Chapter 5 –
মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ সংৰক্ষণ
► অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ কোন?
উত্তৰঃ এডৱাৰ্ড এল. থৰ্ণডাইক (Edward L. Thorndike)-ক আধুনিক শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জনক বুলি সাধাৰণতে অভিহিত কৰা হয়। পেষ্টাল’জী (Pestalozzi) আধুনিক শিক্ষাৰ বিকাশ আৰু শিক্ষাত মনোবৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী প্ৰয়োগৰ এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ অগ্ৰদূত আছিল।
২। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ কোন?
উত্তৰঃ মাৰ্টিন ই. পি. চেলিগমেন (Martin E. P. Seligman)-ক আধুনিক ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান আন্দোলনৰ মুখ্য প্ৰৱৰ্তক তথা সাধাৰণতে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ জনক বুলি অভিহিত কৰা হয়।
৩। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ তিনিটা মুখ্য দিশ কি কি?
উত্তৰঃ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ তিনিটা মুখ্য দিশ হ’ল— (ক) ইতিবাচক অভিজ্ঞতা (Positive Experiences), (খ) ইতিবাচক ব্যক্তিগত গুণ বা চৰিত্ৰগত শক্তি (Positive Individual Traits/Character Strengths) আৰু (গ) ইতিবাচক প্ৰতিষ্ঠান আৰু সম্প্ৰদায় (Positive Institutions and Communities)।
৪। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ সুখ, মানসিক সুস্থতা, ইতিবাচক আৱেগ, চৰিত্ৰগত শক্তি, সুস্থ সম্পৰ্ক আৰু জীৱনক অৰ্থপূৰ্ণ কৰি তোলা কাৰকসমূহৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়নক ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়।
৫। mhGAP-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ mhGAP-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে Mental Health Gap Action Programme।
৬। WHO-এ mhGAP কেতিয়া আৰম্ভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই ২০০৮ চনত Mental Health Gap Action Programme বা mhGAP আৰম্ভ কৰিছিল।
৭। Mental Healthcare Act, 2017 কেতিয়াৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়?
উত্তৰঃ Mental Healthcare Act, 2017 ভাৰতত ২৯ মে’ ২০১৮ৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়।
৮। WHO-ৰ Comprehensive Mental Health Action Plan প্ৰথমে কোন সময়ছোৱাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ WHO-ৰ Comprehensive Mental Health Action Plan প্ৰথমে ২০১৩–২০২০ সময়ছোৱাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
৯। WHO-ৰ Mental Health Action Plan বৰ্তমান কোন চনলৈ সম্প্ৰসাৰিত?
উত্তৰঃ WHO-ৰ Comprehensive Mental Health Action Plan বৰ্তমান ২০৩০ চনলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছে।
► চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান মানে কি?
উত্তৰঃ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এনে এক শাখা, যিয়ে মানুহৰ সমস্যা আৰু দুৰ্বলতাৰ লগতে তেওঁৰ শক্তি, সজগুণ, সুখ, সন্তুষ্টি, আশা, আশাবাদ, স্থিতিস্থাপকতা, সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু জীৱনৰ অৰ্থপূৰ্ণতাৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন কৰে।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ লক্ষ্য কেৱল মানসিক অসুস্থতা কমোৱা নহয়; ব্যক্তিয়ে কেনেদৰে অধিক সন্তোষজনক, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰিব পাৰে, সেই বিষয়েও ই অধ্যয়ন কৰে।
ই ব্যক্তিৰ মাজত থকা শক্তি আৰু সম্ভাৱনা চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ সাধনত সহায় কৰে। সুখ, কৃতজ্ঞতা, ক্ষমাশীলতা, আশা, আত্মবিশ্বাস, সহানুভূতি, সাহস আৰু সুস্থ আন্তঃব্যক্তিক সম্পৰ্ক আদি ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যয়নৰ বিষয়।
সামগ্ৰিকভাৱে, ব্যক্তিৰ জীৱনক কেৱল সমস্যামুক্ত কৰাই নহয়, অধিক সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু বিকাশশীল কৰি তোলাৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়নেই ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান।
২। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ দিশবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নক সাধাৰণতে তিনিটা মুখ্য দিশত আলোচনা কৰা হয়—
(১) ইতিবাচক অভিজ্ঞতা (Positive Experiences): ব্যক্তিয়ে অনুভৱ কৰা সুখ, আনন্দ, সন্তুষ্টি, আশা, কৃতজ্ঞতা, আশাবাদ, ভালপোৱা আৰু জীৱনৰ অৰ্থবোধ আদি ইতিবাচক অভিজ্ঞতাৰ অধ্যয়ন এই দিশৰ অন্তৰ্গত।
(২) ইতিবাচক ব্যক্তিগত গুণ (Positive Individual Traits): সাহস, অধ্যৱসায়, সততা, দয়া, সৃজনশীলতা, আত্মসংযম, ক্ষমাশীলতা, জ্ঞান, সহানুভূতি আৰু স্থিতিস্থাপকতা আদি ব্যক্তিগত শক্তি আৰু সজগুণৰ অধ্যয়ন ইয়াত কৰা হয়।
(৩) ইতিবাচক প্ৰতিষ্ঠান আৰু সম্প্ৰদায় (Positive Institutions and Communities): পৰিয়াল, বিদ্যালয়, কৰ্মক্ষেত্ৰ, সংগঠন আৰু সমাজে কেনেদৰে সহযোগিতা, ন্যায়, দায়িত্ববোধ, নাগৰিকত্ব, বিশ্বাস আৰু মানৱীয় মূল্যবোধৰ বিকাশ ঘটাব পাৰে, সেই বিষয় ইয়াত অধ্যয়ন কৰা হয়।
সেয়েহে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান কেৱল ব্যক্তিগত সুখৰ অধ্যয়ন নহয়; ব্যক্তি, সম্পৰ্ক আৰু সমাজ—তিনিওটা স্তৰৰ সুস্থ বিকাশৰ ওপৰত ই গুৰুত্ব দিয়ে।
৩। চমু টোকা লিখাঃ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ অৰ্থ।
উত্তৰঃ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মানুহৰ সুখ, মানসিক সুস্থতা, ইতিবাচক অনুভূতি, শক্তি, প্ৰতিভা, সজগুণ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱনৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন।
পৰম্পৰাগত মনোবিজ্ঞানে মানসিক অসুস্থতা, সমস্যা আৰু অস্বাভাৱিক আচৰণৰ ওপৰত যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়াৰ বিপৰীতে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে মানুহৰ সুস্থ আৰু সক্ষম দিশসমূহৰ ওপৰতো সমান গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
ইয়াৰ অধ্যয়নৰ ভিতৰত সুখ, আশা, আশাবাদ, কৃতজ্ঞতা, দয়া, ক্ষমা, অধ্যৱসায়, স্থিতিস্থাপকতা, সৃজনশীলতা, সুস্থ সম্পৰ্ক আৰু জীৱনৰ অৰ্থবোধ আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
সেয়েহে মানুহৰ ইতিবাচক গুণ আৰু সম্ভাৱনাসমূহ বিকশিত কৰি অধিক সুস্থ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন গঢ়ি তোলাৰ অধ্যয়নেই ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান।
৪। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ লক্ষ্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰধান লক্ষ্যসমূহ হ’ল—
(১) ব্যক্তিৰ মানসিক সুস্থতা বৃদ্ধি কৰা।
(২) সুখ, সন্তুষ্টি আৰু ইতিবাচক আৱেগৰ বিকাশ ঘটোৱা।
(৩) ব্যক্তিৰ চৰিত্ৰগত শক্তি আৰু প্ৰতিভা চিনাক্ত কৰা।
(৪) আশা আৰু আশাবাদী মনোভাৱ গঢ়ি তোলা।
(৫) জীৱনৰ প্ৰতিকূলতাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধি কৰা।
(৬) কৃতজ্ঞতা আৰু সহানুভূতিৰ বিকাশ সাধন কৰা।
(৭) সুস্থ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ আন্তঃব্যক্তিক সম্পৰ্ক স্থাপনত সহায় কৰা।
(৮) বাস্তৱসন্মত লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ আৰু লক্ষ্যপূৰণত সহায় কৰা।
(৯) জীৱনত উদ্দেশ্য আৰু অৰ্থ বিচাৰি পোৱাত সহায় কৰা।
(১০) ব্যক্তি আৰু সমাজ উভয়ৰে সামগ্ৰিক কল্যাণ বৃদ্ধি কৰা।
৫। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) সম্পর্কে চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই মানসিক, স্নায়বিক আৰু পদাৰ্থ ব্যৱহাৰজনিত সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজনীয় সেৱা আৰু বাস্তৱতে উপলব্ধ সেৱাৰ মাজত থকা ব্যৱধান হ্ৰাস কৰাৰ উদ্দেশ্যে ২০০৮ চনত Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) আৰম্ভ কৰে।
ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে বিশেষকৈ সীমিত সম্পদ থকা দেশসমূহত মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা অধিক লোকৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱা।
mhGAP-এ বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া সমস্যাসমূহৰ ভিতৰত—
(১) বিষণ্ণতা,
(২) psychosis আৰু schizophrenia,
(৩) আত্মহত্যা আৰু আত্মহত্যাজনিত আচৰণ,
(৪) epilepsy,
(৫) dementia,
(৬) alcohol আৰু অন্যান্য psychoactive substance-জনিত সমস্যা,
(৭) শিশু-কিশোৰৰ কিছুমান মানসিক আৰু আচৰণগত সমস্যা
আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
