সমস্যাৰ বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান:
শিক্ষাৰ্থীসকলক বিভিন্ন মানসিক সমস্যা, ইয়াৰ কাৰণ আৰু প্ৰতিকাৰৰ বিষয়ে জানিবলৈ সহায় কৰে।
(ঘ) ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ:
বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিত্বৰ বিভিন্ন গুণ, শক্তি আৰু সামৰ্থ্যৰ বিকাশৰ বাবে উপযুক্ত পৰিৱেশ আৰু সুযোগ প্ৰদান কৰে।
(ঙ) আৱেগিকভাৱে শক্তিশালী কৰি তোলা:
বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীক নিজৰ আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ শিকায় আৰু বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হ’ব পৰাকৈ আৱেগিকভাৱে শক্তিশালী কৰি তোলে।
(চ) সমাযোজনৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি:
শিক্ষাৰ্থীয়ে পৰিৱেশ আৰু জীৱনৰ বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সৈতে উপযুক্তভাৱে সমাযোজন কৰিব পৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা উপলব্ধি কৰাত আৰু সমাযোজনৰ উপায়সমূহ জানিবলৈ বিদ্যালয়ে সহায় কৰে।
(ছ) মূল্যবোধৰ বিকাশ:
শান্তিপূৰ্ণ আৰু সুস্থ জীৱন-যাপনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় নৈতিক, সামাজিক আৰু মানৱীয় মূল্যবোধৰ গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰাত বিদ্যালয়ে সহায় কৰে।
(জ) সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ:
বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক, সামাজিক আৰু নৈতিক দিশৰ সমন্বিত বিকাশৰ জৰিয়তে সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ আৰু ভাৰসাম্যযুক্ত ব্যক্তিত্ব গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
সামৰণিঃ
সামগ্ৰিকভাৱে, বিদ্যালয় কেৱল জ্ঞান প্ৰদানৰ স্থান নহয়; ই শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য, আৱেগিক স্থিৰতা, সামাজিক সমাযোজন আৰু সুস্থ ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ। সেয়েহে শিশুৰ উপযুক্ত মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা অনস্বীকাৰ্য।
৫। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত বিদ্যালয়ে গ্রহণ কৰা দায়িত্বসমূহ কি?
উত্তৰ:- শিশুৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সৰ্বাংগীণ বিকাশ সাধনৰ ক্ষেত্ৰত বিদ্যালয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব পালন কৰে। বিদ্যালয়ে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া প্ৰধান দায়িত্বসমূহ হ’ল—
(১) জ্ঞান আৰু সংস্কৃতিৰ সংৰক্ষণ আৰু হস্তান্তৰকৰণ: বিভিন্ন বিষয়ৰ সঞ্চিত জ্ঞান, অভিজ্ঞতা আৰু সংস্কৃতি সংৰক্ষণ কৰি নতুন প্ৰজন্মৰ মাজলৈ হস্তান্তৰ কৰা।
(২) জ্ঞান আৰু সংস্কৃতিৰ উন্নতি সাধন: সমাজৰ সঞ্চিত জ্ঞান আৰু সংস্কৃতিক অধিক সমৃদ্ধ আৰু উন্নত কৰি তোলাত সহায় কৰা।
(৩) সৃজনী শক্তিৰ বিকাশ: শিশুৰ সৃজনশীলতা আৰু প্ৰতিভা বিকাশৰ বাবে উপযুক্ত সুযোগ-সুবিধা প্ৰদান কৰা।
(৪) কু-সংস্কাৰ আৰু অন্ধবিশ্বাসৰ বিৰুদ্ধে মানসিকভাৱে প্ৰস্তুত কৰা: দুৰ্নীতি, কু-সংস্কাৰ, অন্ধবিশ্বাস আৰু অজ্ঞতাৰ বিৰুদ্ধে যুক্তিসংগত আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তুলি শিশুক মানসিকভাৱে প্ৰস্তুত কৰা।
(৫) সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ: শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক, সামাজিক আৰু নৈতিক দিশৰ সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ বিকাশ সাধন কৰা।
(৬) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ প্ৰতি গুৰুত্ব: বিদ্যালয়ত শিশুৰ মাজত থকা ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য স্বীকাৰ কৰি প্ৰত্যেকৰে শক্তি, আগ্ৰহ, প্ৰতিভা আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি বিকাশৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা।
(৭) কৰ্মস্পৃহা জাগ্ৰত কৰা: শিশুৰ মাজত কৰ্মৰ প্ৰতি আগ্ৰহ, দায়িত্ববোধ আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলা।
(৮) শাৰীৰিক শিক্ষা প্ৰদান: শাৰীৰিক শিক্ষাৰ জৰিয়তে শিশুক সু-স্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী কৰি তোলা আৰু সুস্থ শৰীৰৰ সৈতে সুস্থ মন গঢ়ি তোলাত সহায় কৰা।
সামৰণি: সেয়েহে শিশুৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য, ব্যক্তিত্ব আৰু সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ বাবে বিদ্যালয়ে এক সুপৰিকল্পিত আৰু সহায়ক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
৬। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতি সাধনত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা সম্বন্ধে আলোচনা ।
উত্তৰঃ- বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ সু-পৰিকল্পিত, সু-শৃংখলাবদ্ধ আৰু শিশুবান্ধৱ হোৱা বাবে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য আৰু ব্যক্তিত্বৰ বিকাশত বিদ্যালয়ে বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে। বিদ্যালয়ে সমাজৰ ভৱিষ্যৎ নাগৰিকসকলক মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলাত গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব পালন কৰে। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতি সাধনত বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণৰ—
(১) মৰম আৰু সহানুভূতিশীল আচৰণ: শিক্ষকসকলৰ মৰমিয়াল, বন্ধুত্বপূৰ্ণ আৰু সহানুভূতিশীল ব্যৱহাৰে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনত নিৰাপত্তা আৰু আত্মবিশ্বাসৰ অনুভূতি সৃষ্টি কৰে।
(২) আৱেগিকভাৱে শক্তিশালী কৰা: বিদ্যালয়ে বিভিন্ন শিক্ষামূলক আৰু সহ-পাঠ্যক্ৰমিক কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক আৱেগিকভাৱে শক্তিশালী আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণক্ষম কৰি তোলে।
(৩) মূল্যবোধৰ বিকাশ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক নৈতিক, সামাজিক, মানৱীয় আৰু গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধৰ গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰাত সহায় কৰে।
(৪) সবল ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ: বিদ্যালয়ে শিশুৰ আত্মবিশ্বাস, দায়িত্ববোধ, নেতৃত্বৰ গুণ, সহযোগিতাৰ মনোভাৱ আৰু অন্যান্য ব্যক্তিত্বমূলক গুণ বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সহায় আগবঢ়ায়।
(৫) বৃত্তিমূলক নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শ: বিদ্যালয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক তেওঁলোকৰ যোগ্যতা, আগ্ৰহ, দক্ষতা আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি উপযুক্ত বৃত্তি বা জীৱিকা নিৰ্বাচনৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত বৃত্তি নিৰ্বাচনক লৈ সৃষ্টি হোৱা মানসিক অস্বস্তি আৰু অনিশ্চয়তা হ্ৰাস পায়।
(৬) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ প্ৰতি সন্মান: বিদ্যালয়ে প্ৰতিজন শিশুৰ বুদ্ধি, আগ্ৰহ, সামৰ্থ্য আৰু ব্যক্তিত্বৰ পাৰ্থক্যক স্বীকাৰ কৰি সেই অনুসৰি বিকাশৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।
(৭) সুস্থ সামাজিক সমাযোজন: বিদ্যালয়ে শিশুক সহযোগিতা, সহিষ্ণুতা, সহমৰ্মিতা আৰু বন্ধুত্বপূৰ্ণ আচৰণৰ শিক্ষা দি সমাজৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰিবলৈ সহায় কৰে।
(৮) মানসিক সমস্যাৰ সমাধানত সহায়: শিশুৰ আচৰণ, আৱেগ বা শিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া সমস্যাসমূহ চিনাক্ত কৰি শিক্ষক, অভিভাৱক আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি পৰামৰ্শদাতাৰ সহযোগিতাৰে সেইবোৰ সমাধানৰ চেষ্টা কৰে।
সামৰণি: সেয়েহে বিদ্যালয় কেৱল জ্ঞান প্ৰদানৰ স্থান নহয়; ই শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য, আৱেগিক স্থিৰতা, সামাজিক সমাযোজন আৰু সুস্থ ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ।
৭। এখন ভাল বিদ্যালয়ৰ পৰিবেশৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ- বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত শিশুৰ সৰ্বতোপ্ৰকাৰৰ বিকাশ বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে। বিদ্যালয়ৰ উপযুক্ত নিৰ্দেশনা, পৰামৰ্শ আৰু সুস্থ পৰিৱেশে শিশুৰ আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে তেওঁলোকক মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ সহায় কৰে। এখন ভাল বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(১) স্বাস্থ্যসম্মত পৰিৱেশ: বিদ্যালয়খন ওখ, মুকলি, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্ন আৰু পৰ্যাপ্ত ৰ’দ-বতাহ থকা ঠাইত অৱস্থিত হোৱা উচিত।
(২) প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ: বিদ্যালয়ৰ চৌহদ গছ-গছনিৰে ভৰা, শান্ত, সৌম্য আৰু শিশুৰ শাৰীৰিক-মানসিক বিকাশৰ বাবে উপযোগী হোৱা উচিত।
(৩) কোলাহলমুক্ত স্থান: বিদ্যালয়খন হুলস্থুলীয়া আৰু কোলাহলপূৰ্ণ ঠাইৰ পৰা আঁতৰত অৱস্থিত হোৱা উচিত। এনে পৰিৱেশে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনোযোগ আৰু মানসিক শান্তি বজাই ৰখাত সহায় কৰে।
(৪) উপযুক্ত বিদ্যালয় গৃহ: বিদ্যালয় গৃহটো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শৈক্ষিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ লগতে তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিব পৰা ধৰণৰ হোৱা উচিত।
(৫) উন্নত শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ: শ্ৰেণীকোঠাত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে আৰামদায়কভাৱে শিক্ষাগ্ৰহণ কৰিব পৰাকৈ পৰ্যাপ্ত পোহৰ, বতাহ, বহাৰ ব্যৱস্থা আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় সুবিধা থাকিব লাগে। শিক্ষাদান আৰু শিক্ষাগ্ৰহণৰ সফলতা বহুলাংশে শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। কোঠাৰী আয়োগৰ মতে, “এখন দেশৰ ভাগ্য বিদ্যালয়ৰ শ্ৰেণীকোঠাসমূহত গঢ় লয়।”
(৬) নৈতিক পৰিৱেশ: বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশে শিশুৰ নৈতিক চৰিত্ৰ গঠনত সহায় কৰিব লাগে। সত্যবাদিতা, দায়িত্ববোধ, সহযোগিতা আৰু ন্যায়বোধৰ দৰে গুণ বিকাশৰ বাবে উপযুক্ত পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব লাগে।
(৭) শৃংখলা আৰু নিয়মানুবৰ্তিতা: বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশত শিশুৱে শৃংখলা, নিয়মানুবৰ্তিতা আৰু দায়িত্ববোধৰ শিক্ষা লাভ কৰিব লাগে। শিক্ষকসকলে নিজৰ আচৰণ আৰু শৈক্ষিক কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে এই গুণসমূহৰ আদৰ্শ দাঙি ধৰিব লাগে।
(৮) দলীয় কাম আৰু নেতৃত্বৰ সুযোগ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক দলীয় কাম-কাজত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দি তেওঁলোকৰ মাজত সহযোগিতা, সহিষ্ণুতা আৰু নেতৃত্বৰ গুণ বিকাশ কৰিব লাগে। এনে পৰিৱেশে শিশুৰ সুস্থ মানসিকতা গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
সামৰণি: সেয়েহে এখন ভাল বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ স্বাস্থ্যসম্মত, শান্তিপূৰ্ণ, শৃংখলাবদ্ধ, নৈতিক আৰু শিশুবান্ধৱ হোৱা উচিত। এনে পৰিৱেশেই শিশুৰ সৰ্বাংগীণ আৰু সুস্থ বিকাশৰ বাবে সহায়ক হয়।
৮। ছাত্ৰৰ মানসিক স্বাস্থ্য অটুট ৰখাৰ বাবে শিক্ষকে কি ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- বিদ্যালয়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্য অটুট ৰখাত শিক্ষকে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। শিক্ষকসকলে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক অৱস্থা, আচৰণ, আৱেগ আৰু সমস্যাৰ প্ৰতি সদায় সচেতন আৰু সহানুভূতিশীল হোৱা উচিত। ছাত্ৰৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ বাবে শিক্ষকে তলত দিয়া ধৰণে ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে—
(১) মৰম আৰু সহানুভূতিশীল আচৰণ: শিক্ষকে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সৈতে মৰম, বন্ধুত্ব আৰু সহানুভূতিৰে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ মনত নিৰাপত্তা আৰু আত্মবিশ্বাসৰ অনুভূতি বৃদ্ধি পায়।
(২) স্বাধীনতাৰ সুযোগ প্ৰদান: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক নিজৰ মতামত প্ৰকাশ, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু বিভিন্ন কামত অংশগ্ৰহণৰ উপযুক্ত স্বাধীনতা প্ৰদান কৰিব লাগে।
(৩) খেল-ধেমালিৰ সুযোগ: মানসিক চাপ আৰু একঘেয়েমি দূৰ কৰাৰ বাবে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক পৰ্যাপ্ত খেল-ধেমালি আৰু বিনোদনৰ সুযোগ প্ৰদান কৰিব লাগে।
(৪) আমনিদায়ক বিদ্যালয় পৰিৱেশ দূৰ কৰা: বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ যাতে একঘেয়েমিপূৰ্ণ বা আমনিদায়ক নহয়, তাৰ প্ৰতি শিক্ষকসকলে লক্ষ্য ৰাখিব লাগে। শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক আনন্দদায়ক আৰু শিশুবান্ধৱ কৰি তুলিব লাগে।