এই কাৰ্যসূচীয়ে বিশেষজ্ঞৰ অভাৱ থকা ঠাইতো চিকিৎসক, নাৰ্ছ আৰু অন্যান্য non-specialist স্বাস্থ্যকৰ্মীক প্ৰমাণভিত্তিক নিৰ্দেশনা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা প্ৰদান কৰিবলৈ সক্ষম কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
৬। Mental Healthcare Act, 2017-ৰ মূল দিশসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ Mental Healthcare Act, 2017 ভাৰতৰ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধিকাৰভিত্তিক আইন। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে মানসিক অসুস্থতাত ভোগা ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা লাভৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতা, মৰ্যাদা আৰু অন্যান্য মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা।
ইয়াৰ প্ৰধান দিশসমূহ হ’ল—
(১) মানসিক স্বাস্থ্যসেৱা লাভৰ অধিকাৰ।
(২) বৈষম্যবিহীন আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ চিকিৎসাৰ অধিকাৰ।
(৩) Advance Directive প্ৰস্তুত কৰাৰ অধিকাৰ।
(৪) Nominated Representative নিৰ্বাচনৰ ব্যৱস্থা।
(৫) মানসিক স্বাস্থ্য প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ পঞ্জীয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ।
(৬) Central Mental Health Authority আৰু State Mental Health Authority-ৰ ব্যৱস্থা।
(৭) Mental Health Review Board-ৰ ব্যৱস্থা।
(৮) গোপনীয়তা আৰু চিকিৎসা-তথ্য লাভৰ অধিকাৰ।
(৯) বিনামূলীয়া আইনী সহায় লাভৰ অধিকাৰ।
(১০) আত্মহত্যাৰ চেষ্টা কৰা ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত শাস্তিমূলক দৃষ্টিভংগীৰ পৰিৱৰ্তে যত্ন, চিকিৎসা আৰু পুনৰ্সংস্থাপনৰ ওপৰত গুৰুত্ব।
(১১) ECT ব্যৱহাৰত বিশেষ সুৰক্ষা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ।
(১২) মানসিক অসুস্থতাত ভোগা ব্যক্তিৰ প্ৰতি নিষ্ঠুৰ, অমানৱীয় বা অপমানজনক আচৰণৰ পৰা সুৰক্ষা।
► ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ
১। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান কি? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰয়োগমূলক শাখা, যিয়ে শিক্ষা আৰু শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে জড়িত মানুহৰ আচৰণ, মানসিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু বিকাশৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন কৰে।
ই শিক্ষাৰ্থীয়ে কেনেদৰে শিকে, কোনবোৰ কাৰকে শিক্ষণক প্ৰভাৱিত কৰে, ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য কেনেদৰে শিক্ষাত প্ৰভাৱ পেলায় আৰু শিক্ষক কেনেদৰে ফলপ্ৰসূ শিক্ষণ-পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব পাৰে—এই সকলো বিষয় অধ্যয়ন কৰে।
আধুনিক শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ বিকাশত Edward L. Thorndike-ৰ অৱদান বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ মূল অধ্যয়নৰ বিষয়সমূহ হ’ল—
(১) শিক্ষাৰ্থীৰ বিকাশঃ শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক আৰু আৱেগিক বিকাশৰ বিভিন্ন স্তৰ অধ্যয়ন কৰা।
(২) শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াঃ শিক্ষাৰ্থীয়ে কেনেদৰে শিকে, কিহে শিকনত সহায় কৰে আৰু কিহে বাধা দিয়ে, সেই বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা।
(৩) বুদ্ধিমত্তা আৰু সামৰ্থ্যঃ শিক্ষাৰ্থীৰ বুদ্ধি, aptitude, creativity আৰু অন্যান্য মানসিক ক্ষমতাৰ অধ্যয়ন কৰা।
(৪) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যঃ শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ, ক্ষমতা, ব্যক্তিত্ব, গতি আৰু শিক্ষণশৈলীৰ পাৰ্থক্য বুজা।
(৫) প্ৰেৰণা আৰু আগ্ৰহঃ শিক্ষাৰ্থীক শিকাৰ বাবে কেনেদৰে উৎসাহিত কৰিব পাৰি, সেই বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা।
(৬) স্মৃতি আৰু মনোযোগঃ মনোযোগ, স্মৃতি, পাহৰণি আৰু জ্ঞান আহৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া অধ্যয়ন কৰা।
(৭) মূল্যায়নঃ শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষণৰ অগ্ৰগতি আৰু সামৰ্থ্য বিজ্ঞানসন্মতভাৱে মূল্যায়ন কৰা।
(৮) মানসিক স্বাস্থ্যঃ শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক সুস্থতা, সমাযোজন আৰু আচৰণগত সমস্যা বুজাত সহায় কৰা।
(৯) শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশঃ শ্ৰেণীকোঠাত সুস্থ, নিৰাপদ আৰু ফলপ্ৰসূ শিক্ষণ-পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাৰ উপায় অধ্যয়ন কৰা।
সামগ্ৰিকভাৱে শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে শিক্ষকক “কি পঢ়াব”ৰ লগতে “কাক, কিয় আৰু কেনেদৰে পঢ়াব” সেই বিষয়ে বিজ্ঞানসন্মত বোধ প্ৰদান কৰে।
২। শিক্ষাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান আধুনিক শিক্ষা-ব্যৱস্থাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি। শিক্ষাৰ্থীৰ বৈশিষ্ট্য বুজি শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক ফলপ্ৰসূ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ভূমিকা অপৰিসীম।
ইয়াৰ প্ৰধান ভূমিকা হ’ল—
(১) বিকাশৰ স্তৰ বুজাত সহায়ঃ শিশুৰ বিভিন্ন বয়সত শাৰীৰিক, বৌদ্ধিক, সামাজিক আৰু আৱেগিক বিকাশ কেনেদৰে ঘটে, সেই বিষয়ে শিক্ষকক জ্ঞান দিয়ে।
(২) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য বুজাত সহায়ঃ সকলো শিক্ষাৰ্থীৰ বুদ্ধি, আগ্ৰহ, দক্ষতা আৰু শিকাৰ গতি একে নহয়। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে এই পাৰ্থক্য অনুসৰি শিক্ষাদানত সহায় কৰে।
(৩) শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচনঃ বয়স, বিষয়, আগ্ৰহ আৰু ক্ষমতা অনুসৰি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচনত সহায় কৰে।
(৪) প্ৰেৰণা বৃদ্ধিঃ শিক্ষাৰ্থীক শিকাৰ বাবে কেনেদৰে উৎসাহিত কৰিব লাগে সেই বিষয়ে শিক্ষকক জ্ঞান দিয়ে।
(৫) মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণঃ ভয়, উদ্বেগ, হতাশা, অপসমাযোজন আৰু আচৰণগত সমস্যাসমূহ আগতীয়াকৈ লক্ষ্য কৰাত সহায় কৰে।
(৬) পৰিমাপ আৰু মূল্যায়নঃ achievement, aptitude, intelligence আৰু অন্যান্য শিক্ষাগত বৈশিষ্ট্য বিজ্ঞানসন্মতভাৱে মূল্যায়নত সহায় কৰে।
(৭) পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতকৰণঃ শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স, প্ৰয়োজন আৰু বিকাশৰ স্তৰ অনুসৰি পাঠ্যক্ৰম নিৰ্মাণত সহায় কৰে।
(৮) শ্ৰেণীকোঠা পৰিচালনাঃ সুস্থ শৃংখলা আৰু সহযোগিতামূলক শ্ৰেণীকোঠা পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাত সহায় কৰে।
(৯) বিশেষ প্ৰয়োজনীয়তা চিনাক্তকৰণঃ gifted, learning difficulties থকা বা বিশেষ সহায়ৰ প্ৰয়োজন হোৱা শিক্ষাৰ্থী চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে।
(১০) শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ সম্পৰ্কঃ সহানুভূতিশীল আৰু ইতিবাচক শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থী সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
সেয়েহে শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান অবিহনে শিক্ষাক সম্পূৰ্ণ শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক আৰু বিজ্ঞানসন্মত কৰি তোলা কঠিন।
৩। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান কি? সংজ্ঞা আৰু মূল ধাৰণা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মানুহৰ জীৱনক ভাল, সুস্থ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ কৰি তোলা ইতিবাচক অৱস্থা, ব্যক্তিগত শক্তি আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ আধুনিক বিকাশ Martin E. P. Seligman-ৰ সৈতে বিশেষভাৱে জড়িত। অৱশ্যে “positive psychology” শব্দটো ইয়াৰ আগতেই Abraham Maslow-ৰ লেখাত ব্যৱহৃত হৈছিল।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে তলৰ বিষয়সমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে—
(১) সুখ আৰু জীৱন-সন্তুষ্টি।
(২) আশা আৰু আশাবাদ।
(৩) কৃতজ্ঞতা।
(৪) স্থিতিস্থাপকতা।
(৫) সাহস আৰু অধ্যৱসায়।
(৬) চৰিত্ৰগত শক্তি।
(৭) সুস্থ আন্তঃব্যক্তিক সম্পৰ্ক।
(৮) জীৱনৰ অৰ্থ আৰু উদ্দেশ্য।
(৯) সৃজনশীলতা।
(১০) ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক কল্যাণ।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে মানসিক চিকিৎসাৰ বিকল্প হিচাপে কাম নকৰে। বৰং ব্যক্তিৰ সমস্যা চিকিৎসাৰ লগতে তেওঁৰ শক্তি আৰু সুস্থ দিশসমূহ বিকাশৰ প্ৰয়োজনীয়তাও প্ৰকাশ কৰে।
সেয়েহে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে “কি ভুল হৈছে?” এই প্ৰশ্নৰ লগতে “কি ভাল হৈছে আৰু তাক কেনেদৰে অধিক বিকশিত কৰিব পাৰি?” এই প্ৰশ্নৰো বিজ্ঞানসন্মত উত্তৰ বিচৰা।