(৫) সদ্অভ্যাস গঠন: সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে সু-অভ্যাস অতি প্ৰয়োজনীয়। সেয়েহে শিক্ষকসকলে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত সময়ানুৱৰ্তিতা, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, অধ্যৱসায়, শৃংখলা আৰু দায়িত্ববোধৰ দৰে সদ্অভ্যাস গঢ়ি তুলিব লাগে।
(৬) পৰিশ্ৰমী আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীল কৰি তোলা: শিক্ষকসকলে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক পৰিশ্ৰমৰ মূল্য বুজাই আত্মনিৰ্ভৰশীল আৰু কৰ্মঠ ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে।
(৭) সুন্দৰ ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ আত্মবিশ্বাস, আত্মসন্মান, নেতৃত্বৰ গুণ, সহযোগিতা আৰু সামাজিক দায়িত্ববোধৰ বিকাশত শিক্ষকসকলে গুৰুত্ব দিব লাগে।
(৮) কঠোৰ অনুশাসন পৰিহাৰ কৰা: বিদ্যালয়ৰ অনুশাসন অতি কঠোৰ হোৱা উচিত নহয়। অনুশাসনে যাতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ আত্মউপলব্ধি, আত্মপ্ৰকাশ আৰু সৃষ্টিশীলতাত বাধা নিদিয়ে, তাৰ প্ৰতি শিক্ষকসকলে লক্ষ্য ৰাখিব লাগে।
(৯) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ প্ৰতি গুৰুত্ব: প্ৰতিজন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বুদ্ধি, আগ্ৰহ, সামৰ্থ্য আৰু ব্যক্তিত্ব একে নহয়। সেয়েহে শিক্ষকসকলে ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ প্ৰতি সন্মান জনাই উপযুক্ত সহায় আৰু নিৰ্দেশনা আগবঢ়াব লাগে।
(১০) সমস্যা চিনাক্ত কৰি পৰামৰ্শ প্ৰদান: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ আচৰণ বা মানসিক অৱস্থাত কোনো অস্বাভাৱিক পৰিৱৰ্তন দেখা দিলে শিক্ষকসকলে সমস্যাটো চিনাক্ত কৰি উপযুক্ত পৰামৰ্শ আৰু সহায় আগবঢ়াব লাগে।
সামৰণি: সেয়েহে শিক্ষক কেৱল জ্ঞান প্ৰদানকাৰী নহয়; তেওঁ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্য, সু-অভ্যাস, আত্মবিশ্বাস আৰু সুস্থ ব্যক্তিত্ব গঠনৰো পথ-প্ৰদৰ্শক। মৰম, সহানুভূতি, উপযুক্ত স্বাধীনতা আৰু সুস্থ অনুশাসনৰ জৰিয়তে শিক্ষকসকলে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্য অটুট ৰখাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে।
৯। বিদ্যালয়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্য সমস্যা প্ৰতিৰোধৰ বাবে এখন বিদ্যালয়ে গ্ৰহণ কৰিব পৰা পাঁচটা ব্যৱস্থা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ- বিদ্যালয়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যা প্ৰতিৰোধ আৰু তেওঁলোকক সুস্থ মানসিকতাৰ অধিকাৰী কৰি তোলাৰ বাবে বিদ্যালয়ে বিভিন্ন ধৰণৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰধান পাঁচটা ব্যৱস্থা হ’ল—
(১) নৈতিক শিক্ষা আৰু যৌন শিক্ষাৰ ব্যৱস্থাঃ
নৈতিক শিক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মন আৰু আচৰণ সুন্দৰ কৰি তোলাৰ লগতে সমাজৰ গ্ৰহণযোগ্য মূল্যবোধ আৰু আচৰণ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। ই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনত শুদ্ধ চিন্তা, নৈতিকতা, দায়িত্ববোধ আৰু সু-আচৰণৰ বিকাশ ঘটায়। একেদৰে যৌন শিক্ষাৰ জৰিয়তে কৈশোৰকালত হোৱা শাৰীৰিক আৰু মানসিক পৰিৱৰ্তন, যৌন স্বাস্থ্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত সম্ভাব্য সমস্যাসমূহৰ বিষয়ে উপযুক্ত আৰু বৈজ্ঞানিক জ্ঞান প্ৰদান কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফলত ভয়, ভুল ধাৰণা আৰু মানসিক অস্বস্তি হ্ৰাস পায়।
(২) অনুশাসনৰ নীতিঃ
বিদ্যালয়ৰ অনুশাসন ব্যৱস্থাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে। অনুশাসনৰ নামত ভয়, শাস্তি বা অৱদমনৰ পৰিৱৰ্তে আত্ম-অনুশাসনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিব লাগে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক নিয়ম-নীতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা বুজাই স্বেচ্ছাই নিয়ম মানি চলিবলৈ উৎসাহিত কৰিলে তেওঁলোকৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণ, দায়িত্ববোধ আৰু আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি পায়।
(৩) শিক্ষক-অভিভাৱকৰ সন্মিলনঃ
ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে বিদ্যালয়ত সময়ে সময়ে শিক্ষক আৰু অভিভাৱকৰ মাজত সন্মিলন বা মত-বিনিময়ৰ ব্যৱস্থা কৰা উচিত। ইয়াৰ জৰিয়তে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শৈক্ষিক, আচৰণগত, আৱেগিক আৰু মানসিক সমস্যাসমূহ চিনাক্ত কৰিব পৰা যায়। শিক্ষক আৰু অভিভাৱকে মিলি সমস্যাসমূহৰ উপযুক্ত সমাধানৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
(৪) প্ৰশাসনীয় ব্যৱস্থাঃ
বিদ্যালয়ৰ প্ৰশাসন ব্যৱস্থা গণতান্ত্ৰিক, ন্যায়সংগত আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰী-বান্ধৱ হোৱা উচিত। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বিভিন্ন সমস্যা, অভিযোগ আৰু অসুবিধাসমূহ সহানুভূতিৰে বিবেচনা কৰি উপযুক্ত সমাধানৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে। প্ৰশাসনৰ কঠোৰতা বা পক্ষপাতিত্বই যাতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক চাপ বৃদ্ধি নকৰে, তাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিব লাগে।
(৫) শিক্ষণ আৰু পৰীক্ষা ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰঃ
বিদ্যালয়ৰ শিক্ষণ ব্যৱস্থা শিশুবান্ধৱ, আনন্দদায়ক আৰু মানসিক চাপমুক্ত হোৱা উচিত। অত্যধিক গৃহকৰ্ম, প্ৰজেক্ট, পৰীক্ষা আৰু অসুস্থ প্ৰতিযোগিতাৰ বোজাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক চাপ বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। সেয়েহে শিক্ষণ আৰু পৰীক্ষা ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজনীয় সংস্কাৰ সাধন কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ যোগ্যতা, আগ্ৰহ আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি শিক্ষাদানৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
বিদ্যালয়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পৰা কিছুমান কাৰণ
(ক) সংঘাতঃ
হতাশাগ্ৰস্ততাৰ এটা উল্লেখযোগ্য কাৰণ হ’ল সংঘাত। ব্যক্তিগত, পাৰিবাৰিক বা বিদ্যালয়-সম্পৰ্কীয় সংঘাতে ব্যক্তিৰ মন অস্থিৰ কৰি তোলে। ইয়াৰ ফলত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে স্থিৰভাৱে চিন্তা বা সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাত অসুবিধাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে।
(খ) পুনৰুদ্দীপন বন্ধ হোৱাঃ
দৈনন্দিন জীৱনত কিছুমান অভ্যাস বা নিয়মীয়া আচৰণ গঢ় লৈ উঠে। কোনো কাৰণত এই অভ্যাস বা আচৰণ হঠাতে বন্ধ বা বাধাপ্ৰাপ্ত হ’লে ব্যক্তিৰ মনত হতাশা, অস্বস্তি আৰু বিৰক্তিৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, নিয়মীয়া খেলা-ধূলা, আমোদ-প্ৰমোদ বা আন কোনো অভ্যাস বন্ধ কৰিবলগীয়া হ’লে এনে অনুভূতি সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(গ) নিবনুৱাঃ
নিবনুৱা সমস্যা বিশেষকৈ যুৱসমাজৰ হতাশাগ্ৰস্ততাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ। উপযুক্ত শিক্ষা লাভ কৰাৰ পিছতো কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ নোপোৱাত যুৱক-যুৱতীৰ মনত হতাশা, অনিশ্চয়তা আৰু মানসিক চাপৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(ঘ) জ্যোতি প্ৰভাৱঃ
শিক্ষকৰ ব্যক্তিগত পছন্দ-অপছন্দ বা কোনো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ প্ৰতি থকা পূৰ্বধাৰণাই মূল্যায়নত প্ৰভাৱ পেলালে তাক জ্যোতি প্ৰভাৱ বুলি ক’ব পাৰি। উদাহৰণস্বৰূপে, শ্ৰেণীত ভাল ছাত্ৰ বুলি পৰিচিত কোনো শিক্ষাৰ্থীয়ে উত্তৰ ভালদৰে নিদিলেও শিক্ষকজনৰ পূৰ্বধাৰণাৰ বাবে তুলনামূলকভাৱে অধিক নম্বৰ লাভ কৰিব পাৰে। এনে পক্ষপাতমূলক আচৰণে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনত অসন্তুষ্টি, হীনমন্যতা আৰু মানসিক চাপৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(ঙ) অনুত্তীৰ্ণ হোৱাৰ ভয়ঃ
বহুতো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনত পৰীক্ষাত অনুত্তীৰ্ণ হোৱাৰ ভয় থাকে। এই ভয় ক্ৰমে পৰীক্ষাৰ প্ৰতি ভীতি আৰু অতিমাত্ৰা উদ্বেগৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ফলত তেওঁলোকৰ মনোযোগ, আত্মবিশ্বাস আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰে।
(চ) অতিমাত্ৰা কামৰ বোজাঃ
অত্যধিক গৃহকৰ্ম, প্ৰজেক্ট, শ্ৰেণী-পৰীক্ষা, গোট-পৰীক্ষা আদি কামৰ বোজাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ ওপৰত অতিৰিক্ত মানসিক চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। জিৰণি আৰু খেল-ধেমালিৰ বাবে পৰ্যাপ্ত সময় নোপোৱাত তেওঁলোক উদ্বিগ্ন আৰু মানসিকভাৱে ভাগৰুৱা হৈ পৰিব পাৰে।
সামৰণিঃ
মুঠতে, বিদ্যালয়ৰ প্ৰতিজন শিক্ষক, প্ৰধান শিক্ষক, প্ৰশাসন, পাঠ্যক্ৰম, পাঠ্যসূচী, শিক্ষাদান পদ্ধতি আৰু পৰীক্ষা ব্যৱস্থা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অনুকূল হোৱা উচিত। শিক্ষকসকলে সময়োপযোগী আৰু সৃষ্টিশীল ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰি বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশক মানসিকভাৱে সুস্থ, নিৰাপদ আৰু শিশুবান্ধৱ কৰি তুলিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে। এনে সুস্থ পৰিৱেশেই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষা আৰু সৰ্বাংগীণ বিকাশত সহায় কৰিব।
১০। মানসিক স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ অভিকৰণ হিচাপে ঘৰখনৰ বিষয়ে আলোচনা
উত্তৰঃ- ঘৰখন বা গৃহ পৰিৱেশেই শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান কেন্দ্ৰ। শিশুৰ জন্মৰ পিছৰে পৰা পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ সৈতে হোৱা দৈনন্দিন আদান-প্ৰদানৰ জৰিয়তে শিশুৱে ভাষা, আচাৰ-ব্যৱহাৰ, ৰীতি-নীতি, সামাজিক মূল্যবোধ, নৈতিকতা আৰু বিভিন্ন জীৱন-কৌশল আয়ত্ত কৰে। সেয়েহে শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক, আৱেগিক আৰু নৈতিক বিকাশত ঘৰখনৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
শিক্ষাৰ অভিকৰণ হিচাপে ঘৰখন
পৰিয়াল হৈছে শিশুৰ সামাজিকীকৰণৰ প্ৰথম অনুষ্ঠান। জন্মৰ পিছৰে পৰা শিশুৱে পিতৃ-মাতৃ, ভাই-ককাই, বাই-ভনী আৰু অন্যান্য সদস্যৰ পৰা বিভিন্ন আচৰণ আৰু মূল্যবোধ শিকিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ঘৰখনত শিশুৱে ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিত, দয়া, মৰম, প্ৰেম, সহযোগিতা, সহিষ্ণুতা, ধৈৰ্য, ত্যাগ, সত্যবাদিতা, ক্ষমা, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু দায়িত্ববোধ আদি গুণ আয়ত্ত কৰে।
শিশুৰ সৈতে প্ৰথম আৰু ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক সাধাৰণতে মাতৃৰ সৈতে গঢ় লৈ উঠে। সেয়েহে মাতৃক শিশুৰ সামাজিকীকৰণৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান মাধ্যম বুলি কোৱা হয়। ঘৰখনেই শিশুৰ শিক্ষাৰ প্ৰথম ভেটি। পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ আচৰণ আৰু ব্যৱহাৰে শিশুৰ নৈতিক চৰিত্ৰ, ব্যক্তিত্ব আৰু মনোভাৱ গঠনত প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পেলায়।
ঘৰখনত শিশুৰ সুপ্ত প্ৰতিভাৰ বিকাশ, ব্যক্তিত্ব গঠন, সহজাত প্ৰবৃত্তিৰ নিয়ন্ত্ৰণ, সচেতনতা বৃদ্ধি, সাংস্কৃতিক বিকাশ, সমাজকল্যাণমূলক কামৰ প্ৰতি আগ্ৰহ, ঐক্যবোধ, সহমৰ্মিতা, ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা আৰু সৃষ্টিশীল অৱসৰ বিনোদন আদি গুণৰ বিকাশ ঘটিব পাৰে। সুস্থ ঘৰুৱা পৰিৱেশত শিশুৰ শিষ্টাচাৰ, সজ আচৰণ, সদ্অভ্যাস, নৈতিক মূল্যবোধ আৰু ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি উঠে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত ঘৰখনৰ ভূমিকা
শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ঘৰখনৰ পৰিৱেশৰ গভীৰ প্ৰভাৱ থাকে। পিতৃ-মাতৃ আৰু পৰিয়ালৰ অন্যান্য সদস্যসকলে শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক আৰু আৱেগিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ লগতে মৰম, নিৰাপত্তা, উৎসাহ, সহায় আৰু উপযুক্ত নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰিব লাগে।
পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ মাজত মৰম-স্নেহ, সহানুভূতি, প্ৰশংসা, মানৱীয় অনুভূতি আৰু সহযোগিতাৰ মনোভাৱ থাকিলে শিশুৰ মনত নিৰাপত্তা আৰু আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি পায়। আনহাতে, হিংসা, ঈৰ্ষা, স্বাৰ্থপৰতা, খং-ৰাগ, হাই-কাজিয়া, অসৎ আচৰণ আৰু বৈষম্যমূলক ব্যৱহাৰে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অৱনতি ঘটাব পৰা ঘৰুৱা কাৰণসমূহ
(১) অত্যধিক যতন আৰু ভালপোৱাঃ
শিশুক অত্যধিক আদৰ-যতন আৰু সকলো কামত অতিৰিক্ত সহায় কৰিলে শিশুৰ আত্মনিৰ্ভৰশীলতা কমি যাব পাৰে। পিছলৈ এনে আদৰ-যতনৰ পৰা বঞ্চিত হ’লে শিশুৰ মনত হতাশা আৰু অস্বস্তিৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(২) অৱহেলাঃ
শিশুৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক প্ৰয়োজনৰ প্ৰতি গুৰুত্ব নিদিয়া, পৰ্যাপ্ত সময় নিদিয়া, খাদ্য-পুষ্টি আৰু যতনৰ অভাৱ আদি অৱহেলাই শিশুৰ মানসিক বিকাশত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(৩) নিৰাপত্তাৰ অভাৱবোধঃ
পিতৃ-মাতৃ বা পৰিয়ালৰ পৰা শাৰীৰিক, মানসিক আৰু অৰ্থনৈতিক নিৰাপত্তা নোপোৱাত শিশুৰ মনত ভয়, উদ্বেগ আৰু নিৰাপত্তাহীনতাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(৪) বৈষম্যমূলক আচৰণঃ
ল’ৰা-ছোৱালীৰ মাজত, বৌদ্ধিক যোগ্যতা বা অন্য কোনো কাৰণত বৈষম্যমূলক আচৰণ কৰিলে শিশুৰ মনত হীনমন্যতা, হতাশা, ঈৰ্ষা, বিদ্বেষ আৰু মানসিক সংঘাতৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(৫) অনুশাসন ব্যৱস্থাঃ
অতি কঠোৰ অনুশাসনে শিশুক ভীৰু, হতাশ বা আক্রমণাত্মক কৰি তুলিব পাৰে। আনহাতে, অতি শিথিল অনুশাসনে শিশুক বিশৃংখল আৰু দায়িত্বহীন কৰি তুলিব পাৰে। সেয়েহে মৰম আৰু যুক্তিসংগত নিয়ন্ত্ৰণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অনুশাসন প্ৰদান কৰা উচিত।
(৬) ঘৰুৱা হিংসাঃ
পিতৃ-মাতৃৰ মাজত হাই-কাজিয়া, মাৰপিট, বিবাহ-বিচ্ছেদ, শিশুক মাৰধৰ কৰা, মাদক দ্ৰব্য সেৱন আৰু ঘৰত সদায় অশান্তি থকা আদি ঘটনাই শিশুৰ মনত ভয়, উদ্বেগ, নিৰাপত্তাহীনতা আৰু হতাশাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(৭) দুৰ্ব্যৱহাৰ আৰু মানসিক নিৰ্যাতনঃ
শিশুক শাৰীৰিকভাৱে অপদস্থ কৰা, তিৰস্কাৰ, ভৎসনা, ইতিকিং, মানসিক নিৰ্যাতন বা যৌন নিৰ্যাতনে শিশুৰ আৱেগিক আৰু মানসিক বিকাশত গুৰুতৰ বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। ইয়াৰ ফলত হতাশা, উদ্বেগ, আত্মবিশ্বাসৰ অভাৱ, অপৰাধবোধ আৰু একাকিত্বৰ অনুভূতি সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(৮) স্বাধীনতাৰ অভাৱঃ
শিশুক নিজৰ বয়স আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি চিন্তা, মতামত প্ৰকাশ আৰু সৃষ্টিশীল কাম কৰাৰ উপযুক্ত স্বাধীনতা নিদিলে আত্মবিশ্বাস হ্ৰাস পাব পাৰে। অতিমাত্ৰা শাসন আৰু হস্তক্ষেপে শিশুৰ মনত ভয়, শংকা আৰু অপৰাধবোধ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(৯) দৰিদ্ৰতাঃ
পৰিয়ালৰ অৰ্থনৈতিক দুৰৱস্থাই শিশুৰ খাদ্য, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজন পূৰণত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত শিশুৰ মনত হীনমন্যতা, হতাশা, উদ্বেগ আৰু অসহায়তাৰ অনুভূতি জন্ম ল’ব পাৰে।
(১০) উপযুক্ত নিৰ্দেশনাৰ অভাৱঃ
শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক, শৈক্ষিক আৰু বৃত্তিমূলক বিকাশৰ বাবে উপযুক্ত নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শৰ প্ৰয়োজন। ইয়াৰ অভাৱত শিশুৱে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত অসুবিধা, মানসিক সংঘাত আৰু ভাৰসাম্যহীনতাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে।
আন কিছুমান ঘৰুৱা কাৰণ
ইয়াৰ উপৰি শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অৱনতি ঘটাব পৰা কিছুমান ঘৰুৱা কাৰণ হ’ল—
(১) পিতৃ-মাতৃৰ অজ্ঞতা আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় সজাগতাৰ অভাৱ।
(২) শিশুৰ মনস্তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তাক গুৰুত্ব নিদিয়া।
(৩) শিশুৰ প্ৰতি মনোবিজ্ঞান-বিৰোধী আচৰণ কৰা।
(৪) শিশুৰ প্ৰতি গুৰুত্বহীনতা বা ত্যাগ কৰাৰ মনোভাৱ।
(৫) পৰিয়ালৰ কোনো সদস্যৰ গুৰুতৰ অসুস্থতা বা আকস্মিক মৃত্যু।
(৬) শিশুৰ দৈহিক, মানসিক, নৈতিক, বৌদ্ধিক আৰু সামাজিক বিকাশৰ প্ৰতি অৱহেলা।
(৭) পিতৃ-মাতৃৰ আত্মকেন্দ্ৰিক মনোভাৱ আৰু ত্ৰুটিপূৰ্ণ শিশুপালন ব্যৱস্থা।
(৮) পিতৃ-মাতৃৰ উশৃংখল জীৱনযাপন।
(৯) শিশুক লৈ অত্যধিক উচ্চাকাংক্ষা আৰু ভৱিষ্যৎক লৈ অতিৰিক্ত উদ্বেগ।
(১০) সামাজিকভাৱে অৱহেলিত বা বিচ্ছিন্ন গৃহ পৰিৱেশ।
(১১) অত্যধিক গোড়ামি আৰু পৰিৱৰ্তনক মানি নোলোৱা মনোভাৱ।
সামৰণি
মুঠৰ ওপৰত, ঘৰখনেই শিশুৰ শিক্ষাৰ প্ৰথম আৰু মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশৰ প্ৰধান অভিকৰণ। সুস্থ, মৰমপূৰ্ণ, নিৰাপদ, শৃংখলাবদ্ধ আৰু সহায়ক ঘৰুৱা পৰিৱেশে শিশুৰ সুস্থ ব্যক্তিত্ব আৰু মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলে। আনহাতে, অৱহেলা, বৈষম্য, হিংসা, অতিমাত্ৰা শাসন, নিৰাপত্তাহীনতা আৰু অশান্ত ঘৰুৱা পৰিৱেশে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়েহে শিশুৰ সুস্থ আৰু সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ বাবে প্ৰতিটো পৰিয়ালে এক সুস্থ আৰু আদৰ্শ গৃহ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
১১। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশত ঘৰৰ ভূমিকা সম্পর্কে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ- পৰিয়ালেই হৈছে সমাজৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন আৰু শক্তিশালী অনুষ্ঠান। শিশুৰ জন্মৰ পৰা বিদ্যালয়ীয়া জীৱন আৰম্ভ হোৱালৈকে ঘৰখনেই হৈছে তেওঁৰ সামাজিকীকৰণৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান স্থলী। শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক, আৱেগিক আৰু নৈতিক বিকাশত ঘৰ আৰু পৰিয়ালে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। শিশুৰ প্ৰাথমিক আৰু মৌলিক আচৰণৰ আৰম্ভণিৰ কেন্দ্ৰও হৈছে ঘৰখন।
শিশুৰ সৰ্বতোপ্ৰকাৰৰ বিকাশত সামাজিক পৰিৱেশৰ ভিতৰত ঘৰ আৰু পৰিয়ালৰ ভূমিকা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। শিশুৰ সামাজিক দৃষ্টিভংগী, সামাজিক সমাযোজন, আচৰণ আৰু জীৱন-কৌশলৰ ভেটি ঘৰখনতেই গঢ় লৈ উঠে। নিৰ্ভৰশীলতা, স্বাধীনতা, সহযোগিতা, প্ৰতিযোগিতা, নিৰাপত্তা, ভাতৃত্ববোধ, সমাযোজন, ন্যায়পৰায়ণতা, সহানুভূতি, মৰম-স্নেহ, সত্যবাদিতা আৰু শৃংখলাবদ্ধতা আদি মূল্যবোধ আৰু গুণ শিশুৱে মূলতঃ পৰিয়ালৰ পৰাই শিকে। এই গুণসমূহে শিশুৰ সুস্থ ব্যক্তিত্ব আৰু মানসিক স্বাস্থ্য গঠনত সহায় কৰে।
মনোবৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা শিশুৰ বাবে মৰম, স্নেহ, নিৰাপত্তা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতাৰ অনুভূতি অতি প্ৰয়োজনীয়। পিতৃ-মাতৃ আৰু শিশুৰ মাজত থকা সৌহাৰ্দ্যপূৰ্ণ সম্পৰ্কই শিশুৰ মানসিক বিকাশত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়। মনঃসমীক্ষণৰ প্ৰৱৰ্তক চিগমণ্ড ফ্ৰয়ডে শিশুৰ প্ৰাৰম্ভিক জীৱনৰ অভিজ্ঞতা আৰু ঘৰুৱা পৰিৱেশে ভৱিষ্যৎ ব্যক্তিত্ব আৰু আচৰণত পেলাব পৰা প্ৰভাৱৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। সেয়েহে ঘৰখনতেই শিশুৰ সুস্থ মানসিক গঠন অথবা বিভিন্ন মানসিক সংঘাতৰ ভেটি সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
অগবার্ণ আৰু বীকাৰৰ মতে পৰিয়ালৰ দায়িত্ব
সমাজতাত্ত্বিক অগবার্ণ আৰু বীকাৰ (Ogburn & Beeker)-এ শিশুৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত পৰিয়ালে পালন কৰিবলগীয়া কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্বৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। সেইবোৰ হ’ল—
(১) মৰম, স্নেহ আৰু সহানুভূতিৰে শিশুক ডাঙৰ-দীঘল কৰা।
(২) শিশুক অৰ্থনৈতিক নিৰাপত্তা প্ৰদান কৰা।
(৩) শিশুক প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ শিক্ষা প্ৰদান কৰা।
(৪) শিশুৰ সামাজিকীকৰণ সাধন কৰা।
(৫) শিশুক শাৰীৰিক আৰু মানসিক নিৰাপত্তা প্ৰদান কৰা।
(৬) অৱসৰৰ সময়ত আনন্দ-বিনোদনৰ উপযুক্ত সুবিধা প্ৰদান কৰা।
(৭) ধৰ্মীয় আৰু নৈতিক শিক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা।
শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশত ঘৰৰ অন্যান্য অৱদান
শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশত ঘৰখনে তলত দিয়া ধৰণে গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়ায়—
(১) নিৰাপত্তাৰ অনুভূতি সৃষ্টি:
ঘৰখনত শিশুক মৰম, স্নেহ আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰি তেওঁৰ মনত নিৰাপত্তাৰ অনুভূতি সৃষ্টি কৰা।
(২) শাৰীৰিক আৰু মানসিক প্ৰয়োজন পূৰণ:
শিশুৰ খাদ্য, স্বাস্থ্য, বিশ্ৰাম, মৰম, স্নেহ আৰু অন্যান্য শাৰীৰিক-মানসিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰা।
(৩) সামাজিক আচৰণৰ ভেটি গঠন:
শিশুক সামাজিক জীৱ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ বাবে উপযুক্ত আচৰণ, ৰীতি-নীতি আৰু সামাজিক মূল্যবোধৰ শিক্ষা দিয়া।
(৪) সামাজিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য আচৰণৰ বিকাশ:
শিশুক উচিত-অনুচিত, ভাল-বেয়া আৰু গ্ৰহণযোগ্য-অগ্ৰহণযোগ্য আচৰণৰ বিষয়ে উপযুক্ত নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰা।
(৫) সমাযোজনৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি:
বিভিন্ন পৰিস্থিতি আৰু ব্যক্তিৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰিব পৰাকৈ শিশুৰ সামৰ্থ্য বিকশিত কৰা।
(৬) সমস্যা সমাধানৰ ভেটি শক্তিশালী কৰা:
দৈহিক, মানসিক আৰু আৱেগিক সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’লে সেইবোৰৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিব পৰাকৈ শিশুক মানসিকভাৱে শক্তিশালী কৰা।
(৭) সামাজিক জীৱনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা:
সমাজত সফলভাৱে জীৱন যাপন কৰিব পৰাকৈ শিশুৰ মাজত দায়িত্ববোধ, সহযোগিতা, সহিষ্ণুতা আৰু সামাজিক দক্ষতা বিকাশ কৰা।
(৮) বিভিন্ন জীৱন-কৌশল আয়ত্ত কৰাত সহায় কৰা:
দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰয়োজনীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ, যোগাযোগ, সহযোগিতা, আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আদি বিভিন্ন কৌশল আয়ত্ত কৰাত শিশুক সহায় কৰা।
(৯) বাস্তৱসন্মত আকাংক্ষাৰ ভেটি গঠন:
শিশুৰ নিজস্ব সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ আৰু যোগ্যতা অনুসৰি বাস্তৱসন্মত লক্ষ্য আৰু আকাংক্ষা গঢ়ি তুলিবলৈ সহায় কৰা।
(১০) মৰম আৰু ভালপোৱাৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি:
ঘৰখনৰ মৰম, স্নেহ আৰু ভালপোৱাৰ পৰিৱেশে শিশুৰ মনত আত্মবিশ্বাস, সহমৰ্মিতা আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ প্ৰতি ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি তোলে। ইয়াৰ ফলত শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থভাৱে বিকশিত হয়।
সুস্থ ঘৰুৱা পৰিৱেশৰ প্ৰয়োজনীয়তা
শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য গঠনত ঘৰখনৰ সদস্যসকলৰ আচৰণে গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। পিতৃ-মাতৃ আৰু পৰিয়ালৰ অন্যান্য সদস্যসকলে নৈতিকতা, মৰম, সহানুভূতি আৰু দায়িত্ববোধেৰে শিশুৰ সৈতে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। আনহাতে, স্বেচ্ছাচাৰী আচৰণ, অতিমাত্ৰা শাসন, কঠোৰতা, বৈষম্য, হাই-কাজিয়া বা শিশুৰ আকাংক্ষা আৰু প্ৰবৃত্তিৰ প্ৰতি অতিৰিক্ত বাধাই শিশুৰ মনত হীনমন্যতা, ভয়, অপৰাধবোধ আৰু মানসিক সংঘাতৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
সেয়েহে শিশুৰ প্ৰতি শাস্তিমূলক আৰু অতি কঠোৰ অনুশাসনৰ পৰিৱৰ্তে সৌহাৰ্দ্যপূৰ্ণ, গণতান্ত্ৰিক আৰু সহায়ক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা উচিত। শিশুক বয়স আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি উপযুক্ত স্বাধীনতা, আত্মপ্ৰকাশৰ সুযোগ আৰু দায়িত্ব প্ৰদান কৰিব লাগে। আত্মনিৰ্ভৰশীলতা, নিয়মানুবৰ্তিতা, আত্মবিশ্বাস আৰু দায়িত্ববোধৰ দৰে গুণ বিকাশৰ বাবে ঘৰখনত অনুকূল বাতাৱৰণ সৃষ্টি কৰিব লাগে।
সামৰণি
মুঠৰ ওপৰত, ঘৰখনেই শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য আৰু ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান কেন্দ্ৰ। পৰিয়ালৰ মৰম-স্নেহ, নিৰাপত্তা, সহানুভূতি, নৈতিক শিক্ষা, উপযুক্ত অনুশাসন আৰু সুস্থ সামাজিক পৰিৱেশে শিশুক মানসিকভাৱে সুস্থ, আত্মবিশ্বাসী, দায়িত্বশীল আৰু সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলে। সেয়েহে শিশুৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে এক আদৰ্শ, মৰমপূৰ্ণ আৰু সহায়ক ঘৰুৱা পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
১২। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা সম্পর্কে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ- শিশুৰ জীৱনৰ বিকাশৰ আটাইতকৈ সম্ভাৱনাপূৰ্ণ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ সময়ছোৱা হৈছে বিদ্যালয়ীয়া জীৱন। ঘৰ আৰু পৰিয়াল শিশুৰ জীৱনৰ প্ৰথম সামাজিক অনুষ্ঠান, য’ত শিশুৰ সৰ্বতোপ্ৰকাৰৰ বিকাশৰ বীজ অংকুৰিত হয়। সেই বীজক পৰিপূৰ্ণ ৰূপ দিয়াত বিদ্যালয়ে বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে। বিদ্যালয় হৈছে সমাজৰ এক ক্ষুদ্ৰ ৰূপ। বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা, নীতি-নিয়ম আৰু বিভিন্ন কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে শিশুৱে সৎ, সংযমী, পৰিশ্ৰমী, নিয়মানুৱৰ্তী আৰু শৃংখলাবদ্ধ হ’বলৈ শিকে।
ভৱিষ্যতে দায়িত্বশীল জীৱনত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে শিশুক প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান, দক্ষতা, মূল্যবোধ, মনোভাৱ আৰু আচৰণৰ বিষয়ে উপযুক্ত শিক্ষা দি জীৱনৰ বিভিন্ন প্ৰত্যাহ্বানৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰি তোলাটো বিদ্যালয়ৰ অন্যতম দায়িত্ব। শিশুৰ ব্যক্তিত্বৰ সকলো দিশৰ বাঞ্ছিত বিকাশ সাধন কৰি সুস্থ আৰু সুন্দৰ সমাজ গঢ়ি তোলাটো বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য।
সামাজিক জীৱ হিচাপে সমাজত বিভিন্ন দায়িত্ব আৰু ভূমিকা পালন কৰাৰ যোগ্যতাও শিশুৱে বিদ্যালয়ৰ পৰাই আহৰণ কৰে। বাস্তৱ জীৱনৰ সমস্যা সমাধান, জীৱন-যাপনৰ মান উন্নত কৰা, নতুন জ্ঞান আৰু দক্ষতা আহৰণ, সুস্থ মনোভাৱ আৰু মূল্যবোধ গঠন আদিৰ ক্ষেত্ৰতো বিদ্যালয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। শিশুৰ সুপ্ত প্ৰতিভা আৰু সম্ভাৱনা চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ উপযুক্ত বিকাশ আৰু প্ৰকাশৰ সুযোগ দিয়াটোও বিদ্যালয়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব।
শিশুৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত বিদ্যালয়ে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া প্ৰধান দায়িত্বসমূহ হ’ল—
(১) জ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংৰক্ষণ আৰু হস্তান্তৰকৰণৰ নীতি:
বিদ্যালয়ে সমাজত সঞ্চিত জ্ঞান, অভিজ্ঞতা, সংস্কৃতি, ৰীতি-নীতি আৰু মূল্যবোধ সংৰক্ষণ কৰি নতুন প্ৰজন্মৰ মাজলৈ হস্তান্তৰ কৰে। ইয়াৰ ফলত শিশুৱে নিজৰ সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰে।
(২) জ্ঞান আৰু সংস্কৃতিৰ উন্নতি সাধনৰ নীতি:
বিদ্যালয়ে কেৱল পুৰণি জ্ঞান আৰু সংস্কৃতি হস্তান্তৰ কৰাই নহয়, নতুন জ্ঞান, চিন্তা আৰু সৃষ্টিশীলতাৰ জৰিয়তে সমাজৰ জ্ঞান-ভাণ্ডাৰ আৰু সংস্কৃতিৰ উন্নতি সাধনতো সহায় কৰে।
(৩) সৃজনাত্মক অভিজ্ঞতাৰ নীতি:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে সৃজনাত্মক অভিজ্ঞতা লাভ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। প্ৰতিজন ব্যক্তিৰে কিছুমান নিজস্ব প্ৰতিভা আৰু সৃষ্টিশীল ক্ষমতা থাকে। বিদ্যালয়ে সেই প্ৰতিভাসমূহ চিনাক্ত কৰি বিকাশৰ সুযোগ আৰু উৎসাহ-উদ্দীপনা প্ৰদান কৰিব লাগে। সৃজনশীল কামৰ জৰিয়তে শিশুৱে আনন্দ, সন্তুষ্টি আৰু আত্মপ্ৰকাশৰ সুযোগ লাভ কৰে, যিয়ে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য বজাই ৰখাত সহায় কৰে।
(৪) বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ নীতি:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে জীৱনৰ বিভিন্ন সমস্যা যুক্তিসংগত আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে বিশ্লেষণ কৰিব পৰা ক্ষমতা গঢ়ি তোলা প্ৰয়োজন। বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীক অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা আঁতৰি সমস্যা বিচাৰ-বিশ্লেষণ কৰি যুক্তিসংগতভাৱে সমাধান কৰাৰ শিক্ষা দিব লাগে।
(৫) ভাল শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ নীতি:
মহান দাৰ্শনিক এৰিষ্টটলে কৈছিল— “সুস্থ দেহতহে সুস্থ মন গঢ় লৈ উঠে।” সুস্থ শৰীৰে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। শাৰীৰিকভাৱে সুস্থ শিশুৱে মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক সমাযোজন অধিক ভালদৰে কৰিব পাৰে। সেয়েহে বিদ্যালয়ে শাৰীৰিক শিক্ষা, খেল-ধেমালি, ব্যায়াম আৰু স্বাস্থ্যসন্মত অভ্যাসৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীক সুস্থ শৰীৰৰ অধিকাৰী কৰি তুলিব লাগে।
(৬) আৱেগিক প্ৰশিক্ষণৰ নীতি:
আৱেগৰ সঠিক আৰু নিয়ন্ত্ৰিত প্ৰকাশে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য বজাই ৰখাত সহায় কৰে। আৱেগ দমন কৰি ৰখা বা অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে প্ৰকাশ কৰা দুয়োটাই ক্ষতিকাৰক হ’ব পাৰে। সেয়েহে বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীক খং, ভয়, দুখ, আনন্দ আদি আৱেগক উপযুক্তভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু প্ৰকাশ কৰাৰ বাবে প্ৰশিক্ষণ দিব লাগে।
(৭) আৱশ্যকতাৰ সঠিক সন্তুষ্টিৰ নীতি:
প্ৰতিজন ব্যক্তিৰে কিছুমান শাৰীৰিক, মনোবৈজ্ঞানিক আৰু সামাজিক প্ৰয়োজন থাকে। খাদ্য, পানী, বায়ু আদি শাৰীৰিক প্ৰয়োজনৰ লগতে মৰম, স্বীকৃতি, স্বাধীনতা, আত্মনিৰ্ভৰশীলতা, সহযোগিতা আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ দৰে মানসিক আৰু সামাজিক প্ৰয়োজনো থাকে। এই প্ৰয়োজনসমূহ উপযুক্তভাৱে পূৰণ হ’লে ব্যক্তিৰ মানসিক সুস্থতা বৃদ্ধি পায়। বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ এই প্ৰয়োজনসমূহ বুজি উপযুক্ত শিক্ষা, পৰামৰ্শ আৰু সহায় আগবঢ়াব লাগে।
(৮) সামাজিকীকৰণৰ নীতি:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে ব্যক্তিৰ সামাজিকীকৰণ অতি প্ৰয়োজনীয়। বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীক দলীয় কাম, সমাজসেৱা, সহ-পাঠ্যক্ৰমিক কাৰ্যকলাপ আৰু বিভিন্ন সামাজিক কাৰ্যত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিব লাগে। ইয়াৰ ফলত সহযোগিতা, সহিষ্ণুতা, দায়িত্ববোধ আৰু সামাজিক সমাযোজনৰ গুণ বিকশিত হয়।
(৯) আনক বুজি পোৱাৰ নীতি:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে কেৱল নিজকে বুজিলেই নহয়, আনকো বুজিব পৰাটো প্ৰয়োজন। আন ব্যক্তিৰ আগ্ৰহ, প্ৰয়োজন, সামৰ্থ্য, ক্ষমতা, যোগ্যতা আৰু দৃষ্টিভংগীক বুজি পোৱাৰ শিক্ষা বিদ্যালয়ে দিব লাগে। আনৰ সৈতে সৌহাৰ্দ্যপূৰ্ণ আৰু সহযোগিতামূলক আচৰণৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীক সুস্থ মানসিকতাৰ ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তুলিব পাৰি।
(১০) আনক স্বীকাৰ আৰু সন্মান কৰাৰ নীতি:
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী হ’বলৈ হ’লে ব্যক্তিয়ে নিজকে স্বীকাৰ আৰু সন্মান কৰাৰ লগতে আনকো স্বীকাৰ আৰু সন্মান কৰিব লাগে। বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীক আনৰ যোগ্যতা, সামৰ্থ্য আৰু গুণৰ প্ৰতি সন্মান দেখুৱাবলৈ শিকাব লাগে। এনে মনোভাৱে সুস্থ সামাজিক সমাযোজন আৰু আত্মসন্তুষ্টি বৃদ্ধি কৰে।
(১১) কাৰ্যক্ষেত্ৰৰ লগত সমাযোজনৰ নীতি:
ব্যক্তিৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত সফলতা বহু পৰিমাণে তেওঁৰ মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সমাযোজন ক্ষমতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সুস্থ মানসিকতাৰ ব্যক্তিয়ে কৰ্মক্ষেত্ৰৰ বিভিন্ন সমস্যা আৰু পৰিস্থিতিৰ সৈতে সহজে মোকাবিলা কৰিব পাৰে। সেয়েহে বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীক ভৱিষ্যৎ কৰ্মজীৱনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান, দক্ষতা, দায়িত্ববোধ আৰু সমাযোজনৰ ক্ষমতা বিকাশৰ সুযোগ দিব লাগে।
(১২) মানসিক চাপ আৰু পীড়াৰ লগত মোকাবিলা কৰাৰ নীতি:
জীৱনত বিভিন্ন সময়ত মানসিক চাপ, দুশ্চিন্তা, হতাশা আৰু পীড়াৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। এইবোৰৰ সৈতে সুস্থভাৱে মোকাবিলা কৰিব পাৰিলেহে মানসিক স্বাস্থ্য অটুট থাকে। সেয়েহে বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীক মানসিক চাপ নিয়ন্ত্ৰণ, সমস্যা সমাধান, ধৈৰ্য, আত্মবিশ্বাস আৰু ইতিবাচক চিন্তাধাৰাৰ প্ৰশিক্ষণ দিব লাগে।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিদ্যালয়ে জ্ঞান প্ৰদানৰ লগতে শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক, সামাজিক আৰু নৈতিক বিকাশ সাধন কৰে। সৃজনশীলতা, বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী, আৱেগিক নিয়ন্ত্ৰণ, সামাজিকীকৰণ, আত্মসন্মান, সমাযোজন ক্ষমতা আৰু মানসিক চাপ মোকাবিলা কৰাৰ দক্ষতা গঢ়ি তুলি বিদ্যালয়ে শিশুক সুস্থ, আত্মবিশ্বাসী, দায়িত্বশীল আৰু সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তুলিব পাৰে।
১৩। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰা দিশবোৰ বা প্ৰধান কাৰক সমাজৰ বিষয়ে বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- শিশুৰ তথা ব্যক্তিৰ সুস্থ বা অসুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ় লৈ উঠাত সমাজে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। সমাজৰ সদস্যসকলৰ আচাৰ-আচৰণ, ক্ৰিয়া-কলাপ, ধৰ্মীয় বিশ্বাস, সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা, সামাজিক মূল্যবোধ, ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ আদি বিভিন্ন দিশে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰে।
সমাজৰ আদৰ্শ, ৰীতি-নীতি, আচাৰ-আচৰণ, মনোভাৱ, দৃষ্টিভংগী, নৈতিক ধ্যান-ধাৰণা আদি শিশুৰ মানসিক বিকাশত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। শিশুৱে সৰুৰে পৰা ঘৰ, ওচৰ-চুবুৰীয়া আৰু সমাজৰ বিভিন্ন অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠানৰ কাৰ্যকলাপ আৰু ভাবাদৰ্শৰ সৈতে পৰিচিত হয়। এই অভিজ্ঞতাসমূহে শিশুৰ মনত গভীৰ ছাপ পেলায় আৰু তেওঁৰ ব্যক্তিত্ব তথা মানসিক স্বাস্থ্য গঠনত সহায় কৰে।
সমাজত যদি একতা, আনুগত্য, শৃংখলাবদ্ধতা, আদৰ্শ আচৰণ, শ্ৰদ্ধা, সহযোগিতা, সৌহাৰ্দ্য, মিলা-প্ৰীতি, কৰ্মনিষ্ঠা, কৰ্তব্যপৰায়ণতা, সততা আৰু ন্যায়পৰায়ণতাৰ দৰে গুণৰ বিকাশ ঘটে, তেন্তে শিশুৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি উঠাত সহায় হয়। তদুপৰি ভাল কামৰ বাবে প্ৰশংসা আৰু পুৰস্কাৰ, সামূহিক কাৰ্যকলাপত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ আৰু সামাজিক সেৱাৰ প্ৰতি উৎসাহেও শিশুৰ আত্মবিশ্বাস আৰু সামাজিক দায়িত্ববোধ বৃদ্ধি কৰে।
ইয়াৰ বিপৰীতে এখন উশৃংখল, বিশৃংখল আৰু আদৰ্শহীন সমাজে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সমাজত যদি ব্যক্তিগত স্বাৰ্থক সামাজিক স্বাৰ্থতকৈ অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়, একতা আৰু সহযোগিতাৰ অভাৱ থাকে, সামাজিক দায়বদ্ধতা নাথাকে আৰু অসামাজিক কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধি পায়, তেন্তে শিশুৰ মাজতো নেতিবাচক আচৰণ গঢ় লৈ উঠিব পাৰে। এনে পৰিৱেশে শিশুৰ সামাজিক নিৰাপত্তাহীনতা, অস্থিৰতা আৰু সমাযোজনৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ফলত কিছুমান শিশু অসামাজিক কাৰ্যকলাপত জড়িত হোৱাৰ লগতে মানসিক সমস্যাৰ সন্মুখীন হোৱাৰ সম্ভাৱনাও বৃদ্ধি পায়।
শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ পেলোৱা সামাজিক উপাদানসমূহ
(১) সমাজৰ ভাবাদৰ্শঃ
সমাজত প্ৰচলিত আদৰ্শ, ৰীতি-নীতি, বিশ্বাস, নৈতিকতা, ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী, মনোভাৱ আৰু ধ্যান-ধাৰণাই শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰে। সুস্থ আৰু ইতিবাচক ভাবাদৰ্শ থকা সমাজত শিশুৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ় লৈ উঠাৰ সম্ভাৱনা অধিক। ইয়াৰ বিপৰীতে নেতিবাচক আৰু আদৰ্শহীন সামাজিক পৰিৱেশে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(২) সামাজিক সংহতিঃ
সামাজিক সংহতিয়ে সমাজৰ লোকসকলৰ মাজত একতা, শান্তি, সম্প্ৰীতি আৰু সহযোগিতাৰ ভাব সৃষ্টি কৰে। সংহতিপূৰ্ণ সমাজত শিশুৱে নিৰাপত্তা আৰু সামাজিক গ্ৰহণযোগ্যতাৰ অনুভূতি লাভ কৰে, যিয়ে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়াত সহায় কৰে। আনহাতে বৈষম্য, হিংসা, দ্বেষ, সংঘাত আৰু অসামাজিক কাৰ্যকলাপে সামাজিক ঐক্য বিনষ্ট কৰি শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(৩) সামাজিকীকৰণৰ সুবিধাঃ
শিশুক সামাজিক গুণ, আচাৰ-ব্যৱহাৰ, দায়িত্ববোধ আৰু সামাজিক মূল্যবোধ আয়ত্ত কৰাৰ বাবে উপযুক্ত সুযোগ দিয়াটো অতি প্ৰয়োজনীয়। যি সমাজে শিশুক সামাজিকীকৰণৰ যথেষ্ট সুযোগ প্ৰদান কৰে, সেই সমাজৰ শিশুৱে সহজে আনৰ সৈতে সমাযোজন কৰিব পাৰে আৰু সুস্থ সামাজিক ব্যক্তি হিচাপে গঢ় লৈ উঠে।
(৪) সাংস্কৃতিক পৰিৱেশঃ
এখন সমাজৰ সুস্থ সাংস্কৃতিক পৰিৱেশে শিশুৰ মনত নিজৰ সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাৰ প্ৰতি সন্মান আৰু ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলে। শিশুৱে সমাজৰ ভাল সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা আৰু মূল্যবোধ অনুকৰণ কৰিবলৈ শিকে। আনহাতে অপসংস্কৃতি, অস্বাস্থ্যকৰ সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ আৰু জটিল সামাজিক পৰিৱেশে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(৫) গঠনাত্মক চিন্তাঃ
সমাজৰ লোকসকলৰ ইতিবাচক, গঠনাত্মক আৰু সৃষ্টিশীল চিন্তাধাৰাই শিশুৰ মানসিক বিকাশত সহায় কৰে। এনে চিন্তাধাৰাই শিশুৰ মাজত আশাবাদ, আত্মবিশ্বাস আৰু সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে নেতিবাচক আৰু ধ্বংসাত্মক চিন্তাধাৰাই শিশুৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশত বাধা সৃষ্টি কৰি মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(৬) সহযোগিতাৰ মনোভাৱঃ
সমাজত বসবাস কৰা বিভিন্ন জাতি-গোষ্ঠী, সম্প্ৰদায় আৰু ধৰ্মীয় গোষ্ঠীৰ লোকসকলৰ মাজত সহযোগিতা, সহানুভূতি, সহমৰ্মিতা আৰু সৌহাৰ্দ্যৰ মনোভাৱ থাকিলে শিশুৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ় লৈ উঠে। ইয়াৰ বিপৰীতে গোষ্ঠীগত সংঘাত, বৈষম্য, বিভেদ আৰু ধৰ্মীয় মতানৈক্যই সামাজিক ঐক্য আৰু সম্প্ৰীতি বিনষ্ট কৰি শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(৭) সামাজিক মূল্যবোধঃ