৪। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজা? সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ সৈতে ইয়াৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এনে এক প্ৰয়োগমূলক শাখা, যিয়ে শিক্ষণ, শিক্ষাদান, শিক্ষাৰ্থীৰ বিকাশ, প্ৰেৰণা, মূল্যায়ন আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশৰ সৈতে জড়িত আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াসমূহ অধ্যয়ন কৰে।
সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল—
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান | শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান |
|---|---|---|
| অৰ্থ | মানুহৰ আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিস্তৃত বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন | শিক্ষণ-শিকন আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশৰ সৈতে জড়িত আচৰণৰ অধ্যয়ন |
| প্ৰকৃতি | অধিক বিস্তৃত আৰু মৌলিক ক্ষেত্ৰ | প্ৰয়োগমূলক ক্ষেত্ৰ |
| মুখ্য কেন্দ্ৰ | মানুহৰ সাধাৰণ আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়া | শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষণ, শিক্ষক আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশ |
| উদ্দেশ্য | আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়া বুজা | সেই জ্ঞান শিক্ষাক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰা |
| অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰ | বিস্তৃত | মূলত শিক্ষা আৰু শিক্ষণ-সম্পৰ্কীয় |
| প্ৰয়োগ | জীৱনৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰ | বিদ্যালয়, শ্ৰেণীকোঠা, শিক্ষণ আৰু মূল্যায়ন |
| সমস্যা | সাধাৰণ আচৰণগত আৰু মানসিক সমস্যা | শিক্ষণ, প্ৰেৰণা, অনুশাসন, মূল্যায়ন আদি সমস্যা |
সেয়েহে সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ তাত্ত্বিক ভিত্তি, আৰু শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে সেই জ্ঞানক শিক্ষা-ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰে।
৫। শিক্ষাত মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ শিক্ষাত মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা অতি বেছি। শিক্ষকজনে কেৱল বিষয়বস্তু জানিলেই নহ’ব; তেওঁ যিসকল শিক্ষাৰ্থীক পঢ়ায়, তেওঁলোকৰ আচৰণ, প্ৰয়োজন, বয়স, আগ্ৰহ আৰু সামৰ্থ্যও বুজিব লাগিব।
ইয়াৰ প্ৰধান গুৰুত্বসমূহ হ’ল—
(১) শিক্ষাৰ্থীক ভালদৰে বুজাত সহায় কৰে।
(২) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য চিনাক্ত কৰে।
(৩) বিকাশৰ স্তৰৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়ে।
(৪) আগ্ৰহ আৰু প্ৰেৰণা বুজাত সহায় কৰে।
(৫) উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচনত সহায় কৰে।
(৬) মনোযোগ, স্মৃতি আৰু পাহৰণিৰ প্ৰক্ৰিয়া বুজায়।
(৭) বুদ্ধিমত্তা আৰু সামৰ্থ্য মূল্যায়নত সহায় কৰে।
(৮) আচৰণগত সমস্যাৰ কাৰণ বুজাত সহায় কৰে।
(৯) মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণত সহায় কৰে।
(১০) শ্ৰেণীকোঠা পৰিচালনা উন্নত কৰে।
(১১) পাঠ্যক্ৰম আৰু শিক্ষণ-সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে।
(১২) মূল্যায়নক অধিক বিজ্ঞানসন্মত কৰি তোলে।
সেয়েহে মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান আধুনিক শিক্ষকৰ বাবে এক অপৰিহাৰ্য সহায়ক।
৬। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি বিজ্ঞানসন্মত, ইতিবাচক, বিকাশমুখী আৰু বহুমাত্ৰিক।
ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(১) বিজ্ঞানসন্মতঃ সুখ, আশা বা শক্তিৰ বিষয়ে কেৱল মতামত নিদি গৱেষণা আৰু তথ্যৰ সহায়ত অধ্যয়ন কৰে।
(২) শক্তিকেন্দ্ৰিকঃ ব্যক্তিৰ কেৱল দুৰ্বলতা নহয়, শক্তি আৰু সামৰ্থ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
(৩) মানসিক সুস্থতামুখীঃ সুস্থতা, সন্তুষ্টি আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন বৃদ্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
(৪) ইতিবাচক অভিজ্ঞতাৰ অধ্যয়নঃ সুখ, কৃতজ্ঞতা, আশা, ভালপোৱা আৰু আনন্দৰ দৰে অভিজ্ঞতা অধ্যয়ন কৰে।
(৫) চৰিত্ৰগত শক্তিৰ অধ্যয়নঃ সাহস, দয়া, অধ্যৱসায়, সততা আৰু আত্মসংযম আদি শক্তি অধ্যয়ন কৰে।
(৬) সামাজিক সম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্বঃ পৰিয়াল, বন্ধু আৰু সমাজৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্কক কল্যাণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি বুলি গণ্য কৰে।
(৭) ইতিবাচক প্ৰতিষ্ঠানৰ অধ্যয়নঃ বিদ্যালয়, পৰিয়াল, কৰ্মক্ষেত্ৰ আৰু সমাজ কেনেদৰে মানুহৰ উন্নতিত সহায় কৰিব পাৰে, সেই বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে।
(৮) প্ৰতিৰোধমূলক মূল্যঃ শক্তি, coping আৰু resilience বৃদ্ধি কৰি কিছুমান মানসিক সমস্যাৰ ঝুঁকি হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিব পাৰে।
(৯) চিকিৎসাৰ পৰিপূৰকঃ ই psychotherapy বা psychiatric treatment-ৰ বিকল্প নহয়; প্ৰয়োজন অনুসৰি তাৰ পৰিপূৰক হ’ব পাৰে।
(১০) সামগ্ৰিক বিকাশমুখীঃ ব্যক্তি, গোট আৰু সমাজৰ flourishing বা সুস্থ বিকাশক গুৰুত্ব দিয়ে।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়
সুখঃ জীৱনৰ ইতিবাচক অনুভৱ আৰু সন্তুষ্টিৰ সৈতে জড়িত।
আশাঃ লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ পথ আৰু সেই পথত আগবঢ়াৰ মানসিক শক্তিৰ সৈতে জড়িত।
কৃতজ্ঞতাঃ জীৱনত লাভ কৰা ইতিবাচক অভিজ্ঞতা আৰু আনৰ অৱদানৰ স্বীকৃতি।
দয়াঃ আনৰ কল্যাণৰ প্ৰতি যত্নশীল মনোভাৱ।
ক্ষমাঃ আঘাত বা অপমানৰ পিছত প্ৰতিশোধমূলক মনোভাৱ কমাই আগবাঢ়িবলৈ সক্ষম হোৱা।
স্থিতিস্থাপকতাঃ প্ৰতিকূলতা বা ব্যৰ্থতাৰ পিছত পুনৰ সুস্থভাৱে আগবাঢ়িব পৰা ক্ষমতা।
৭। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আধুনিক জীৱনত মানসিক চাপ, প্ৰতিযোগিতা, একাকীত্ব আৰু বিভিন্ন সামাজিক সমস্যাৰ মাজত ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।
ইয়াৰ প্ৰধান গুৰুত্বসমূহ হ’ল—
(১) মানসিক সুস্থতা বৃদ্ধিঃ ব্যক্তিৰ সুখ, সন্তুষ্টি আৰু ইতিবাচক অনুভূতি বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।
(২) আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধিঃ নিজৰ শক্তি চিনাক্ত কৰাৰ ফলত আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি হয়।
(৩) স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধিঃ ব্যৰ্থতা আৰু প্ৰতিকূলতাৰ পিছত পুনৰ আগবাঢ়িবলৈ সহায় কৰে।
(৪) ইতিবাচক চিন্তাধাৰাঃ সমস্যাক বাস্তৱসন্মত আৰু গঠনমূলকভাৱে চাবলৈ সহায় কৰে।
(৫) সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্কঃ কৃতজ্ঞতা, দয়া, ক্ষমা আৰু সহানুভূতিয়ে সম্পৰ্ক উন্নত কৰে।
(৬) লক্ষ্যপূৰণঃ বাস্তৱসন্মত লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ আৰু প্ৰচেষ্টা বজাই ৰাখিবলৈ সহায় কৰে।
(৭) প্ৰতিভা বিকাশঃ ব্যক্তিৰ সুপ্ত শক্তি আৰু প্ৰতিভা চিনাক্ত কৰি বিকশিত কৰে।
(৮) কৰ্মক্ষেত্ৰত উপযোগিতাঃ engagement, motivation আৰু job satisfaction বৃদ্ধিত সহায় কৰিব পাৰে।
(৯) শিক্ষাক্ষেত্ৰত উপযোগিতাঃ শিক্ষাৰ্থীৰ আশা, আত্মবিশ্বাস আৰু অধ্যৱসায় বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।
(১০) অৰ্থপূৰ্ণ জীৱনঃ কেৱল ক্ষণিক সুখ নহয়, জীৱনৰ উদ্দেশ্য আৰু মূল্যবোধৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিয়ে।
সামগ্ৰিকভাৱে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান ব্যক্তিক সমস্যামুক্ত কৰাতকৈও আগবাঢ়ি তেওঁৰ জীৱনক অধিক সুস্থ, শক্তিশালী আৰু অৰ্থপূৰ্ণ কৰি তোলাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
৮। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মুখ্য গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশসমূহ হ’ল—
(১) সুখ আৰু জীৱন-সন্তুষ্টি।
(২) মানসিক সুস্থতা।
(৩) আশা আৰু আশাবাদ।
(৪) কৃতজ্ঞতা।
(৫) চৰিত্ৰগত শক্তি।
(৬) প্ৰতিভা আৰু সম্ভাৱনাৰ বিকাশ।
(৭) স্থিতিস্থাপকতা।
(৮) সুস্থ আন্তঃব্যক্তিক সম্পৰ্ক।
(৯) অৰ্থ আৰু উদ্দেশ্যপূৰ্ণ জীৱন।
(১০) ব্যক্তিগত সাফল্য।
(১১) ইতিবাচক বিদ্যালয়, পৰিয়াল আৰু সংগঠন।
(১২) সমাজ আৰু সম্প্ৰদায়ৰ কল্যাণ।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ লক্ষ্য জীৱনৰ সমস্যাসমূহ অস্বীকাৰ কৰা নহয়; বাস্তৱ সমস্যাৰ মাজতো ব্যক্তিৰ শক্তি আৰু উপলব্ধ সম্পদসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি উন্নত জীৱন গঢ়ি তোলা।