সামাজিক শৃংখলা, সামাজিক মানদণ্ড, অনুশাসন, ঐক্য, সম্প্ৰীতি, ন্যায়বোধ আৰু দায়িত্ববোধ আদি সামাজিক মূল্যবোধে শিশুৰ নৈতিক চৰিত্ৰ গঠনত সহায় কৰে। এই মূল্যবোধসমূহে শিশুক ভাল আৰু বেয়া আচৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য বুজিবলৈ সহায় কৰে আৰু সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
(৮) সামাজিক দায়বদ্ধতাঃ
সমাজৰ প্ৰতি আৰু সমাজৰ আন সদস্যসকলৰ প্ৰতি থকা দায়িত্ববোধে শিশুৰ মাজত দলীয় একতা, ‘আমি’ ভাব, ভাতৃত্ববোধ, সহযোগিতা আৰু সমাজৰ উন্নতিৰ প্ৰতি আগ্ৰহ গঢ়ি তোলে। সামাজিক দায়বদ্ধতাপূৰ্ণ পৰিৱেশত শিশুৱে নিজকে সমাজৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে অনুভৱ কৰে। ইয়াৰ ফলত তেওঁৰ আত্মবিশ্বাস, সামাজিক সমাযোজন আৰু মানসিক সুস্থতা বৃদ্ধি পায়।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলাত সমাজৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সুস্থ ভাবাদৰ্শ, সামাজিক সংহতি, উপযুক্ত সামাজিকীকৰণ, সুস্থ সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ, গঠনাত্মক চিন্তা, সহযোগিতা, সামাজিক মূল্যবোধ আৰু দায়বদ্ধতাপূৰ্ণ সমাজে শিশুক মানসিকভাৱে সুস্থ, আত্মবিশ্বাসী, দায়িত্বশীল আৰু সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ সহায় কৰে। সেয়েহে শিশুৰ সুস্থ মানসিক বিকাশৰ বাবে এখন শান্তিপূৰ্ণ, সহযোগিতামূলক, ন্যায়ভিত্তিক আৰু শিশুবান্ধৱ সমাজ গঢ়ি তোলা অতি প্ৰয়োজনীয়।
১৪। শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য গঠনত সমাজৰ ভূমিকা সম্পর্কে বহলাই লিখা।
উত্তৰঃ- সমাজ হৈছে উমৈহতীয়া সামাজিক আৰু জৈৱিক ঐতিহ্যৰ ভিত্তিত গঢ় লৈ উঠা এক সুসংগঠিত সামাজিক গোট। এখন সমাজত বিভিন্ন ধৰ্ম, ভাষা, সংস্কৃতি, বৃত্তি আৰু জীৱন-ধাৰণ পদ্ধতিৰ লোক বাস কৰিব পাৰে। সমাজৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই সমগ্ৰ সমাজখনক শান্তিপূৰ্ণ, সুস্থ আৰু প্ৰগতিশীল কৰি তোলাত সহায় কৰে।
বৰ্তমান সময়ত সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকৰ বাবেই মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব অনুভৱ কৰা হৈছে। ব্যক্তিৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই তেওঁৰ ব্যক্তিগত জীৱনক সন্মানজনক কৰি তোলাৰ লগতে সামাজিক জীৱনতো সুস্থ সম্পৰ্ক, সহযোগিতা আৰু দায়িত্ববোধ গঢ়ি তোলে। বিশেষকৈ শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ সুস্থ বিকাশৰ বাবে সমাজে এক উপযুক্ত আৰু ইতিবাচক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
শিশু আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত সমাজে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া প্ৰধান ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল—
(ক) স্বাস্থ্যকৰ সামাজিক জীৱনঃ
শিশু তথা সকলো ব্যক্তিকে সুস্থ আৰু স্বাস্থ্যকৰ সামাজিক জীৱন-যাপনৰ বাবে উপযুক্তভাৱে গঢ়ি তুলিব লাগে। সামাজিক কল্যাণৰ বাবে প্ৰতিজন ব্যক্তিৰে সুস্থ জীৱন আৰু সুস্থ মানসিকতাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিব পৰাকৈ সামাজিক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব লাগে। এনে পৰিৱেশে শিশুৰ মাজত সহযোগিতা, সহমৰ্মিতা, দায়িত্ববোধ আৰু সামাজিক সমাযোজনৰ গুণ বিকাশ কৰে।
(খ) অৱসৰ সময়ৰ সদব্যৱহাৰঃ
অৱসৰ সময়ৰ সঠিক ব্যৱহাৰে মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰখাত সহায় কৰে। সেয়েহে সমাজত খেল-ধেমালি, নাটক, সংগীত, গ্ৰন্থাগাৰ, সংগ্ৰহালয়, মেলা, প্ৰদৰ্শনী, গ্ৰন্থমেলা আদি বিভিন্ন গঠনাত্মক আৰু বিনোদনমূলক কাৰ্যসূচীৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে। এনে কাৰ্যকলাপে শিশুসকলক সৃষ্টিশীলভাৱে সময় অতিবাহিত কৰাত সহায় কৰে আৰু অপকাৰী বা অপৰাধমূলক কাৰ্যকলাপৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ সহায় কৰে।
(গ) ইতিবাচক মনোভাৱ গঠনঃ
অন্ধবিশ্বাস, কুসংস্কাৰ, ধৰ্মীয় গোড়ামি, সাংস্কৃতিক গোড়ামি আদি নেতিবাচক দিশে মানুহৰ চিন্তাধাৰাক সংকীৰ্ণ কৰি তুলিব পাৰে। সেয়েহে সমাজত যুক্তিসংগত, উদাৰ, সহনশীল আৰু ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি তোলাটো প্ৰয়োজন। বিভিন্ন ধৰ্ম, সংস্কৃতি আৰু সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি সন্মান আৰু সহনশীলতাৰ মনোভাৱ গঢ়ি তুলিলে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ হৈ থাকে।
(ঘ) বুজাপৰা মনোভাৱ বৃদ্ধি কৰাঃ
ৰাজনৈতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক বা অন্যান্য সমস্যাৰ সমাধানৰ বাবে সমাজৰ লোকসকলৰ মাজত পাৰস্পৰিক বুজাপৰা, সম্প্ৰীতি আৰু সহযোগিতাৰ মনোভাৱ বৃদ্ধি কৰিব লাগে। মতানৈক্য বা সমস্যাক সংঘাতৰ ৰূপ নিদি আলোচনা আৰু সহযোগিতাৰ জৰিয়তে সমাধান কৰাৰ শিক্ষা দিব লাগে। এনে পৰিৱেশে শিশুৰ মাজতো শান্তিপূৰ্ণ আৰু ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি তোলে।
(ঙ) স্ব-নিয়োজনৰ ব্যৱস্থাঃ
নিবনুৱা সমস্যা ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়েহে সমাজে স্ব-নিয়োজনৰ বিভিন্ন আঁচনি আৰু সুযোগ সৃষ্টি কৰিব লাগে। যুৱক-যুৱতীসকলক বিভিন্ন বৃত্তিমূলক দক্ষতা, হস্তশিল্প, কুটীৰ শিল্প আৰু অন্যান্য উৎপাদনমুখী কামৰ প্ৰশিক্ষণ দি আত্মনিৰ্ভৰশীল কৰি তুলিব লাগে। ইয়াৰ ফলত আৰ্থিক নিৰাপত্তা আৰু আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি পায় আৰু মানসিক চাপ হ্ৰাস হয়।
(চ) সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণঃ
প্ৰতিটো সমাজ আৰু সম্প্ৰদায়ৰ নিজস্ব উৎসৱ-পাৰ্বণ আৰু সামাজিক অনুষ্ঠান থাকে। শিশুসকলক এই উৎসৱ-পাৰ্বণ আৰু বিভিন্ন সামাজিক তথা সম্প্ৰদায়ভিত্তিক কাৰ্যকলাপত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিব লাগে। ইয়াৰ জৰিয়তে শিশুৰ মাজত সহযোগিতা, সামাজিকতা, সম্প্ৰীতি, দায়িত্ববোধ আৰু আত্মবিশ্বাসৰ বিকাশ ঘটে। ফলত তেওঁলোকৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ হৈ থাকে।
(ছ) উপযুক্ত শৈক্ষিক অনুষ্ঠান স্থাপনঃ
সমাজৰ উন্নয়নৰ বাবে উপযুক্ত শৈক্ষিক অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। উন্নত শৈক্ষিক অনুষ্ঠানে শিশুসকলক জীৱনৰ উদ্দেশ্য বুজিবলৈ আৰু উপযুক্ত জ্ঞান, দক্ষতা, মূল্যবোধ তথা আচৰণ আহৰণ কৰিবলৈ সহায় কৰে। শিক্ষাৰ জৰিয়তে শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক আৰু নৈতিক বিকাশ সাধন কৰি সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তুলিব পাৰি।
(জ) প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচীঃ
বৰ্তমান সময়ৰ জটিল জীৱন-ধাৰণ পদ্ধতিৰ ফলত মানুহৰ মানসিক চাপ আৰু অস্থিৰতা বৃদ্ধি পাইছে। সেয়েহে সমাজত মানসিক স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় সজাগতা আৰু প্ৰশিক্ষণমূলক কাৰ্যসূচীৰ ব্যৱস্থা কৰা উচিত। অভিজ্ঞ ব্যক্তি, শিক্ষক, পৰামৰ্শদাতা আৰু সংশ্লিষ্ট বিশেষজ্ঞৰ সহায়ত মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যা চিনাক্তকৰণ, প্ৰতিৰোধ আৰু মোকাবিলা কৰাৰ বিষয়ে প্ৰশিক্ষণ দিব লাগে। এনে কাৰ্যসূচীয়ে শিশুসকলকো মানসিকভাৱে শক্তিশালী আৰু আত্মবিশ্বাসী কৰি তুলিবলৈ সহায় কৰে।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য গঠনত সমাজৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। স্বাস্থ্যকৰ সামাজিক জীৱন, অৱসৰৰ সদব্যৱহাৰ, ইতিবাচক মনোভাৱ, পাৰস্পৰিক বুজাপৰা, স্ব-নিয়োজন, সামাজিক কাৰ্যত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ, উপযুক্ত শৈক্ষিক অনুষ্ঠান আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে সমাজে শিশুৰ সুস্থ মানসিক বিকাশত বিশেষ অৰিহণা যোগাব পাৰে। সেয়েহে শিশুৰ বাবে এখন শান্তিপূৰ্ণ, সহযোগিতামূলক, সুস্থ আৰু শিশুবান্ধৱ সমাজ গঢ়ি তোলা অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।
১৫। শিক্ষকৰ মানসিক সু-স্বাস্থ্যৰ লক্ষণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ-এজন মানসিকভাৱে সুস্থ শিক্ষকৰ ব্যক্তিত্ব, আচৰণ আৰু কৰ্মদক্ষতাত কিছুমান বিশেষ গুণ প্ৰকাশ পায়। এজন সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী শিক্ষকৰ প্ৰধান লক্ষণসমূহ হ’ল—
(ক) শিক্ষকতা আৰু শিক্ষাদানৰ প্ৰতি আগ্ৰহঃ
শিক্ষকে শিক্ষাদান আৰু শিক্ষকতা বৃত্তিৰ প্ৰতি আন্তৰিক আগ্ৰহ আৰু নিষ্ঠা প্ৰকাশ কৰে।
(খ) নতুন জ্ঞান আহৰণৰ আগ্ৰহঃ
নিত্য-নতুন জ্ঞান, তথ্য, শিক্ষণ-পদ্ধতি আৰু অভিজ্ঞতা আহৰণৰ প্ৰতি সদায় আগ্ৰহী থাকে।
(গ) বিষয়জ্ঞান আৰু দক্ষতাঃ
নিজৰ বিষয়বস্তুৰ গভীৰ জ্ঞান থকাৰ লগতে শিক্ষাদানৰ দক্ষতা আৰু যোগ্যতা থাকে। তেওঁ সময়ৰ প্ৰতি সচেতন আৰু দায়িত্বশীল হয়।
(ঘ) শ্ৰেণীকক্ষৰ কাৰ্যসূচীৰ প্ৰতি সজাগতাঃ
শ্ৰেণীকক্ষৰ বিভিন্ন শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচীৰ প্ৰতি সজাগ, উৎসাহী আৰু আগ্ৰহী থাকে।
(ঙ) শিক্ষাৰ্থীৰ সৈতে আন্তৰিক সম্পৰ্কঃ
সহকৰ্মী, অভিভাৱক আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰতি আন্তৰিকতা, সহযোগিতা আৰু বন্ধুত্বপূৰ্ণ মনোভাৱ বজাই ৰাখে।
(চ) আত্ম-সচেতনতা আৰু আত্ম-স্বীকৃতিঃ
নিজৰ দোষ-ত্ৰুটি, সবলতা আৰু দুৰ্বলতা উপলব্ধি আৰু স্বীকাৰ কৰিব পৰা ক্ষমতা থাকে। নিজৰ ভুলৰ পৰা শিক্ষা লৈ নিজকে উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
(ছ) সুস্বাস্থ্যঃ
শিক্ষকৰ শাৰীৰিক স্বাস্থ্য সুস্থ আৰু দৈহিকভাৱে কৰ্মক্ষম হোৱা উচিত। সুস্থ শৰীৰে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য বজাই ৰখাত সহায় কৰে।
(জ) সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক আগ্ৰহঃ
সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক বিষয় তথা বিভিন্ন অনুষ্ঠানৰ প্ৰতি গভীৰ আগ্ৰহ থাকে আৰু সামাজিক জীৱনত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰে।
(ঝ) বাগ্মিতা, ৰসিকতা আৰু চতুৰতাঃ
শিক্ষকৰ সুন্দৰভাৱে কথা ক’ব পৰা ক্ষমতা, উপযুক্ত ৰসিকতা আৰু পৰিস্থিতি অনুসৰি বুদ্ধিমত্তাৰে আচৰণ কৰিব পৰা গুণ থাকে।
(ঞ) কঠোৰতা কিন্তু নিৰ্দয়তাহীনতাঃ
প্ৰয়োজন অনুসৰি শিক্ষক কঠোৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু কেতিয়াও নিৰ্দয় বা অমানৱীয় নহয়। তেওঁৰ অনুশাসন যুক্তিসংগত আৰু শিক্ষাৰ্থীবান্ধৱ হয়।
(ট) দৃষ্টিভংগীৰ নমনীয়তাঃ
নিজৰ মতামত, দৃষ্টিভংগী আৰু সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজন অনুসৰি নমনীয়তা দেখুৱায় আৰু আনৰ মতামতকো সন্মান কৰে।
(ঠ) ক্ষিপ্ৰতা, আশাবাদ আৰু উদ্যমঃ
কাম-কাজত সক্ৰিয়, উদ্যমশীল আৰু আশাবাদী হয়। নতুন কাম গ্ৰহণ কৰিবলৈ সদায় উৎসাহী থাকে।
(ড) ধৈৰ্য, সহনশীলতা আৰু নিৰপেক্ষতাঃ
শিক্ষাৰ্থীৰ বিভিন্ন আচৰণ আৰু সমস্যাৰ প্ৰতি ধৈৰ্যশীল আৰু সহনশীল হয়। সকলো শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰতি নিৰপেক্ষ আৰু ন্যায়সংগত মনোভাৱ প্ৰকাশ কৰে।
(ঢ) নীতি-নিয়মৰ প্ৰতি নিষ্ঠাঃ
বিদ্যালয়ৰ প্ৰচলিত নীতি-নিয়মৰ প্ৰতি আস্থা, নিষ্ঠা আৰু আনুগত্যৰ ভাব থাকে আৰু নিজেও নিয়ম-শৃংখলা মানি চলে।
(ণ) শিক্ষাৰ্থীৰ সমস্যাৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীলতাঃ
শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত, শৈক্ষিক আৰু মানসিক সমস্যাৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীল হয় আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত পৰামৰ্শ আৰু সহায় আগবঢ়ায়।
(ত) গণতান্ত্ৰিক মনোভাৱঃ
শিক্ষাৰ্থীৰ সৈতে আদান-প্ৰদানৰ সময়ত ধৈৰ্য, সাধুতা, সহানুভূতি, নিৰপেক্ষতা আৰু গণতান্ত্ৰিক মনোভাৱ প্ৰদৰ্শন কৰে।
(থ) ভাল কামৰ স্বীকৃতি আৰু প্ৰশংসাঃ
শিক্ষাৰ্থীয়ে কৰা ভাল কাম, সফলতা আৰু অগ্ৰগতিক স্বীকৃতি দিয়ে আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি প্ৰশংসা কৰি তেওঁলোকক উৎসাহিত কৰে।
(দ) শিক্ষক আৰু অভিভাৱকৰ সৈতে সহযোগিতাঃ
সহকৰ্মী শিক্ষক আৰু অভিভাৱকৰ সৈতে সহযোগিতামূলক আৰু সৌহাৰ্দ্যপূৰ্ণ সম্পৰ্ক বজাই ৰাখে। শিক্ষাৰ্থীৰ উন্নতিৰ বাবে তেওঁলোকৰ সৈতে সমন্বয় কৰি কাম কৰে।
শিক্ষকৰ মানসিক সু-স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ দুটা দিশ
শিক্ষকৰ মানসিক সু-স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাসমূহক মূলতঃ দুটা দিশত ভাগ কৰিব পাৰি—
(১) শিক্ষকৰ নিজৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাসমূহ।
(২) শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাসমূহ।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, এজন মানসিকভাৱে সুস্থ শিক্ষকেই শিক্ষাৰ্থীৰ সুস্থ মানসিক বিকাশত অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে সহায় কৰিব পাৰে। সেয়েহে শিক্ষকৰ সুস্থ ব্যক্তিত্ব, ধৈৰ্য, সহানুভূতি, নিৰপেক্ষতা, আশাবাদ, দায়িত্ববোধ আৰু গণতান্ত্ৰিক মনোভাৱৰ বিকাশ অতি প্ৰয়োজনীয়।
১৬। শিক্ষকৰ মানসিক সুস্থ স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত দিশ দুটা কি কি?