৯। মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ অৱদান আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO)-এ মানসিক স্বাস্থ্যক সামগ্ৰিক স্বাস্থ্যৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হিচাপে বিশ্বব্যাপী প্ৰতিষ্ঠা কৰাত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।
WHO-ৰ প্ৰধান অৱদানসমূহ হ’ল—
(১) মানসিক স্বাস্থ্যক জনস্বাস্থ্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হিচাপে স্বীকৃতিঃ WHO-এ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ আন্তঃসম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
(২) বিশ্বব্যাপী নীতি-নিৰ্দেশনাঃ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক মানসিক স্বাস্থ্য নীতি, আইন আৰু সেৱা উন্নত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযুক্তিগত সহায় আগবঢ়ায়।
(৩) mhGAP: ২০০৮ চনত Mental Health Gap Action Programme আৰম্ভ কৰি বিশেষকৈ সীমিত সম্পদ থকা দেশসমূহত mental, neurological আৰু substance use conditions-ৰ সেৱা বৃদ্ধি কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰে।
(৪) Comprehensive Mental Health Action Plan: ২০১৩ চনত ২০১৩–২০২০ কাৰ্য পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰে; পিছত ইয়াক ২০৩০ চনলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়।
(৫) সম্প্ৰদায়ভিত্তিক সেৱাঃ বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানকেন্দ্ৰিক চিকিৎসাৰ পৰিৱৰ্তে অধিক community-based, integrated আৰু person-centred service-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
(৬) প্ৰতিৰোধ আৰু মানসিক স্বাস্থ্য উন্নয়নঃ আত্মহত্যা প্ৰতিৰোধ, stigma হ্ৰাস, স্কুল আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰত সুস্থ পৰিৱেশ আদি বিষয়ত নির্দেশনা দিয়ে।
(৭) মানৱ অধিকাৰঃ মানসিক অসুস্থতাত ভোগা ব্যক্তিৰ অধিকাৰ, মৰ্যাদা আৰু সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তিৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে।
(৮) Mental Health Atlas: বিভিন্ন দেশৰ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱস্থা, নীতি, সম্পদ আৰু সেৱাৰ তথ্য সংগ্ৰহ আৰু প্ৰকাশ কৰে।
(৯) গৱেষণা আৰু প্ৰমাণভিত্তিক নিৰ্দেশনাঃ WHO-এ মানসিক স্বাস্থ্যৰ চিকিৎসা আৰু সেৱাৰ বাবে evidence-based guideline প্ৰস্তুত কৰে।
(১০) সংকটকালীন সহায়ঃ মহামাৰী, যুদ্ধ আৰু দুৰ্যোগৰ সময়ত mental health and psychosocial support-ৰ ওপৰত নির্দেশনা আগবঢ়ায়।
সেয়েহে WHO-এ বিশ্বব্যাপী মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নয়ন, প্ৰতিৰোধ, চিকিৎসা, অধিকাৰ আৰু জনসচেতনতা বৃদ্ধিত এক কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।
১০। Comprehensive Mental Health Action Plan 2013–2030-ৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্ব স্বাস্থ্য সভাই ২০১৩ চনত WHO-ৰ Comprehensive Mental Health Action Plan 2013–2020 গ্ৰহণ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াক ২০৩০ চনলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। সংশোধিত পৰিকল্পনাতো মূল চাৰিটা উদ্দেশ্য অক্ষুণ্ণ আছে।
এই চাৰিটা মুখ্য উদ্দেশ্য হ’ল—
(১) মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে নেতৃত্ব আৰু শাসন শক্তিশালী কৰাঃ দেশসমূহত কাৰ্যকৰী মানসিক স্বাস্থ্য নীতি, আইন, পৰিকল্পনা আৰু বাজেট গঢ়ি তোলা।
(২) সম্প্ৰদায়ভিত্তিক সমন্বিত মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক যত্ন প্ৰদান কৰাঃ মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাক primary health care আৰু community-based service-ৰ সৈতে সমন্বয় কৰা।
(৩) মানসিক স্বাস্থ্য উন্নয়ন আৰু প্ৰতিৰোধৰ কৌশল ৰূপায়ণ কৰাঃ আত্মহত্যা প্ৰতিৰোধ, শিশু-কিশোৰৰ মানসিক স্বাস্থ্য, কৰ্মক্ষেত্ৰ, বিদ্যালয় আৰু সমাজত সুস্থ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাত গুৰুত্ব দিয়া।
(৪) তথ্য-ব্যৱস্থা, প্ৰমাণ আৰু গৱেষণা শক্তিশালী কৰাঃ মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যাৰ পৰিমাণ, সেৱাৰ ব্যৱহাৰ আৰু ফলাফল সম্পৰ্কে নিৰ্ভৰযোগ্য তথ্য সংগ্ৰহ আৰু গৱেষণা বৃদ্ধি কৰা।
ইয়াৰ উপৰি পৰিকল্পনাই—
(ক) universal health coverage-ৰ অন্তৰ্গত মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা,
(খ) মানৱ অধিকাৰ,
(গ) stigma আৰু discrimination হ্ৰাস,
(ঘ) person-centred care,
(ঙ) recovery-oriented service,
(চ) বিভিন্ন খণ্ডৰ মাজত সহযোগিতা
আদিৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
সামগ্ৰিকভাৱে এই পৰিকল্পনাৰ লক্ষ্য হৈছে বিশ্বজুৰি মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰা, মানসিক সমস্যা প্ৰতিৰোধ কৰা আৰু প্ৰয়োজন হোৱা সকলো ব্যক্তিৰ বাবে মানসম্পন্ন মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা অধিক সহজলভ্য কৰা।
১১। Mental Healthcare Act, 2017-ৰ ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ Mental Healthcare Act, 2017 হৈছে ভাৰতত মানসিক অসুস্থতাত ভোগা ব্যক্তিসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা আৰু মানসিক স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰণীত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন। আইনখনে ৭ এপ্ৰিল ২০১৭ত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমোদন লাভ কৰে আৰু ২৯ মে’ ২০১৮ৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়।
ই পূৰ্বৰ Mental Health Act, 1987-ৰ স্থান গ্ৰহণ কৰে।
আইনখনৰ প্ৰধান ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল—
(১) মানসিক স্বাস্থ্যসেৱা লাভৰ অধিকাৰঃ প্ৰতিজন মানসিক অসুস্থ ব্যক্তিয়ে সুলভ, মানসম্পন্ন আৰু উপযুক্ত মানসিক স্বাস্থ্যসেৱা লাভ কৰাৰ অধিকাৰ ৰাখে।
(২) মৰ্যাদাৰে জীয়াই থকাৰ অধিকাৰঃ ব্যক্তিক মানসিক অসুস্থতাৰ বাবে অপমান, বৈষম্য বা অমানৱীয় ব্যৱহাৰৰ সন্মুখীন কৰিব নোৱাৰি।
(৩) Advance Directive: প্ৰাপ্তবয়স্ক ব্যক্তিয়ে ভৱিষ্যতে মানসিক অসুস্থতাৰ অৱস্থাত কেনেধৰণৰ চিকিৎসা গ্ৰহণ কৰিব বা নকৰিব বিচাৰে, সেই বিষয়ে আগতীয়াকৈ লিখিত নিৰ্দেশনা দিব পাৰে।
(৪) Nominated Representative: ব্যক্তিয়ে নিজৰ হৈ প্ৰয়োজনীয় সিদ্ধান্ত ল’বলৈ এজন মনোনীত প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰিব পাৰে।
(৫) গোপনীয়তাৰ অধিকাৰঃ ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য আৰু চিকিৎসা সম্পৰ্কীয় তথ্য গোপন ৰখাৰ অধিকাৰ আছে।
(৬) চিকিৎসা-নথি লাভৰ অধিকাৰঃ নিৰ্ধাৰিত নিয়ম অনুসৰি নিজৰ চিকিৎসা-তথ্য লাভ কৰিব পাৰে।
(৭) বিনামূলীয়া আইনী সহায়ঃ প্ৰয়োজন হ’লে বিনামূলীয়া আইনী সহায় লাভ কৰাৰ ব্যৱস্থা আছে।
(৮) আত্মহত্যাৰ চেষ্টাৰ ক্ষেত্ৰত সুৰক্ষাঃ আত্মহত্যাৰ চেষ্টা কৰা ব্যক্তিক সাধাৰণতে severe stress-ৰ অধীনত থকা বুলি ধৰা হয় আৰু চৰকাৰৰ ওপৰত তেওঁৰ care, treatment আৰু rehabilitation-ৰ দায়িত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।
(৯) ECT-ৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণঃ muscle relaxant আৰু anaesthesia নোহোৱাকৈ ECT প্ৰদান নিষিদ্ধ। নাবালকৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ কঠোৰ সুৰক্ষা আৰু অনুমোদনৰ ব্যৱস্থা আছে।
(১০) নিষিদ্ধ ব্যৱহাৰঃ মানসিক অসুস্থ ব্যক্তিক শাৰীৰিকভাৱে শৃংখলিত কৰা বা নিষ্ঠুৰ আৰু অমানৱীয় ব্যৱহাৰৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়া হৈছে।
(১১) Mental Health Authorities: Central Mental Health Authority আৰু State Mental Health Authority গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
(১২) Mental Health Review Boards: ব্যক্তিৰ অধিকাৰ, admission, advance directive আদি বিষয়ত পৰ্যালোচনাৰ বাবে Review Board-ৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
(১৩) মানসিক স্বাস্থ্য প্ৰতিষ্ঠানৰ পঞ্জীয়নঃ মানসিক স্বাস্থ্য প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ পঞ্জীয়ন আৰু মানদণ্ড বজাই ৰখাৰ ব্যৱস্থা আছে।
(১৪) Community Living-ৰ অধিকাৰঃ সম্ভৱপৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিক সমাজৰ মাজতে মৰ্যাদাৰে বসবাস আৰু চিকিৎসা লাভ কৰাৰ সুযোগ দিয়াৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
সামগ্ৰিকভাৱে Mental Healthcare Act, 2017-এ মানসিক ৰোগীক কেৱল “ৰোগী” হিচাপে নহয়, অধিকাৰসম্পন্ন ব্যক্তি হিচাপে বিবেচনা কৰি ভাৰতৰ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাত এক অধিকাৰভিত্তিক দৃষ্টিভংগী শক্তিশালী কৰিছে।
► MCQ
১। আধুনিক শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জনক বুলি কাক অভিহিত কৰা হয়?
A. Pestalozzi
B. Edward L. Thorndike
C. Freud
D. Piaget
উত্তৰঃ B. Edward L. Thorndike
২। আধুনিক ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান আন্দোলনৰ সৈতে বিশেষভাৱে জড়িত কোন?
A. Skinner
B. Martin Seligman
C. Watson
D. Pavlov
উত্তৰঃ B. Martin Seligman
৩। Positive Psychology-ৰ এটা মুখ্য অধ্যয়ন ক্ষেত্ৰ কোনটো?
A. Positive Experiences
B. Positive Traits
C. Positive Institutions
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
৪। mhGAP কোন সংস্থাৰ কাৰ্যসূচী?
A. UNESCO
B. WHO
C. UNICEF
D. ILO
উত্তৰঃ B. WHO
৫। mhGAP আৰম্ভ কৰা হৈছিল—
A. 1992
B. 2001
C. 2008
D. 2013
উত্তৰঃ C. 2008
৬। mhGAP-ৰ মুখ্য লক্ষ্য কি?
A. মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ ব্যৱধান হ্ৰাস কৰা
B. কেৱল বিদ্যালয় নিৰ্মাণ
C. কেৱল শাৰীৰিক চিকিৎসা
D. কেৱল গৱেষণা
উত্তৰঃ A. মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ ব্যৱধান হ্ৰাস কৰা
৭। WHO Comprehensive Mental Health Action Plan প্ৰথমে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল—
A. 2008
B. 2010
C. 2013
D. 2017
উত্তৰঃ C. 2013
৮। WHO Mental Health Action Plan বৰ্তমান কোন চনলৈ সম্প্ৰসাৰিত?
A. 2025
B. 2028
C. 2030
D. 2035
উত্তৰঃ C. 2030
৯। Mental Healthcare Act, 2017 কাৰ্যকৰী হয়—
A. 7 April 2017
B. 27 March 2017
C. 29 May 2018
D. 1 January 2019
উত্তৰঃ C. 29 May 2018
১০। Advance Directive কোন আইনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থা?
A. RTE Act
B. Mental Healthcare Act, 2017
C. Consumer Protection Act
D. Juvenile Justice Act
উত্তৰঃ B. Mental Healthcare Act, 2017
১১। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানত কোনটো চৰিত্ৰগত শক্তি?
A. কৃতজ্ঞতা
B. সাহস
C. দয়া
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
১২। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ লক্ষ্য—
A. কেৱল মানসিক ৰোগ নিৰ্ণয়
B. মানুহৰ শক্তি আৰু সুস্থতা বিকাশ
C. কেৱল ঔষধ প্ৰদান
D. কেৱল স্মৃতি অধ্যয়ন
উত্তৰঃ B. মানুহৰ শক্তি আৰু সুস্থতা বিকাশ
১৩। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান মূলতঃ কি ধৰণৰ মনোবিজ্ঞান?
A. প্ৰয়োগমূলক
B. জ্যোতিষমূলক
C. ৰাজনৈতিক
D. চিকিৎসাশাস্ত্ৰ
উত্তৰঃ A. প্ৰয়োগমূলক
১৪। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানত কোনটো অধ্যয়ন কৰা হয়?
A. ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য
B. শিক্ষণ
C. প্ৰেৰণা
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
১৫। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান psychotherapy-ৰ—
A. সম্পূৰ্ণ বিকল্প
B. পৰিপূৰক হ’ব পাৰে
C. বিৰোধী
D. কোনো সম্পৰ্ক নাই
উত্তৰঃ B. পৰিপূৰক হ’ব পাৰে
১৬। WHO Mental Health Action Plan-ৰ মূল উদ্দেশ্য কেইটা?
A. দুটা
B. তিনিটা
C. চাৰিটা
D. ছয়টা
উত্তৰঃ C. চাৰিটা
১৭। Mental Healthcare Act, 2017-এ কোনটো সুৰক্ষিত কৰে?
A. মানসিক অসুস্থ ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা আৰু অধিকাৰ
B. কেৱল চিকিৎসকৰ অধিকাৰ
C. কেৱল প্ৰতিষ্ঠানৰ অধিকাৰ
D. কেৱল আৰক্ষীৰ অধিকাৰ
উত্তৰঃ A. মানসিক অসুস্থ ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা আৰু অধিকাৰ
১৮। Positive Institutions-ৰ উদাহৰণ কোনটো?
A. সহায়ক বিদ্যালয়
B. ন্যায়সংগত কৰ্মক্ষেত্ৰ
C. সহযোগিতামূলক সমাজ
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
১৯। স্থিতিস্থাপকতা (Resilience) মানে—
A. সমস্যা এৰাই চলা
B. প্ৰতিকূলতাৰ পিছত পুনৰ আগবাঢ়িব পৰা ক্ষমতা
C. সদায় খং কৰা
D. নিজৰ দুৰ্বলতা লুকোৱা
উত্তৰঃ B. প্ৰতিকূলতাৰ পিছত পুনৰ আগবাঢ়িব পৰা ক্ষমতা
২০। মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণৰ বাবে কোনটো উপযোগী?
A. সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্ক
B. যথেষ্ট বিশ্ৰাম
C. সমস্যা হ’লে সহায় বিচৰা
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
Teacher Generate Question Answer
মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ সংৰক্ষণ
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ কোন?
উত্তৰ:- পেষ্টালজী (Pestalozzi)-ক শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।
২। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ কোন?
উত্তৰঃ-আমেৰিকান মনোবিজ্ঞানী মাৰ্টিন ইলিয়াচ পেটাৰ চেলিগমেন (Martin Elias Peter Seligman)-ক ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।
৩। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে কি কি তিনিটা মুখ্য কার্যত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে?
উত্তৰঃ- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে তলত দিয়া তিনিটা মুখ্য কাৰ্যত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে—
(ক) মানসিক অসুস্থতা দূৰীকৰণ।
(খ) স্বাভাৱিক জীৱন-যাপনৰ মান আৰু মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰা।
(গ) ব্যক্তিৰ উন্নত প্ৰতিভা আৰু সম্ভাৱনাসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ আৰু প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা।
চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান মানে কি?
উত্তৰঃ-ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান মনোবিজ্ঞানৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু তুলনামূলকভাৱে নতুন ধাৰা। মানুহে কেনেদৰে এটা সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰিব পাৰে, সেই বিষয়ে অধ্যয়ন কৰাই ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে মানৱ জীৱনৰ ইতিবাচক দিশসমূহ, যেনে— সুখ, সমৃদ্ধি, মানসিক সুস্থতা, আত্মবিশ্বাস, ইতিবাচক চিন্তা, ব্যক্তিগত গুণ আৰু প্ৰতিভা আদিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ই কেৱল মানসিক ৰোগ আৰু সমস্যাৰ অধ্যয়নত সীমাবদ্ধ নাথাকি ব্যক্তিৰ শক্তি আৰু সম্ভাৱনাসমূহৰ বিকাশৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিয়ে।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে অসামাজিক আচৰণ আৰু নেতিবাচক চিন্তাধাৰাৰ পৰিৱৰ্তে ইতিবাচক, বাস্তৱসন্মত আৰু দৃঢ় চিন্তাধাৰা গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইতিবাচক গুণসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ সাধন কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ উপৰি ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিগত জীৱনৰ লগতে সামাজিক জীৱনতো সুখ, সমৃদ্ধি, মানসিক স্থিৰতা আৰু সুস্থ সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, মানুহৰ জীৱনৰ ইতিবাচক দিশসমূহৰ অধ্যয়ন কৰি সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপনত সহায় কৰা মনোবিজ্ঞানৰ ধাৰাটোৱেই ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান।
২। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ দিশবোৰ কি কি?