উত্তৰ:- শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ গুণগত মান বহু পৰিমাণে শিক্ষকৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। শিক্ষকৰ ব্যক্তিগত মানসিক অসুস্থতা, হতাশা বা অপসমাযোজনে শিক্ষাদান প্ৰক্ৰিয়াত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়েহে শিক্ষকৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য অক্ষুণ্ণ ৰখাটো অতি জৰুৰী।
শিক্ষকৰ মানসিক সুস্থ স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মূলতঃ দুটা দিশ সামৰি ল’ব পাৰি—
(১) শিক্ষকৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাসমূহ।
(২) শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাসমূহ।
ইয়াত শিক্ষকৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া প্ৰধান ব্যৱস্থা বা সুবিধাসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(১) অৰ্থনৈতিক অৱস্থাৰ উন্নয়ন
শিক্ষকৰ মানসিক সুস্থ স্বাস্থ্যৰ বাবে উপযুক্ত বেতন আৰু অন্যান্য আৰ্থিক সুবিধা প্ৰদান কৰিব লাগে। ইয়াৰ লগতে চিকিৎসা সুবিধা, আবাসগৃহৰ সুবিধা, ভ্ৰমণ বানচ, সন্তানৰ শিক্ষাৰ সুবিধা আদি যথাযথভাৱে প্ৰদান কৰিলে শিক্ষকৰ আৰ্থিক দুশ্চিন্তা হ্ৰাস পাব আৰু মানসিক সুস্থতা বৃদ্ধি পাব।
(২) সামাজিক প্ৰস্থিতিৰ উন্নয়ন
সমাজত শিক্ষকৰ সন্মান আৰু মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। সামাজিক আৰু ৰাজহুৱা অনুষ্ঠানত শিক্ষকক আমন্ত্ৰণ জনোৱা, ভাল কামৰ স্বীকৃতি আৰু সন্মান প্ৰদান কৰা, শিক্ষকৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰা আৰু তেওঁৰ মতামতক গুৰুত্ব দিয়া আদি ব্যৱস্থাই শিক্ষকৰ সামাজিক প্ৰস্থিতি উন্নত কৰে।
(৩) বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশৰ উন্নয়ন
শিক্ষকৰ মানসিক সুস্থ স্বাস্থ্য বজাই ৰাখিবলৈ বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ আকৰ্ষণীয়, স্বাস্থ্যসন্মত, শান্তিপূৰ্ণ, সহযোগিতামূলক আৰু গণতান্ত্ৰিক হোৱা উচিত। এনে পৰিৱেশে শিক্ষকৰ কৰ্মস্পৃহা আৰু আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰে।
(৪) আন্তঃব্যক্তিক সম্পৰ্কৰ উন্নয়ন
বিদ্যালয়ত শিক্ষক, কৰ্মচাৰী, প্ৰধান শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত পাৰস্পৰিক বুজাবুজি আৰু সুসম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিব লাগে। সভা-সমিতি, প্ৰীতিভোজ, খেল-ধেমালি, সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান আদি আয়োজন কৰি সকলোকে অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিব লাগে। ইয়াৰ ফলত সহযোগিতা, সহানুভূতি আৰু সৌহাৰ্দ্যৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি হয়।
(৫) ইতিবাচক মনোভাৱ গঠন
শিক্ষকৰ ব্যৰ্থতা, হতাশা, নিৰাশা, হীনমন্যতা, শিক্ষকতাৰ প্ৰতি অনীহা বা বিতৃষ্ণা আদি নেতিবাচক মনোভাৱ দূৰ কৰি ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি তুলিব লাগে। ইয়াৰ বাবে সামাজিক সন্মান, অৰ্থনৈতিক সুবিধা, পদোন্নতি, চাকৰিৰ সুবিধা আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় সুযোগ-সুবিধা প্ৰদান কৰিব লাগে।
(৬) চাকৰিকালীন প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থা
গতানুগতিক শিক্ষাদানৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা অৱসাদ আৰু একঘেয়ামি দূৰ কৰিবলৈ শিক্ষকক সময়োপযোগী চাকৰিকালীন প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰিব লাগে। কৰ্মশালা, আলোচনাচক্ৰ, অধ্যয়নচক্ৰ, পৰিশীলন পাঠ্যক্ৰম, শিবিৰ, শিক্ষক সন্মিলনী, প্ৰকল্প দল আদি আয়োজন কৰিব পাৰি। এনে প্ৰশিক্ষণে শিক্ষকৰ বৃত্তিগত দক্ষতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে নতুন জ্ঞান আৰু শিক্ষণ-পদ্ধতিৰ সৈতে পৰিচিত কৰায়।
(৭) চাকৰিৰ নিৰাপত্তা প্ৰদান
শিক্ষকৰ মানসিক সুস্থতাৰ বাবে চাকৰিৰ নিৰাপত্তা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। চৰকাৰী বা বেচৰকাৰী উভয় ক্ষেত্ৰতে শিক্ষকক চাকৰি হেৰুওৱাৰ অযথা ভয়ৰ পৰা মুক্ত কৰি যথাযথ সেৱা-সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিব লাগে।
(৮) চাকৰিৰ অৱস্থাৰ উন্নয়ন
শিক্ষকৰ সেৱা-চৰ্ত উন্নত কৰাৰ লগতে সময়মতে পদোন্নতি, সেৱা-সুৰক্ষা, উপযুক্ত বেতন আৰু অন্যান্য সুবিধা প্ৰদান কৰিব লাগে। শিক্ষকসকলৰ যোগ্যতা, প্ৰতিভা আৰু দক্ষতা ব্যৱহাৰৰ উপযুক্ত সুযোগ দিয়াৰ লগতে তেওঁলোকৰ গঠনমূলক কামক উৎসাহিত কৰিব লাগে।
(৯) শিক্ষকতা বৃত্তিৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা
শিক্ষকতা এক সন্মানীয় আৰু দায়িত্বপূৰ্ণ বৃত্তি বুলি সমাজত ইতিবাচক ধাৰণা গঢ়ি তুলিব লাগে। শিক্ষকসকল ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ জীৱন গঢ়োতা বুলি তেওঁলোকৰ প্ৰতি সন্মান আৰু শ্ৰদ্ধাৰ ভাব বৃদ্ধি কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষকৰ আত্মবিশ্বাস, আত্মপ্ৰত্যয় আৰু কৰ্তব্যনিষ্ঠা বৃদ্ধি পাব।
(১০) কৰ্মৰ বোজা হ্ৰাস
শিক্ষকক তেওঁৰ মূল দায়িত্ব অৰ্থাৎ শিক্ষাদানৰ উপযোগী পৰিমাণৰ কামৰ বোজা দিব লাগে। অতিৰিক্ত আৰু শিক্ষাদানৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক নথকা কাম, যেনে লোকপিয়ল, বিভিন্ন সামাজিক জৰীপ, নিৰ্বাচনী কাম-কাজ আদি অত্যধিক পৰিমাণে জাপি দিলে মানসিক চাপ বৃদ্ধি পাব পাৰে। সেয়েহে এনে অতিৰিক্ত কামৰ বোজা যথাসম্ভৱ হ্ৰাস কৰিব লাগে।
(১১) অৱসৰ-বিনোদনৰ ব্যৱস্থা
শিক্ষকৰ মানসিক চাপ আৰু একঘেয়ামি দূৰ কৰিবলৈ বিভিন্ন অৱসৰ-বিনোদনমূলক কাৰ্যসূচীৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে। শিক্ষামূলক ভ্ৰমণ, সাংস্কৃতিক ভ্ৰমণ, শিক্ষক সন্মিলনী, গ্ৰীষ্মকালীন আৰু শীতকালীন শিবিৰ আদি আয়োজন কৰিব পাৰি। ইয়াৰ উপৰি শিক্ষকক নিজৰ সৃষ্টিশীলতা প্ৰকাশ আৰু কিছুমান কাম স্বাধীনভাৱে সম্পাদন কৰাৰ সুযোগ দিব লাগে।
(১২) শিক্ষকৰ স্বাধীনতা
শিক্ষকৰ মৌলিক কৰ্মস্পৃহাত অযথা হস্তক্ষেপ নকৰি তেওঁক নিজৰ দায়িত্ব আৰু কৰ্তব্য স্বাধীনভাৱে পালন কৰাৰ সুযোগ দিব লাগে। নতুন ধাৰণা, শিক্ষণ-পদ্ধতি আৰু সৃষ্টিশীল কাৰ্য প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজনীয় স্বাধীনতা আৰু উৎসাহ প্ৰদান কৰিলে শিক্ষকৰ কৰ্মত আগ্ৰহ বৃদ্ধি পায়।
(১৩) অধ্যয়নৰ অভ্যাস
শিক্ষকে নিয়মীয়াকৈ অধ্যয়ন কৰাৰ অভ্যাস গঢ়ি তুলিব লাগে। নিত্য-নতুন তথ্য, জ্ঞান, শিক্ষা-পদ্ধতি আৰু প্ৰযুক্তিৰ সৈতে নিজকে পৰিচিত কৰি ৰাখিলে শিক্ষাদান অধিক আকৰ্ষণীয় আৰু ফলপ্ৰসূ হয়। অধ্যয়নৰ অভ্যাসে শিক্ষকক সক্ৰিয়, জ্ঞানপিপাসু আৰু উদ্যমী কৰি ৰাখে।
(১৪) সম্প্ৰদায় সেৱা আঁচনি
সমাজৰ লোকসকলৰ সৈতে সু-সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলি শিক্ষকৰ সামাজিক প্ৰতিচ্ছবি উন্নত কৰাৰ বাবে বিভিন্ন সেৱামূলক কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিব লাগে। যেনে—প্ৰাপ্তবয়স্ক সাক্ষৰতা অভিযান, বনানীকৰণ, প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ, বাট-পথ নিৰ্মাণ, সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচী আদি। এনে কাৰ্যত অংশগ্ৰহণে শিক্ষকক আত্মসন্তুষ্টি প্ৰদান কৰাৰ লগতে সমাজৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলে।
(১৫) অভিনৱত্বৰ প্ৰয়োগ
শিক্ষকে শিক্ষাদানৰ নতুন পদ্ধতি আৰু কৌশল আয়ত্ত কৰাৰ লগতে প্ৰয়োজনীয় প্ৰযুক্তিগত জ্ঞান আৰু দক্ষতা আহৰণ কৰিব লাগে। নতুন আৰু সৃষ্টিশীল পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিলে শিক্ষাদান অধিক আনন্দদায়ক আৰু ফলপ্ৰসূ হয়। ইয়াৰ ফলত শিক্ষকেও নিজৰ বৃত্তিগত উন্নতি আৰু মানসিক সন্তুষ্টি লাভ কৰে।
(১৬) গণতান্ত্ৰিক প্ৰশাসন
শিক্ষকৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে বিদ্যালয়ৰ প্ৰশাসন গণতান্ত্ৰিক, সহযোগিতামূলক আৰু ন্যায়সংগত হোৱা উচিত। প্ৰশাসনে কেৱল কর্তৃত্বমূলক বা দমনমূলক নীতি গ্ৰহণ নকৰি শিক্ষকৰ যোগ্যতা, দক্ষতা আৰু অৱদানক স্বীকৃতি দিব লাগে। অনৰ্থক সমালোচনা বা মানসিক চাপ সৃষ্টি কৰাৰ পৰিৱৰ্তে শিক্ষকৰ সমস্যা আৰু অসুবিধাবোৰ মনোযোগেৰে শুনি আলোচনা আৰু বুজাবুজিৰ মাধ্যমেৰে সমাধান কৰিব লাগে। এনে পৰিৱেশে শিক্ষকৰ আত্মবিশ্বাস আৰু কৰ্মস্পৃহা বৃদ্ধি কৰে।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, শিক্ষকৰ মানসিক সুস্থতা শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ গুণগত মানৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। সেয়েহে উপযুক্ত অৰ্থনৈতিক সুবিধা, সামাজিক সন্মান, উন্নত বিদ্যালয় পৰিৱেশ, চাকৰিৰ নিৰাপত্তা, প্ৰশিক্ষণ, অৱসৰ-বিনোদন, স্বাধীনতা আৰু গণতান্ত্ৰিক প্ৰশাসনৰ জৰিয়তে শিক্ষকৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষা কৰিব লাগে। এজন মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু সন্তুষ্ট শিক্ষকেহে শিক্ষাৰ্থীক অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে শিক্ষা দি সুস্থ ব্যক্তিত্ব গঢ়ি তুলিব পাৰে।
১৭। শিক্ষকৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ বাবে কেনে ধৰণৰ ব্যৱস্থা গ্রহণ কৰাটো উচিত লিখা।
উত্তৰঃ- এজন ভাল শিক্ষক হ’বলৈ হ’লে কেৱল শিক্ষণীয় বিষয়ৰ জ্ঞান থকাই যথেষ্ট নহয়; শিক্ষকজনৰ সুস্থ মন, ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী আৰু মানসিকভাৱে সুস্থ-সবল হোৱাটোও অতি প্রয়োজনীয়। অসুস্থ মানসিক দৃষ্টিভংগী আৰু অপসমাযোজিত শিক্ষকে কেৱল নিজৰেই নহয়, শিক্ষানুষ্ঠানৰ সামগ্ৰিক পৰিৱেশৰো ক্ষতি কৰিব পাৰে। এনে শিক্ষকে শিক্ষানুষ্ঠানৰ সৈতে সুস্থ সমাযোজন কৰিব নোৱাৰে আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ প্ৰতি অনীহা প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। তেওঁৰ নিৰাশাবাদী আৰু নেতিবাচক মনোভাৱে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনোভাৱ আৰু দৃষ্টিভংগীতো নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়ে বিদ্যালয়ৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰস্বৰূপ শিক্ষকসকলৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষা কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
শিক্ষকৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্য, শিক্ষাদানৰ গুণগত মান আৰু শিক্ষাৰ সফলতা বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে। সেয়ে শিক্ষকসকলৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ-সবল কৰি ৰাখিবলৈ তলত দিয়া ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰা উচিত—
(ক) শিক্ষকতা বৃত্তিৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা
শিক্ষকসকলে নিজৰ শিক্ষকতা বৃত্তিটোৰ প্ৰতি সদায় শ্ৰদ্ধাশীল হোৱা উচিত। সমাজৰ আন বৃত্তি বা চাকৰিৰ সৈতে শিক্ষকতা বৃত্তিৰ তুলনা কৰি নিৰাশ বা উদ্যমহীন হৈ পৰাৰ পৰিৱৰ্তে এই মহান বৃত্তিটোৰ মৰ্যাদা উপলব্ধি কৰিব লাগে। শিক্ষকতা বৃত্তিৰ প্ৰতি আত্মপ্ৰত্যয় আৰু আত্মবিশ্বাসৰ ভাব গঢ়ি তুলিব পাৰিলে শিক্ষকসকলৰ কৰ্তব্যনিষ্ঠা বৃদ্ধি পাব আৰু মানসিক স্বাস্থ্যও সুস্থ হৈ থাকিব।
(খ) অনুকূল সামাজিক মনোভাৱ
শিক্ষকসকলে সমাজ আৰু নিজৰ বৃত্তিৰ প্ৰতি ইতিবাচক আৰু আশাবাদী মনোভাৱ পোষণ কৰা উচিত। শিক্ষকতাৰ জৰিয়তে সমাজৰ প্ৰতি থকা নিজৰ দায়িত্ব আৰু দায়বদ্ধতা উপলব্ধি কৰিব লাগে। নিজৰ প্ৰতি, শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰতি আৰু সমাজৰ প্ৰতি ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি তুলিব পাৰিলে শিক্ষকৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ আৰু অক্ষুণ্ণ থাকিব।
(গ) অভিনৱত্ব
একে ধৰণৰ পদ্ধতিৰে সদায় শিক্ষাদান কৰি থাকিলে শিক্ষকতা বৃত্তি বহু সময়ত যান্ত্ৰিক আৰু আমনিদায়ক হৈ পৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষকসকল উদ্যমহীন হৈ পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। সেয়ে শিক্ষকে শিক্ষাদান আৰু শিক্ষাগ্ৰহণৰ নতুন নতুন কৌশল, পদ্ধতি আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিষয়ে জ্ঞান আহৰণ কৰি সেইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। নতুনত্ব আৰু অভিনৱত্ব বজাই ৰাখিলে শিক্ষকতা বৃত্তিৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বৃদ্ধি পাব আৰু মানসিক স্বাস্থ্যও সুস্থ থাকিব।
(ঘ) অধ্যয়নৰ অভ্যাস
শিক্ষাদান কাৰ্যক নতুন, আকৰ্ষণীয় আৰু ৰোমাঞ্চকৰ কৰি তুলিবলৈ শিক্ষকে নিয়মিত অধ্যয়ন কৰা উচিত। নতুন নতুন তথ্য, জ্ঞান, ধাৰণা আৰু শিক্ষাদান পদ্ধতিৰ সৈতে নিজকে পৰিচিত কৰি ৰাখিব লাগে। অধ্যয়নৰ অভ্যাসে শিক্ষকৰ মনৰ নিষ্ক্ৰিয়তা আৰু অলসতা দূৰ কৰে, জ্ঞান বৃদ্ধি কৰে আৰু শিক্ষকতা বৃত্তিৰ প্ৰতি সদায় আগ্ৰহী আৰু প্ৰস্তুত কৰি ৰাখে।
(ঙ) চাকৰিকালীন প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী
শিক্ষকসকলক সময়োপযোগী জ্ঞান আৰু নতুন শিক্ষণ-পদ্ধতিৰ সৈতে পৰিচিত কৰি ৰাখিবলৈ চাকৰিকালীন প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা উচিত। কৰ্মশালা, আলোচনা-চক্ৰ, অধ্যয়ন-চক্ৰ, পৰিশীলন পাঠ্যক্ৰম, গ্ৰীষ্মকালীন আৰু শীতকালীন অধ্যয়ন শিবিৰ আদি আয়োজন কৰিব লাগে। এনে প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে শিক্ষকসকলে শিক্ষাক্ষেত্ৰৰ নতুন নতুন আৱিষ্কাৰ আৰু পদ্ধতিৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰে। ফলত শিক্ষকতা বৃত্তি অধিক আনন্দদায়ক আৰু অৰ্থপূৰ্ণ হৈ উঠে আৰু শিক্ষকৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ থাকে।
(চ) শিক্ষক সংস্থা
শিক্ষকসকলে শিক্ষাদানৰ ক্ষেত্ৰত সন্মুখীন হোৱা সামূহিক আৰু ব্যক্তিগত সমস্যাসমূহ আলোচনা আৰু সমাধানৰ বাবে শিক্ষক সংস্থা গঠন কৰা উচিত। এই সংস্থাই শিক্ষকসকলৰ শৈক্ষিক আৰু সামাজিক স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে এক শক্তিশালী মঞ্চ হিচাপে কাম কৰিব পাৰে। সংস্থাটোক ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ বা ব্যক্তিগত স্বাৰ্থৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখি শিক্ষকসকলৰ সমস্যা সমাধান আৰু কল্যাণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত। শিক্ষকসকলৰ শক্তিশালী সংগঠনে বিভিন্ন সমস্যা সমাধানৰ পথ সহজ কৰি তেওঁলোকৰ আত্মবিশ্বাস, ব্যক্তিত্ব আৰু মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাত সহায় কৰে।
সামৰণি
শিক্ষাবৃত্তি এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৌদ্ধিক আৰু মানসিক কাৰ্য। সেয়ে শিক্ষকসকলৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য অবিহনে শিক্ষাদান কাৰ্য সফলভাৱে সম্পন্ন কৰা কঠিন। শিক্ষকতা বৃত্তিৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা, ইতিবাচক সামাজিক মনোভাৱ, অভিনৱত্ব, অধ্যয়নৰ অভ্যাস, চাকৰিকালীন প্ৰশিক্ষণ আৰু শক্তিশালী শিক্ষক সংস্থাৰ জৰিয়তে শিক্ষকৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ আৰু সবল কৰি ৰাখিব পাৰি। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী শিক্ষকেই সুস্থ, সুশৃংখল আৰু মানসিকভাৱে শক্তিশালী শিক্ষাৰ্থী গঢ়ি তুলিব পাৰে।
১৮। বিদ্যালয় আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ সম্বন্ধে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- বিদ্যালয়ৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ ‘School’। ‘School’ শব্দটো গ্ৰীক শব্দ‘Skhole’-ৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে। গ্ৰীক ভাষাত ‘Skhole’ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে ‘Leisure’, অৰ্থাৎ অৱসৰ।
প্ৰাচীন গ্ৰীক সমাজত ডেকাসকলে খেলা-ধূলা, ব্যায়াম, যুদ্ধৰ প্ৰশিক্ষণ আৰু আজৰি সময়ত বিভিন্ন উচ্চস্তৰৰ চিন্তা-চৰ্চা কৰাৰ উদ্দেশ্যে বিশেষ ঠাইত সমবেত হৈছিল। সেই ঠাইবোৰতে গ্ৰীকসকলে শিক্ষা আৰু দৰ্শন সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন বিষয়ৰ আলোচনা-বিলোচনা কৰিছিল। কালক্ৰমত এই ঠাইবোৰ দৰ্শন-চৰ্চা আৰু উচ্চ কলা-সাধনাৰ কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয় আৰু পিছলৈ একো একোখন বিদ্যালয়ৰ ৰূপ লয়।
বৰ্তমান সময়ত শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীয়ে শিক্ষাৰ্থীসকলক আনুষ্ঠানিকভাৱে শিক্ষা প্ৰদান কৰা অনুষ্ঠানক বিদ্যালয় বা স্কুল বুলি কোৱা হয়। বিদ্যালয় হৈছে সমাজৰ বিভিন্ন ক্ৰিয়া-অভিজ্ঞতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ। সমাজৰ ইচ্ছা-আকাংক্ষা, মূল্যবোধ আৰু প্ৰয়োজনসমূহ বিদ্যালয়ৰ বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ আৰু বিষয়বস্তুৰ মাজেৰে প্ৰতিফলিত হয়।
বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ, শিক্ষকৰ মনোভাৱ, শিক্ষাদান পদ্ধতি, সহপাঠীসকলৰ সৈতে সম্পৰ্ক, অনুশাসন ব্যৱস্থা আদি বিভিন্ন দিশে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ সুস্থ, আনন্দদায়ক আৰু সহযোগিতামূলক হ’লে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য উন্নত হয়। আনহাতে, বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ অসুস্থ, ভীতিপ্ৰদ বা অত্যধিক চাপযুক্ত হ’লে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অৱনতি ঘটিব পাৰে।
শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যা প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি বিদ্যালয়ত মানসিক সুস্থতা বজাই ৰখাৰ বাবে বিভিন্ন কাৰ্যপন্থা গ্ৰহণ কৰা হয়। মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্বৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি ভাৰত চৰকাৰে ১৯৮৭ চনত ‘Mental Health Act’ প্ৰণয়ন কৰে আৰু ২০১৭ চনৰ ৭ জুলাইৰ পৰা সংশোধিত মানসিক স্বাস্থ্য আইন সমগ্ৰ দেশত বলবৎ হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুৰক্ষা আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ অধিকাৰক অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
বিদ্যালয়ত মানসিক স্বাস্থ্য অৱনতিৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ
বিদ্যালয়ত শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য অৱনতি ঘটাব পৰা বা মানসিক সুস্থ স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰিব পৰা প্ৰধান কাৰকসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(১) আকৰ্ষণহীন আৰু অস্বাস্থ্যকৰ বিদ্যালয় পৰিৱেশঃ
বিদ্যালয়ৰ জৰাজীৰ্ণ অৱস্থা, আকৰ্ষণহীন পৰিৱেশ, অপৰিষ্কাৰতা আৰু অস্বাস্থ্যকৰ বাতাবৰণে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(২) অত্যধিক বিষয়বস্তু আৰু শৈক্ষিক কামৰ বোজাঃ
অত্যধিক পাঠ্যসূচী, ঘৰুৱা কাম আৰু শৈক্ষিক দায়িত্বৰ বোজাই শিক্ষাৰ্থীৰ ওপৰত মানসিক চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(৩) পৰ্যাপ্ত সা-সুবিধা আৰু অনাময় ব্যৱস্থাৰ অভাৱঃ
বিদ্যালয়ত প্ৰয়োজনীয় শৈক্ষিক সা-সঁজুলি, বিশুদ্ধ পানী, পৰিষ্কাৰ শৌচাগাৰ আৰু অন্যান্য অনাময় ব্যৱস্থাৰ অভাৱে শিক্ষাৰ্থীৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক সুস্থতাত বাধা দিয়ে।
(৪) পাৰস্পৰিক আন্তঃসম্পৰ্কৰ অভাৱঃ
শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰী, শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষক-অভিভাৱক আৰু বিদ্যালয় প্ৰশাসনৰ মাজত সুস্থ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক নাথাকিলে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰে।
(৫) শিক্ষাদান-শিক্ষাগ্ৰহণৰ সা-সঁজুলিৰ সমস্যাঃ
শিক্ষাদান আৰু শিক্ষাগ্ৰহণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সা-সঁজুলি, শিক্ষণ সামগ্ৰী আৰু অন্যান্য সুবিধাৰ অভাৱে শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক কঠিন কৰি তুলিব পাৰে।
(৬) শিক্ষকৰ একনায়কত্ববাদী আৰু কর্তৃত্বশীল আচৰণঃ
শিক্ষকৰ অত্যধিক কর্তৃত্বশীল, ভয়-ভীতি প্ৰদৰ্শনকাৰী বা একনায়কত্ববাদী আচৰণে শিক্ষাৰ্থীৰ মনত ভয়, উদ্বেগ আৰু হীনমন্যতাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(৭) অৱহেলা আৰু বঞ্চনাঃ
শিক্ষকে শিক্ষাৰ্থীক অৱহেলা কৰা, প্ৰয়োজনীয় সহায় নকৰা বা বঞ্চিত কৰাৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীৰ আত্মবিশ্বাস কমি যাব পাৰে আৰু মানসিক সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(৮) পৰীক্ষাৰ অপ্রয়োজনীয় হেঁচা আৰু মানসিক চাপঃ
পৰীক্ষাৰ ফলাফল, নম্বৰ আৰু সফলতাৰ বাবে অত্যধিক চাপ সৃষ্টি হ’লে শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত উদ্বেগ, ভয় আৰু মানসিক চাপ বৃদ্ধি পাব পাৰে।
(৯) অস্বাস্থ্যকৰ প্ৰতিযোগিতাঃ
পৰীক্ষা বা ফলাফলৰ নামত শিক্ষাৰ্থীসকলৰ মাজত অত্যধিক আৰু অস্বাস্থ্যকৰ প্ৰতিযোগিতাৰ সৃষ্টি কৰিলে তেওঁলোকৰ মানসিক সুস্থতা বিঘ্নিত হ’ব পাৰে।
(১০) বৈষম্যমূলক আৰু অগণতান্ত্ৰিক আচৰণঃ
শিক্ষকে শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত বৈষম্য কৰা, অসম আচৰণ কৰা বা অগণতান্ত্ৰিক মনোভাৱ প্ৰকাশ কৰিলে শিক্ষাৰ্থীৰ আত্মসন্মান আৰু মানসিক স্বাস্থ্য ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।
(১১) অনুশাসন ব্যৱস্থাৰ সমস্যাঃ
অতি কঠোৰ অনুশাসন অথবা অতি শিথিল আৰু নিয়ন্ত্ৰণহীন অনুশাসন—দুয়োটাই শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক বিকাশত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(১২) মানসিক স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় জ্ঞান আৰু সচেতনতাৰ অভাৱঃ
শিক্ষক আৰু বিদ্যালয়ৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য সম্পৰ্কে পৰ্যাপ্ত জ্ঞান আৰু সচেতনতা নাথাকিলে মানসিক সমস্যাসমূহ সময়মতে চিনাক্ত আৰু সমাধান কৰাটো কঠিন হয়।
(১৩) ত্ৰুটিপূৰ্ণ শিক্ষাদান পদ্ধতি আৰু কৌশলঃ
অকাৰ্যকৰী, একঘেয়েমিপূৰ্ণ বা শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক নোহোৱা শিক্ষাদান পদ্ধতিয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ কমাই মানসিক চাপ বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
(১৪) শিক্ষকৰ অভব্য আচৰণ, সহযোগিতাহীনতা আৰু নিষ্ক্ৰিয়তাঃ
শিক্ষকৰ অভব্য আচৰণ, শিক্ষাৰ্থীক সহযোগিতা নকৰা আৰু দায়িত্ব পালনৰ ক্ষেত্ৰত নিষ্ক্ৰিয়তাই শিক্ষাৰ্থীৰ মনত হতাশা আৰু অনীহাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(১৫) সহ-পাঠ্যক্ৰমিক কাৰ্যাৱলীৰ অভাৱ বা সমস্যাঃ
খেলা-ধূলা, সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান, সাহিত্য চৰ্চা, সংগীত, চিত্ৰাংকন আদি সহ-পাঠ্যক্ৰমিক কাৰ্যসূচীৰ সু-ব্যৱস্থা আৰু কাৰ্যকৰীকৰণ নাথাকিলে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক চাপ হ্ৰাস আৰু সৃষ্টিশীল বিকাশৰ সুযোগ কমি যায়।
(১৬) শিক্ষকৰ জ্ঞান, প্ৰভাৱ আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যৰ্থতাৰ আশংকাঃ
শিক্ষকৰ জ্ঞান, প্ৰভাৱ বা ব্যক্তিত্বৰ প্ৰতি শিক্ষাৰ্থীৰ অতিৰিক্ত ভয় আৰু শিক্ষাগত ক্ষেত্ৰত অনুত্তীৰ্ণ হোৱাৰ আশংকাই তেওঁলোকৰ মনত উদ্বেগ আৰু মানসিক চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
সামৰণি
বিদ্যালয় আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ মাজত অতি ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ, শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ সম্পৰ্ক, শিক্ষাদান পদ্ধতি, অনুশাসন, পৰীক্ষা ব্যৱস্থা আৰু সহ-পাঠ্যক্ৰমিক কাৰ্যকলাপ আদি সকলোবোৰে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰে। সেয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক সুস্থতা বজাই ৰাখিবলৈ বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ আনন্দদায়ক, স্বাস্থ্যকৰ, গণতান্ত্ৰিক, সহযোগিতামূলক আৰু শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক কৰি তোলা উচিত। সুস্থ বিদ্যালয় পৰিৱেশেই সুস্থ মানসিকতা আৰু সফল শিক্ষাজীৱন গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
১৯। মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান হিচাপে বিদ্যালয়ৰ ভূমিকাৰ বিষয়ে বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:-
মানসিক স্বাস্থ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান হিচাপে বিদ্যালয়ে বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে। বিদ্যালয়ৰ বিভিন্নধৰণৰ আৰু বৈচিত্ৰ্যময় অভিজ্ঞতাৰ মাজেৰে শিক্ষাৰ্থীয়ে জ্ঞান আৰু বিভিন্ন কৌশল আহৰণ কৰাৰ লগতে আৱেগিক, সামাজিক আৰু নৈতিক দিশসমূহৰো সমানে বিকাশ সাধন কৰে। আধুনিক শিক্ষাৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক হোৱাৰ বাবে শিক্ষাৰ্থীৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য বজাই ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা অত্যন্ত তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।
মনোবিজ্ঞানীসকলৰ মতে, বিদ্যালয়ৰ ত্ৰুটিপূৰ্ণ পৰিৱেশ আৰু পৰিস্থিতি ব্যক্তিৰ জীৱনত সংঘাত আৰু অপসমাযোজনৰ এক প্ৰধান কাৰণ হ’ব পাৰে। বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশত শিক্ষাৰ্থীয়ে শিক্ষক, সহপাঠী, বন্ধু-বান্ধৱী আৰু শিক্ষণীয় বিষয়বস্তুৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰিব পাৰিলে তেওঁলোকৰ মানসিক স্বাস্থ্য অটুট থাকে আৰু ব্যক্তিত্বৰ বাঞ্ছিত বিকাশ সাধন হয়।
আনহাতে, শিক্ষকৰ দায়িত্বহীনতা, ত্ৰুটিপূৰ্ণ আচৰণ, বিদ্যালয়ৰ অনুপযুক্ত পৰিচালনা, পৰীক্ষাত আশানুৰূপ ফলাফল লাভ কৰিব নোৱাৰাৰ ভয়, কঠোৰ শাসন আৰু শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা, ত্ৰুটিপূৰ্ণ আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় পাঠ্যক্ৰম, পাঠ্যপুথি আৰু শিক্ষণ-সঁজুলিৰ অভাৱ, শিথিল অনুশাসন আদি বিভিন্ন কাৰকে শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত অপসমাযোজনমূলক আচৰণ গঢ়ি তুলিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষাজীৱন ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱাৰ লগতে মানসিক স্বাস্থ্যও ব্যাহত হয়।
বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য হৈছে শিশুৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি আৰু সুপ্ত প্ৰতিভাৰ বিকাশ সাধন কৰা। শিক্ষাৰ্থীৰ শক্তি, সামৰ্থ্য, বুদ্ধি, প্ৰতিভা আৰু ব্যক্তিত্বৰ বিভিন্ন দিশৰ সুস্থ আৰু সামঞ্জস্যপূৰ্ণ বিকাশ সাধন কৰি তেওঁলোকক ভৱিষ্যতৰ সু-নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলাটো বিদ্যালয়ৰ অন্যতম দায়িত্ব। বিদ্যালয়ত শিক্ষকৰ উপযুক্ত আচৰণ, শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত একতা, আনুগত্য, শৃংখলাবদ্ধতা, সহযোগিতা আৰু আদৰ্শনীয় আচৰণ গঢ়ি তুলিব পৰা উপযুক্ত পৰিৱেশ থাকিলে শিক্ষাৰ্থীৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য অটুট থাকে।
বিদ্যালয়তে শিশুৱে নিয়ম-নীতি, শৃংখলা, শ্ৰদ্ধা, সহযোগিতা, একতা আৰু বন্ধুত্বপূৰ্ণ আচৰণৰ দৰে জীৱনৰ প্ৰয়োজনীয় গুণসমূহ শিকিবলৈ সক্ষম হয়। এই দিশসমূহৰ সুস্থ বিকাশে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য বজাই ৰখাত সহায় কৰে। ইয়াৰ বিপৰীত পৰিৱেশে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক, নৈতিক আৰু বৌদ্ধিক দিশৰ সৰ্বতোমুখী বিকাশ সাধন কৰি তেওঁলোকক সুস্থ ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলাত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ পেলোৱা বিদ্যালয়ৰ উপাদানসমূহ
শিশু তথা শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ পেলোৱা বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(১) বৈষয়িক সা-সুবিধাঃ