উত্তৰ:- মাৰ্টিন চেলিগমেন আৰু পিটাৰচনৰ মতে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান মূলতঃ তিনিটা দিশৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। এই দিশকেইটা হ’ল—
(১) ইতিবাচক অভিজ্ঞতা (Positive Experiences):ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰথম দিশটো হৈছে ইতিবাচক অভিজ্ঞতাৰ অধ্যয়ন। ইয়াত মানুহৰ আনন্দ, সুখ, সন্তুষ্টি, পৰিতৃপ্তি, আশাবাদ, ভালপোৱা, অনুপ্ৰেৰণা আৰু কল্যাণ আদি ইতিবাচক অভিজ্ঞতাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়।
(২) ইতিবাচক স্থিতি আৰু সংলক্ষণ (Positive Traits and Characteristics):দ্বিতীয় দিশটোত এজন ভাল ব্যক্তি (Good Person) হ’বলৈ প্ৰয়োজনীয় গুণ আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়। এটা ভাল আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন (Good Life) যাপন কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় গুণসমূহৰ ভিতৰত সাহস, দয়া, ক্ষমা, সহমৰ্মিতা, সজগুণ, প্ৰতিভা আৰু স্থিতিস্থাপকতা আদি উল্লেখযোগ্য।
(৩) ইতিবাচক সংস্থা আৰু সম্প্ৰদায় (Positive Institutions and Communities):তৃতীয় দিশটো ব্যক্তি পৰ্যায়ৰ পৰা দল, সম্প্ৰদায় আৰু সামাজিক পৰ্যায়লৈ বিস্তৃত। ইয়াত সমাজ আৰু বিভিন্ন সংস্থাত ইতিবাচক মূল্যবোধ আৰু তত্ত্বৰ প্ৰয়োগৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। সামাজিক সম্পৰ্ক, পৰিচৰ্যা, নাগৰিকত্বৰ বিকাশ, সাম্প্ৰদায়িক উন্নয়ন, ধৈৰ্য, সৌজন্যতা আৰু ইতিবাচক সংস্থাৰ বিকাশ আদিয়ে এই দিশৰ অন্তৰ্গত।
সামৰণি
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিৰ ইতিবাচক অভিজ্ঞতা, ইতিবাচক গুণ আৰু সামাজিক তথা সাম্প্ৰদায়িক উন্নয়ন—এই তিনিটা দিশৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিক সুখী, সুস্থ, গুণসম্পন্ন আৰু সমাজৰ বাবে উপযোগী ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলা।
৩। চমু টোকা লিখা:
(ক) ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ অৰ্থ।
উত্তৰ:- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে সুন্দৰ, সুখী, সুস্থ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱনৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা মনোবিজ্ঞানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা। মানুহৰ জীৱনক সমৃদ্ধিশালী কৰি তোলা বিভিন্ন ইতিবাচক দিশৰ অধ্যয়নেই ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰখন যথেষ্ট ব্যাপক। ইয়াত সন্তুষ্টি, আনন্দ, সুখ, আশা, বিশ্বাস, আশাবাদ, অনুপ্ৰেৰণা, সাহস, দয়া, ক্ষমা, অধ্যৱসায়, মৌলিকতা, সহমৰ্মিতা, কল্যাণ আৰু সুখপ্ৰাপ্তি আদি ইতিবাচক গুণ আৰু অভিজ্ঞতাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক—দুয়োটা দিশৰ সমৃদ্ধি আৰু কল্যাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ই অসামাজিক আচৰণ আৰু নেতিবাচক চিন্তাধাৰাৰ পৰিৱৰ্তে ব্যৱহাৰিক, ইতিবাচক আৰু দৃঢ় চিন্তাধাৰা গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
এই মনোবিজ্ঞানে কেৱল মানসিক সমস্যা আৰু ৰোগৰ ওপৰত গুৰুত্ব নিদি মানুহৰ সুখ, সমৃদ্ধি, মানসিক স্থিৰতা, ব্যক্তিগত গুণ আৰু সামগ্ৰিক কল্যাণৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, মানুহৰ ইতিবাচক গুণ, অভিজ্ঞতা আৰু সম্ভাৱনাৰ বিকাশৰ জৰিয়তে সুখী, সুস্থ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন গঢ়ি তোলাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা মনোবিজ্ঞানৰ ধাৰাটোৱেই ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান।
(খ) ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ লক্ষ্য।
উত্তৰঃ- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ জীৱনত ইতিবাচক চিন্তা, অনুভূতি আৰু আচৰণৰ বিকাশ ঘটাই সুখী, সুস্থ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপনত সহায় কৰা। ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্যসমূহ হ’ল—
(১) ব্যক্তিৰ জীৱনত ইতিবাচকতাৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি কৰা।
(২) ইতিবাচক আবেগ (Positive Emotions)-ৰ অভিজ্ঞতা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰা।
(৩) জীৱনত অহা বিভিন্ন প্ৰত্যাহ্বান আৰু সমস্যাসমূহ ইতিবাচকভাৱে গ্ৰহণ কৰি মোকাবিলা কৰিবলৈ শিকোৱা।
(৪) ব্যক্তিৰ সামৰ্থ্য আৰু অনন্য প্ৰতিভাসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ সাধনত সহায় কৰা।
(৫) ব্যক্তিক নিজৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ আৰু সেই লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰা।
(৬) ব্যক্তিৰ নিজৰ প্ৰেক্ষাপটত ভৱিষ্যতৰ প্ৰতি আশা (Hope) আৰু ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা।
(৭) জীৱনত সুখ আৰু কল্যাণ সাধনৰ ধাৰণা জাগ্ৰত কৰা।
(৮) কৃতজ্ঞতা জ্ঞাপন আৰু কৃতজ্ঞতাবোধ বিকাশৰ কৌশল আয়ত্ত কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
(৯) আনৰ সৈতে স্বাস্থ্যকৰ, সুস্থ আৰু ইতিবাচক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
(১০) আশাবাদী দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিবলৈ ব্যক্তিক উৎসাহিত কৰা।
(১১) নিজৰ লগতে আন ব্যক্তিৰ প্ৰতি ইতিবাচক আৰু সহানুভূতিশীল দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তুলিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
(১২) জীৱনৰ ইতিবাচক মুহূৰ্তসমূহ (Positive Moments) স্মৃতিত সংৰক্ষণ কৰি সেইবোৰৰ পৰা আনন্দ আৰু প্ৰেৰণা লাভ কৰিবলৈ শিকোৱা।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ ইতিবাচক গুণ, আবেগ, সামৰ্থ্য আৰু সম্পৰ্কৰ বিকাশ ঘটাই তেওঁক সুখী, আত্মবিশ্বাসী, মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলা।
(গ) বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱধান কাৰ্যসূচী।
উত্তৰ:- পৃথিৱীৰ প্ৰায় সকলো ঠাইতে মানসিক, স্নায়বিক আৰু পদাৰ্থ ব্যৱহাৰজনিত বিকাৰ পৰিলক্ষিত হয়। এই সমস্যাসমূহে বিভিন্ন আয়ৰ দেশৰ সকলো সম্প্ৰদায় আৰু বয়সৰ লোকক প্ৰভাৱিত কৰে। বৰ্তমান সময়ত হতাশা বা বিষণ্ণতাই বিপুল সংখ্যক লোকক আক্ৰান্ত কৰিছে। বিশেষকৈ নিম্ন আৰু মধ্যম আয়ৰ দেশসমূহত বহু লোকে প্ৰয়োজনীয় মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা লাভ কৰাৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
এই মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ ব্যৱধান দূৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই (WHO) ২০০৮ চনত ‘মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱধান কাৰ্যসূচী’ (Mental Health Gap Action Programme—mhGAP) আৰম্ভ কৰে।
কাৰ্যসূচীৰ প্ৰধান লক্ষ্য
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱধান কাৰ্যসূচীৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈছে মানসিক, স্নায়বিক আৰু পদাৰ্থ ব্যৱহাৰজনিত বিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত উপযুক্ত স্বাস্থ্য সেৱা বৃদ্ধি কৰা। বিশেষকৈ নিম্ন আৰু মধ্যম আয়ৰ দেশসমূহত এই সেৱাসমূহ সহজলভ্য কৰি তোলাৰ ওপৰত কাৰ্যসূচীখনে গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
এই কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে—
(১) মানসিক আৰু স্নায়বিক বিকাৰত আক্ৰান্ত লোকসকলক উপযুক্ত চিকিৎসা আৰু যত্ন প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা কৰা।
(২) মনোসামাজিক সহায় আৰু প্ৰয়োজনীয় ঔষধৰ সুবিধা বৃদ্ধি কৰা।
(৩) হতাশা, স্কিজোফ্ৰেনিয়া আৰু অন্যান্য মানসিক বিকাৰৰ চিকিৎসাৰ সুবিধা অধিক লোকৰ মাজলৈ লৈ যোৱা।
(৪) আত্মহত্যা প্ৰতিৰোধৰ বাবে উপযুক্ত মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আৰু সহায় আগবঢ়োৱা।
(৫) মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যাত ভোগা লোকসকলক পুনৰ স্বাভাৱিক আৰু সুস্থ জীৱন-যাপন কৰিবলৈ সহায় কৰা।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱধান কাৰ্যসূচী হৈছে মানসিক, স্নায়বিক আৰু পদাৰ্থ ব্যৱহাৰজনিত বিকাৰৰ চিকিৎসা আৰু যত্নৰ ক্ষেত্ৰত থকা ব্যৱধান হ্ৰাস কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ। বিশেষকৈ নিম্ন আৰু মধ্যম আয়ৰ দেশসমূহৰ লোকসকলক উপযুক্ত চিকিৎসা, মনোসামাজিক সহায় আৰু ঔষধৰ সুবিধা প্ৰদান কৰি মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতি সাধন কৰাই এই কাৰ্যসূচীৰ মূল উদ্দেশ্য।
(ঘ) মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ৰ মূল দিশসমূহ।
উত্তৰঃ- ভাৰতবৰ্ষত মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা সহজলভ্য কৰাৰ উদ্দেশ্যে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ (Mental Healthcare Act, 2017) প্ৰণয়ন কৰা হয়। এই আইনখন ৰাজ্যসভাত ২০১৬ চনৰ আগষ্ট মাহত আৰু লোকসভাত ২০১৭ চনৰ ২৭ মাৰ্চত গৃহীত হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত এই আইনখনত অনুমোদন জনায় আৰু আইনখন ২০১৮ চনৰ ২৯ মে’ৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়। এই আইনখনৰ মূল বিষয় হৈছে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা লাভৰ অধিকাৰ আৰু মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা।
এই আইনখনে পূৰ্বৰ মানসিক স্বাস্থ্য আইন, ১৯৮৭ক প্ৰত্যাহাৰ কৰে। পূৰ্বৰ আইনখনত মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ আৰু সন্মানৰ বিষয়টো পৰ্যাপ্তভাৱে গুৰুত্ব নোপোৱাৰ বাবে ইয়াক সমালোচনা কৰা হৈছিল। নতুন আইনখনে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিক অধিকাৰ, স্বাধীনতা আৰু মৰ্যাদা প্ৰদানৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ৰ মূল দিশসমূহ