বিদ্যালয়ৰ বৈষয়িক সা-সুবিধাই শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলায়। সুন্দৰ আৰু আকৰ্ষণীয় বিদ্যালয় গৃহ, উপযুক্ত শ্ৰেণীকোঠা, পৰীক্ষাগাৰ, কৰ্মশালা, পৰ্যাপ্ত পোহৰ, বায়ু চলাচল, উপযুক্ত চকী-মেজ, ডেক্স-বেঞ্চ, শিক্ষণ-সঁজুলি, বিশুদ্ধ পানী, প্ৰস্ৰাৱগাৰ, পায়খানা আৰু বিজুলীৰ ব্যৱস্থা আদি শিক্ষাৰ্থীৰ সুস্থ মানসিক পৰিৱেশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়। এনে সুবিধাৰ অভাৱে শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ কমাই অসন্তুষ্টি আৰু নেতিবাচক মনোভাৱ বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
(২) বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশঃ
বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে আকৰ্ষণীয়, নিৰাপদ আৰু বিকাশশীল হোৱা উচিত। শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত পাৰস্পৰিক বুজাবুজি, সহযোগিতা, আন্তৰিকতা আৰু বন্ধুত্বপূৰ্ণ আচৰণ থাকিলে বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ সুস্থ হৈ উঠে। সেয়ে বিদ্যালয়ত এক মুক্ত, নিৰাপদ, সহযোগিতামূলক আৰু মানৱীয় মূল্যবোধৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাটো অতি জৰুৰী।
(৩) পাঠ্যক্ৰমঃ
বিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্ৰমৰ ওপৰতো শিক্ষাৰ্থীৰ সুস্থ বা অসুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য নিৰ্ভৰ কৰে। পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰাৰ সময়ত শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক সামৰ্থ্য, যোগ্যতা, দক্ষতা আৰু ব্যক্তিগত বৈষম্যৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰখা উচিত। অৰ্থাৎ পাঠ্যক্ৰম শিশুকেন্দ্ৰিক আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ উপযোগী হোৱা উচিত। এনে পাঠ্যক্ৰমে শিক্ষাৰ্থীক মানসিক অৱসাদৰ পৰা মুক্ত কৰি সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য বজাই ৰখাত সহায় কৰে। আনহাতে, অত্যধিক পাঠ্যক্ৰম আৰু বিষয়বস্তুৰ বোজাই শিক্ষাৰ্থীৰ ওপৰত মানসিক চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(৪) শিক্ষাদানৰ পদ্ধতিঃ
শিক্ষাদানৰ পদ্ধতি আৰু কৌশলৰ ওপৰতো শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য নিৰ্ভৰ কৰে। বিজ্ঞানসন্মত, আকৰ্ষণীয়, শিশুৰ মনস্তত্ত্ব-সন্মত আৰু কাৰ্যকৰী শিক্ষাদান পদ্ধতিয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক সুস্থতা বজাই ৰখাত সহায় কৰে। আনহাতে, একঘেয়ামী, শিশুৰ মনস্তত্ত্ববিৰোধী আৰু কেৱল পৰম্পৰাগত পদ্ধতিৰ শিক্ষাদানে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব পাৰে। সেয়ে আনন্দদায়ক, শিশুকেন্দ্ৰিক, কাৰ্যকৰী আৰু বাস্তৱমুখী শিক্ষাদান পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা উচিত।
(৫) শিক্ষকৰ যোগ্যতা আৰু ব্যক্তিত্বঃ
শিক্ষকৰ যোগ্যতা, ব্যক্তিত্ব, অভিজ্ঞতা, আচৰণ, মনোভাৱ আৰু শিক্ষাদানৰ কৌশলে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলায়। এজন জ্ঞানী, দক্ষ, আনন্দদায়ক আৰু অনুকৰণীয় ব্যক্তিত্বৰ শিক্ষকে শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত আত্মবিশ্বাস আৰু ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি তুলিব পাৰে। বিপৰীতে শিক্ষকৰ কঠোৰ শাসন, বৈষম্যমূলক আচৰণ, অৱহেলা আৰু অসহযোগিতাই শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(৬) প্ৰশাসনীয় দক্ষতাঃ
বিদ্যালয়ৰ কৰ্তৃপক্ষৰ প্ৰশাসনীয় দক্ষতাই বিদ্যালয়ৰ সামগ্ৰিক পৰিৱেশ আৰু সৌষ্ঠৱ বৃদ্ধি কৰে। দক্ষ, ন্যায়সংগত আৰু সহযোগিতামূলক প্ৰশাসনে শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে এক সুস্থ আৰু শান্তিপূৰ্ণ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। এনে পৰিৱেশে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য উন্নত কৰাত সহায় কৰে।
(৭) অনুশাসন ব্যৱস্থাঃ
বিদ্যালয়ৰ অনুশাসন ব্যৱস্থাইও শিক্ষাৰ্থীৰ সুস্থ বা অসুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ পেলায়। অত্যধিক কঠোৰ অনুশাসনে শিক্ষাৰ্থীৰ মনত ভয় আৰু মানসিক চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। আনহাতে, অতি শিথিল বা অনুশাসনহীন পৰিৱেশে শিক্ষাৰ্থীক বিশৃংখল আৰু অপসমাযোজিত কৰি তুলিব পাৰে। সেয়ে বিদ্যালয়ত কঠোৰতাৰ পৰিৱৰ্তে যুক্তিসংগত, গণতান্ত্ৰিক আৰু সুসংগঠিত অনুশাসন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা উচিত।
(৮) পৰীক্ষা ব্যৱস্থাঃ
ত্ৰুটিপূৰ্ণ পৰীক্ষা ব্যৱস্থাই শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। কেৱল নম্বৰ, স্থান বা ফলাফল লাভৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিলে শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত অস্বাস্থ্যকৰ প্ৰতিযোগিতা আৰু পৰীক্ষাৰ ভয় সৃষ্টি হয়। বিফলতাৰ ভয় আৰু অত্যধিক মানসিক চাপে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়ে পৰীক্ষা ব্যৱস্থা শিক্ষাৰ্থীবান্ধৱ আৰু মানসিক চাপমুক্ত হোৱা উচিত।
(৯) ঘৰ আৰু বিদ্যালয়ৰ মাজত সমন্বয়ঃ
শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত ঘৰ আৰু বিদ্যালয়ৰ মাজত সুস্থ সমন্বয় অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিদ্যালয় আৰু পৰিয়ালৰ মাজত পাৰস্পৰিক বুজাবুজি আৰু সহযোগিতা থাকিলে শিক্ষাৰ্থীৰ সমস্যা চিনাক্ত কৰি একেলগে সমাধানৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। শিক্ষক আৰু অভিভাৱকে একেলগে কাম কৰিলে শিক্ষাৰ্থীৰ শৈক্ষিক, সামাজিক আৰু মানসিক বিকাশ অধিক সুস্থভাৱে সাধন হয়।
সামৰণি
বিদ্যালয় হৈছে শিক্ষাৰ্থীৰ জ্ঞান, ব্যক্তিত্ব আৰু মানসিক বিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ। বিদ্যালয়ৰ বৈষয়িক সা-সুবিধা, পৰিৱেশ, পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষাদান পদ্ধতি, শিক্ষকৰ যোগ্যতা আৰু ব্যক্তিত্ব, প্ৰশাসনীয় দক্ষতা, অনুশাসন, পৰীক্ষা ব্যৱস্থা আৰু ঘৰ-বিদ্যালয়ৰ সমন্বয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। সেয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য বজাই ৰাখিবলৈ বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ স্বাস্থ্যকৰ, আনন্দদায়ক, নিৰাপদ, গণতান্ত্ৰিক আৰু শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক কৰি তোলা উচিত। এনে বিদ্যালয়েহে সুস্থ মানসিকতাৰ অধিকাৰী, আত্মবিশ্বাসী আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিক গঢ়ি তুলিব পাৰে।
২০। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষকে ল’বলগীয়া ব্যৱস্থাসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ- ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষকৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। এজন শিক্ষকে কেৱল পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞান প্ৰদান নকৰে; তেওঁ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে পথপ্ৰদৰ্শক, দাৰ্শনিক, বন্ধু আৰু বৌদ্ধিক বিকাশৰ সহায়ক হিচাপেও দায়িত্ব পালন কৰে। শিক্ষাৰ্থীৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষা কৰাটো প্ৰতিগৰাকী শিক্ষকৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰ্তব্য। এই ক্ষেত্ৰত শিক্ষকসকলে তলত দিয়া ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰা উচিত—
(ক) মূল্যবোধৰ বিকাশ
সমাজত মূল্যবোধৰ অৱক্ষয়, অশান্তি, অসূয়া আদি বিভিন্ন সমস্যাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়ে শিক্ষকসকলে শিক্ষাৰ্থীৰ মনত সমাজৰ প্ৰতি আশাবাদী আৰু ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি তুলিব লাগে। দয়া, প্ৰেম, ক্ষমা, সহানুভূতি, সাহস, ধৈৰ্য, একাগ্ৰতা আদি মানৱীয় মূল্যবোধৰ বিকাশ সাধন কৰি শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰখাত শিক্ষকসকলে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে।
(খ) জীৱন-দৰ্শনৰ আভাস দিয়া
ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক সুস্থ আৰু সঠিক জীৱন-দৰ্শনৰ বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান কৰাটো শিক্ষকৰ দায়িত্ব। সমাজ আৰু শিক্ষাব্যৱস্থাৰ বহল আদৰ্শ, নীতি আৰু মূল্যবোধসমূহৰ বিষয়ে শিক্ষাৰ্থীক অৱগত কৰি সেইবোৰৰ ভিত্তিত নিজৰ জীৱন গঢ়ি তুলিবলৈ উৎসাহিত কৰিব লাগে। সঠিক জীৱন-দৰ্শনে শিক্ষাৰ্থীক জীৱনৰ সমস্যা আৰু প্ৰত্যাহ্বানসমূহ ইতিবাচকভাৱে গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰে আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰাখে।
(গ) উপযুক্ত নিৰ্দেশনা সেৱা
শিক্ষাৰ্থীসকলে বিভিন্ন সময়ত শিক্ষাগত, ব্যক্তিগত আৰু ভৱিষ্যৎ জীৱন সম্পৰ্কীয় সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। সেয়ে শিক্ষকে তেওঁলোকৰ উপযুক্ত পথপ্ৰদৰ্শক বা Guide হিচাপে দায়িত্ব পালন কৰিব লাগে। যাতে শিক্ষাৰ্থীয়ে ভুলকৈ শিক্ষাৰ পথ বা ভৱিষ্যৎ বৃত্তি নিৰ্বাচন কৰি সমস্যাৰ সন্মুখীন নহয়, তাৰ বাবে উপযুক্ত নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰা উচিত। প্ৰতিখন বিদ্যালয়তে নিৰ্দেশনা সেৱাৰ ব্যৱস্থা থাকিলে শিক্ষাৰ্থীৰ বিভিন্ন সমস্যা সমাধানৰ লগতে মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষা কৰাত সহায় হ’ব।
(ঘ) অস্বাস্থ্যকৰ প্ৰতিযোগিতা হ্ৰাসকৰণ
বৰ্তমান সময়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত অস্বাস্থ্যকৰ প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি পোৱা দেখা যায়। এনে প্ৰতিযোগিতাই তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক, আৱেগিক আৰু মানসিক স্বাস্থ্যত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়ে শিক্ষকে এজন শিক্ষাৰ্থীৰ যোগ্যতাৰ সৈতে আন এজনৰ যোগ্যতাৰ তুলনা নকৰি প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীক নিজৰ যোগ্যতা আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি আগবাঢ়িবলৈ উৎসাহিত কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীৰ আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি পাব আৰু অস্বাস্থ্যকৰ প্ৰতিযোগিতাৰ পৰা মুক্ত হৈ সুস্থ মানসিকতা গঢ়ি তুলিব পাৰিব।
(ঙ) পৰীক্ষাৰ ভীতিগ্ৰস্ততা হ্ৰাসকৰণ
ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ পৰীক্ষাৰ প্ৰতি থকা ভয় আৰু উদ্বেগ হ্ৰাস কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। পৰীক্ষাৰ উদ্দেশ্য কেৱল শিক্ষাৰ্থীক কৃতকাৰ্য বা অকৃতকাৰ্য বুলি চিহ্নিত কৰা নহয়। নম্বৰ বা মানাংকক জীৱনৰ একমাত্ৰ লক্ষ্য হিচাপে গণ্য কৰিলে শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত অত্যধিক মানসিক চাপ আৰু অস্বাস্থ্যকৰ প্ৰতিযোগিতাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। সেয়ে শিক্ষকে পৰীক্ষাৰ প্ৰতি ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি তুলিব লাগে আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ মনৰ পৰা পৰীক্ষাৰ ভয় আঁতৰ কৰাৰ বাবে উপযুক্ত পৰামৰ্শ আৰু সহায় আগবঢ়াব লাগে।
(চ) নিৰপেক্ষ মনোভাৱ
এজন শিক্ষক সদায় সকলো শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰতি নিৰপেক্ষ হোৱা উচিত। শ্ৰেণীৰ মেধাৱী বা তীক্ষ্ণ বুদ্ধিৰ শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰতি শিক্ষক অজানিতে অধিক আকৰ্ষিত হ’ব পাৰে; ইয়াক ‘জ্যোতি প্ৰভাৱ’ (Halo Effect) বুলি কোৱা হয়। কোনো শিক্ষাৰ্থীক পক্ষপাতমূলকভাৱে পুৰস্কৃত কৰা, আনক অযথা তিৰস্কাৰ কৰা, কম দোষৰ বাবে অধিক শাস্তি দিয়া বা নিৰ্দোষীক দোষী সাব্যস্ত কৰি অপমান কৰা উচিত নহয়। এনে আচৰণে শিক্ষাৰ্থীৰ আত্মসন্মান আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়। সেয়ে প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰতি সমতা আৰু ন্যায়ৰ মনোভাৱ ৰখাটো শিক্ষকৰ দায়িত্ব।
(ছ) পৰিকল্পিত শিক্ষা ব্যৱস্থা
শিক্ষকে আধুনিক শিক্ষা-পদ্ধতি, শিক্ষণ-আহিলা আৰু শিক্ষাৰ পৰিৱেশৰ সৈতে নিজকে পৰিচিত কৰি তুলিব লাগে। শিক্ষাদানৰ পূৰ্বে শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স, মানসিক সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ আৰু ব্যক্তিগত বৈষম্যৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি সু-পৰিকল্পিত শিক্ষাদান ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা উচিত। সুচিন্তিত আৰু পৰিকল্পিত শিক্ষাদানে শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে মানসিক চাপ হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
(জ) সমনীয়াদলৰ শিক্ষণ
শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত সুস্থ মানসিকতা আৰু সহযোগিতাৰ মনোভাৱ গঢ়ি তুলিবলৈ সমনীয়াদলৰ শিক্ষণ (Peer Group Learning)-ৰ ব্যৱস্থা কৰা উচিত। এই পদ্ধতিত শিক্ষাৰ্থীসকলে ইজনে-সিজনৰ সৈতে মুকলিভাৱে আলোচনা কৰি বিভিন্ন বিষয় শিকিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত বিষয়বস্তুৰ জ্ঞান গভীৰ হোৱাৰ লগতে শিক্ষাৰ্থীৰ মনৰ দ্বিধা, সংকোচ আৰু ভয় আঁতৰ হয়। তেওঁলোকৰ মাজত বন্ধুত্ব, সহযোগিতা আৰু আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি পায় আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ হৈ থাকে।
সামৰণি
ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাত শিক্ষকৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। মূল্যবোধৰ বিকাশ, সঠিক জীৱন-দৰ্শন প্ৰদান, নিৰ্দেশনা সেৱা, অস্বাস্থ্যকৰ প্ৰতিযোগিতা হ্ৰাস, পৰীক্ষাৰ ভয় দূৰ কৰা, নিৰপেক্ষ আচৰণ, পৰিকল্পিত শিক্ষাদান আৰু সমনীয়াদলৰ শিক্ষণৰ জৰিয়তে শিক্ষকসকলে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ আৰু সবল কৰি তুলিব পাৰে। সুস্থ মানসিকতাৰ শিক্ষাৰ্থীয়েহে শিক্ষাজীৱনত সফলতা লাভ কৰি ভৱিষ্যতে সু-নাগৰিক হিচাপে গঢ় লৈ উঠিব পাৰে।
*****
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post