(১) আত্মহত্যাৰ চেষ্টাৰ ক্ষেত্ৰত সহায়-সহযোগিতা:এই আইনখনে আত্মহত্যাৰ চেষ্টা কৰা ব্যক্তিক শাস্তি দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ মানসিক চাপ বা অসুস্থতাৰ অধীনত আছিল বুলি বিবেচনা কৰি উপযুক্ত চিকিৎসা, যত্ন আৰু পুনৰ্সংস্থাপনৰ সুবিধা প্ৰদানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
(২) নিজৰ চিকিৎসাৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱাৰ অধিকাৰ:মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিকো নিজৰ স্বাস্থ্য আৰু চিকিৎসাৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে। তেওঁলোকৰ ইচ্ছা, পছন্দ আৰু অধিকাৰক সন্মান কৰাৰ ব্যৱস্থা এই আইনখনত কৰা হৈছে।
(৩) বৈষম্যহীন মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা:মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিসকলে কোনো ধৰণৰ বৈষম্য বা ভেদাভেদৰ সন্মুখীন নোহোৱাকৈ মানসম্পন্ন মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আৰু চিকিৎসা লাভ কৰিব পৰাৰ অধিকাৰ এই আইনখনে নিশ্চিত কৰে।
(৪) মানসিক স্বাস্থ্য প্ৰতিষ্ঠানৰ পঞ্জীয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ:মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা প্ৰদান কৰা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ পঞ্জীয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। দেশৰ বিভিন্ন অঞ্চলত মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা সহজলভ্য কৰাৰ লগতে মানসিক স্বাস্থ্য পৰ্যালোচনা ব’ৰ্ড (Mental Health Review Board) গঠনৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছে।
(৫) ECTৰ ব্যৱহাৰত নিয়ন্ত্ৰণ:Electroconvulsive Therapy (ECT)-ৰ ব্যৱহাৰ কঠোৰভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হৈছে। জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিত আৰু উপযুক্ত চিকিৎসা-সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাৰ অধীনতহে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰাৰ কথা কোৱা হৈছে। নাবালকৰ ক্ষেত্ৰতো ECT ব্যৱহাৰত বিশেষ নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰা হৈছে।
(৬) আৰক্ষী আৰু অন্যান্য সংস্থাৰ দায়িত্ব:মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত বা বিপদগ্ৰস্ত ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত আৰক্ষী আৰু অন্যান্য সংশ্লিষ্ট সংস্থাসমূহে কেনেদৰে দায়িত্ব পালন কৰিব লাগে, সেই বিষয়ে আইনখনত নিৰ্দিষ্ট ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
(৭) মানসিক ৰোগৰ কলংক দূৰীকৰণ:মানসিক ৰোগক লৈ সমাজত থকা ভুল ধাৰণা, ভয় আৰু কলংক দূৰ কৰি মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিক সমাজৰ মূল সোঁতত সন্মানসহকাৰে জীয়াই থকাৰ সুযোগ প্ৰদানৰ ওপৰত আইনখনে গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।
(৮) নাৰীৰ বাবে বিশেষ সুৰক্ষা:মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত মহিলাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। বিশেষ পৰিস্থিতিৰ বাহিৰে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত মাতৃক তেওঁৰ সন্তানৰ পৰা পৃথক নকৰাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰা হৈছে।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে, মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ হৈছে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতা, মৰ্যাদা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা সুৰক্ষিত কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন। এই আইনখনে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাক অধিক সহজলভ্য, অধিকাৰভিত্তিক আৰু বৈষম্যহীন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছে।
১। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান কি? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। আধুনিক সমাজ জীৱনৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পাইছে। শিশুৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ সাধন, শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক ফলপ্ৰসূ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ কৰি তোলা, তথা শিশুৰ বুদ্ধি, ব্যক্তিত্ব, মনোযোগ, স্মৃতি আদি বিভিন্ন দিশৰ উন্নতি সাধনত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জনক হিচাপে পেষ্টাল’জীৰ নাম উল্লেখ কৰা হয়। ৰুছো, জন এডামছ আদি শিক্ষাবিদ আৰু মনোবিদসকলেও শিশু শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানক প্ৰায়োগিক বা ব্যৱহাৰিক মনোবিজ্ঞান বুলিও কোৱা হয়। কাৰণ শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে মনোবিজ্ঞানৰ বিভিন্ন তত্ত্ব, নীতি আৰু ধাৰণাক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ উন্নতি সাধন কৰে। পিটাৰ চেণ্ডিফ’ৰ্ডৰ মতে, মনোবিজ্ঞানৰ নীতিসমূহ বিদ্যালয়ৰ শ্ৰেণীকোঠাত উদ্ভৱ হোৱা বিভিন্ন সমস্যা সমাধানৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰাটোৱেই শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান।
এই দৃষ্টিকোণৰ পৰা ক’ব পাৰি যে, সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ নীতিসমূহক শ্ৰেণীকোঠাৰ বিভিন্ন সমস্যা সমাধান আৰু শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক ফলপ্ৰসূ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰাই শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ অন্যতম প্ৰধান কাম। সমাজ জীৱনত নিত্য-নতুন সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈ থকাৰ সময়ত বিদ্যালয়েও সেই সমস্যাসমূহৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলগীয়া হয়। এনে পৰিস্থিতিত শিক্ষাৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰ সমস্যা চিনাক্ত কৰা আৰু সেইবোৰৰ উপযুক্ত সমাধানৰ পথ দেখুওৱাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
বৰ্তমান সময়ত শিক্ষকৰ ফলপ্ৰসূ শিক্ষাদান আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ জ্ঞান আহৰণ—এই দুয়োটা প্ৰক্ৰিয়াতে শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান অতি প্ৰয়োজনীয়। এক বস্তুনিষ্ঠ, বৈজ্ঞানিক আৰু প্ৰণালীবদ্ধভাৱে শিক্ষা প্ৰক্ৰিয়াক আগবঢ়াই নিয়াত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক সহায় কৰে। বিশেষকৈ শিক্ষাৰ্থীক উপযুক্ত নিৰ্দেশনা প্ৰদান, পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতকৰণ, শিক্ষা পৰিকল্পনা প্ৰস্তুতকৰণ, শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচন, শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ আৰু পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা প্ৰক্ৰিয়াৰ উন্নতি সাধনৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম।
ইয়াৰ উপৰি শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য, প্ৰতিভা, সামৰ্থ্য, বুদ্ধিমত্তা, আগ্ৰহ, ৰুচি, শিক্ষণ ক্ষমতা, চিন্তন ক্ষমতা, স্মৃতি আৰু মনোযোগ আদি বিভিন্ন দিশ শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ অন্তৰ্ভুক্ত। শিক্ষাৰ্থীৰ বিকাশত বংশগতি আৰু পৰিৱেশে কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়, সেই বিষয়েও শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে অধ্যয়ন কৰে।
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণক যুক্তিনিষ্ঠ আৰু বস্তুনিষ্ঠভাৱে বিশ্লেষণ কৰি তেওঁলোকৰ প্ৰয়োজন, সামৰ্থ্য আৰু সমস্যাসমূহ বুজিবলৈ শিক্ষকক সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত এক সুস্থ, বন্ধুত্বপূৰ্ণ আৰু সহযোগিতামূলক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলাটো সহজ হয়। এনে সম্পৰ্কই শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক ফলপ্ৰসূ কৰি তোলে।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান কেৱল মনোবিজ্ঞানৰ এটা শাখা নহয়; ই শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য, শিক্ষণ পদ্ধতি, পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য, আচৰণ, বিকাশ আৰু শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ সম্পৰ্ক আদি বিভিন্ন দিশৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন আৰু প্ৰয়োগৰ সৈতে জড়িত। সেয়েহে আধুনিক শিক্ষাব্যৱস্থাক অধিক ফলপ্ৰসূ, বস্তুনিষ্ঠ আৰু শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক কৰি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
২। শিক্ষাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা সম্বন্ধে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক মনোগ্ৰাহী, ফলপ্ৰসূ আৰু বিজ্ঞানসন্মত কৰি তোলাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক এক বিজ্ঞানভিত্তিক আৰু প্ৰণালীবদ্ধ প্ৰক্ৰিয়ালৈ উন্নীত কৰি শিক্ষকক শিক্ষাৰ বিভিন্ন সমস্যা সমাধান কৰাত সহায় কৰে। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(১) বিকাশৰ স্তৰ সম্পৰ্কে জ্ঞান
মানৱ শিশুৱে এক নিৰ্দিষ্ট বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰে শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক আৰু আৱেগিকভাৱে বিকাশ লাভ কৰে। বিকাশৰ প্ৰতিটো স্তৰৰ নিজস্ব বৈশিষ্ট্য, প্ৰয়োজন আৰু সমস্যা থাকে। শিশুৰ বয়স আৰু বিকাশৰ স্তৰ অনুযায়ী তেওঁৰ প্ৰয়োজন, আচৰণ আৰু মানসিক অৱস্থা বুজি উপযুক্ত শিক্ষা প্ৰদান কৰাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক সহায় কৰে। লগতে প্ৰতিটো বিকাশৰ স্তৰত নিহিত হৈ থকা শিশুৰ দক্ষতা আৰু সম্ভাৱনাসমূহ চিনাক্ত কৰি সেই অনুযায়ী শিক্ষা ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাতো ই সহায় কৰে।
(২) শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষণৰ উপলব্ধি
শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়া অধিক ফলপ্ৰসূ কৰি তুলিবলৈ শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ, মনোযোগ, আগ্ৰহ আৰু শিক্ষণ ক্ষমতাৰ বিষয়ে জ্ঞান থকা প্ৰয়োজন। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক শ্ৰেণীকোঠাত সৃষ্টি হ’ব পৰা বিভিন্ন সমস্যা বুজি সেইবোৰৰ উপযুক্ত সমাধান বিচাৰি উলিয়াবলৈ সহায় কৰে। বংশগতি, বিকাশৰ স্তৰ আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিৱেশে শিক্ষণত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়, সেই বিষয়েও শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক অৱগত কৰে।
(৩) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ স্বীকৃতি
প্ৰতিজন শিশুৱেই একে ধৰণৰ নহয়। বংশগতি, পৰিৱেশ আৰু ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাৰ প্ৰভাৱত শিশুসকলৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক গঠন, বুদ্ধি, মনোযোগ, আগ্ৰহ, ৰুচি, শিক্ষণ ক্ষমতা আৰু ব্যক্তিত্বত পাৰ্থক্য দেখা যায়। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে এই ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যসমূহ স্বীকাৰ কৰি শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি শিক্ষা প্ৰদান কৰাত শিক্ষকক সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীৰ সুপ্ত প্ৰতিভাৰ বিকাশ সম্ভৱ হয়।
(৪) শিক্ষণৰ বিজ্ঞানসন্মত প্ৰয়োগ
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক বিভিন্ন শিক্ষণ পদ্ধতি আৰু কৌশলৰ বিষয়ে স্পষ্ট ধাৰণা প্ৰদান কৰে। শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স, মানসিক সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচন কৰাত ই সহায় কৰে। উপযুক্ত শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰি বিজ্ঞানসন্মত শিক্ষণ পদ্ধতি প্ৰয়োগৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ সুপ্ত প্ৰতিভা আৰু সামৰ্থ্য বিকাশ কৰিব পাৰি।
(৫) শিক্ষণৰ ফলাফল পৰিমাপণ
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত পৰিমাপণৰ ধাৰণাক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান দিছে। বিভিন্ন অভীক্ষা বা Test-ৰ সহায়ত শিক্ষাৰ্থীৰ বুদ্ধি, মনোযোগ, আগ্ৰহ, দক্ষতা, কল্পনাশক্তি আদি পৰিমাপ কৰিব পাৰি। এনে পৰিমাপণৰ জৰিয়তে শিক্ষকসকলে মেধাসম্পন্ন, সাধাৰণ আৰু শিক্ষণত পিছপৰা শিক্ষাৰ্থীক চিনাক্ত কৰিব পাৰে। ফলত শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰি তেওঁলোকৰ বিকাশ সাধন কৰিব পৰা যায়।
(৬) বিজ্ঞানসন্মত দৃষ্টিভংগীৰ উন্মেষ
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে শিক্ষকক শিক্ষাদান কাৰ্যক অধিক বিজ্ঞানসন্মত, উদ্দেশ্যধৰ্মী, যুক্তিপূৰ্ণ আৰু পদ্ধতিগতভাৱে সম্পন্ন কৰাত সহায় কৰে। শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ আৰু শিক্ষণ সমস্যাসমূহক অনুমানৰ ওপৰত ভিত্তি নকৰি তথ্য আৰু বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নৰ জৰিয়তে বুজিবলৈ ই সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষাৰ বিভিন্ন বাস্তৱ সমস্যাৰ উপযুক্ত সমাধান বিচাৰি উলিওৱা সহজ হয়।
(৭) মানসিক স্বাস্থ্যৰ অধ্যয়ন
শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিত্ব আৰু মানসিক বিকাশত পৰিৱেশৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ থাকে। সুস্থ পৰিৱেশে শিশুৰ সুস্থ মানসিক বিকাশত সহায় কৰে, আনহাতে অসুস্থ পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিৱেশে শিশুৰ মানসিক বিকাশত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যা, অপসমাযোজন, ভয়, উদ্বেগ আদি চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ উপযুক্ত সমাধানৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাত শিক্ষকক সহায় কৰে।
(৮) পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতকৰণ
শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স, বিকাশৰ স্তৰ, আগ্ৰহ, ক্ষমতা আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। শিক্ষাৰ্থীৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰাত ই সহায় কৰে। লগতে স্থানীয় সংস্কৃতি, আদৰ্শ, পৰম্পৰা আৰু সামাজিক মূল্যবোধক পাঠ্যক্ৰমত উপযুক্তভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান সহায়ক।
(৯) অনুশাসনৰ মূল্য
শিক্ষাৰ্থীৰ সুস্থ আৰু নিয়ন্ত্ৰিত আচৰণ শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। আত্মসংযম আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ আচৰণক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যত উপনীত হ’ব পাৰে। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে অনুশাসনৰ প্ৰকৃত অৰ্থ আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজিবলৈ শিক্ষকক সহায় কৰে। সঠিক অনুশাসনে শিক্ষাৰ্থীৰ মনত আত্মবিশ্বাস, দায়িত্ববোধ, সাহস আৰু সন্তুষ্টি বৃদ্ধি কৰে।
(১০) দলীয় মনোভাবৰ বিকাশ
শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষাদান আৰু শিক্ষাগ্ৰহণ মূলতঃ এক দলীয় প্ৰক্ৰিয়া। সহযোগিতা, সহানুভূতি, সমাযোজন, সহিষ্ণুতা আৰু পৰস্পৰৰ প্ৰতি সন্মান আদি গুণৰ বিকাশে শিক্ষাৰ্থীক সামাজিকভাৱে সক্ষম কৰি তোলে। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শ্ৰেণীকোঠাত সুস্থ দলীয় পৰিৱেশ সৃষ্টি আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত সহযোগিতামূলক মনোভাব গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থী উভয়েই শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰা অধিক লাভান্বিত হয়।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, শিক্ষাৰ প্ৰায় প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে। শিক্ষাৰ্থীৰ বিকাশৰ স্তৰ, ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য, শিক্ষণ ক্ষমতা, মানসিক স্বাস্থ্য, পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষণ পদ্ধতি, পৰিমাপণ, অনুশাসন আৰু দলীয় মনোভাব আদি বিভিন্ন দিশৰ বিষয়ে বৈজ্ঞানিক জ্ঞান প্ৰদান কৰি শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক ফলপ্ৰসূ কৰি তোলে। সেয়েহে শিক্ষাৰ বিভিন্ন সমস্যা প্ৰণালীবদ্ধভাৱে অধ্যয়ন কৰি সেইবোৰৰ উপযুক্ত সমাধানৰ পথ প্ৰশস্ত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান আধুনিক শিক্ষাৰ এক অপৰিহাৰ্য বিষয়।
৩। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান কি? ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান (Positive Psychology) হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা তুলনামূলকভাৱে নতুন ধাৰা, যিয়ে মানুহে কেনেদৰে সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰিব পাৰে, সেই বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। মানুহৰ জীৱনক সমৃদ্ধিশালী কৰি তোলা ইতিবাচক দিশসমূহ, যেনে—সুখ, সন্তুষ্টি, আশাবাদ, আত্মবিশ্বাস, আশা, প্ৰতিভা, ব্যক্তিগত গুণ আৰু মানসিক সুস্থতা আদি ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক—দুয়োটা দিশতে মানুহৰ কল্যাণ আৰু সমৃদ্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। পৰম্পৰাগত মনোবিজ্ঞানে য’ত মানসিক ৰোগ, সমস্যা আৰু নেতিবাচক আচৰণৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিছিল, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে তাৰ লগতে মানুহৰ ইতিবাচক গুণ, সামৰ্থ্য, সম্ভাৱনা আৰু সুখী জীৱনৰ দিশসমূহকো গুৰুত্ব দিয়ে। ই নেতিবাচক চিন্তা আৰু অপসমাযোজনমূলক আচৰণৰ পৰিৱৰ্তে ইতিবাচক, বাস্তৱসন্মত আৰু দৃঢ় চিন্তাধাৰা গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা
বিভিন্ন মনোবিজ্ঞানীয়ে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ বিভিন্ন সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। তাৰে কেইটামান তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(১) হুগো এলবাৰ্টৰ মতে—“ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মানুহৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি আৰু ইতিবাচক কাৰ্যকলাপক উৎসাহিত কৰা এক বিজ্ঞানসন্মত আৰু প্ৰায়োগিক অভিগমন।”
(২) গেবল আৰু হাইডৰ মতে—“ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে ব্যক্তি, গোট বা দল আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ বিকাশ তথা অনুকূল কাৰ্যকলাপত অৰিহণা যোগোৱা পৰিস্থিতি আৰু প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ অধ্যয়ন।”
(৩) মাৰ্টিন চেলিগমেনৰ মতে—“ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে ইতিবাচক মানৱীয় কাৰ্যকলাপ আৰু জীৱনক সমৃদ্ধিশালী কৰা বিভিন্ন পৰ্যায়ৰ সৈতে জড়িত জৈৱিক, ব্যক্তিগত, আন্তঃসম্পৰ্কীয়, আনুষ্ঠানিক, সাংস্কৃতিক আৰু জীৱনৰ সামগ্ৰিক দিশসমূহৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন।”
(৪) শ্বেলডন আৰু কিঙৰ মতে—“ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে সাধাৰণ মানৱীয় শক্তি আৰু গুণসমূহৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন।”
(৫) ক্রিষ্টোফাৰ পিটাৰচনৰ মতে—“ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে আমাক শিকায় যে আমি সকলোৱেই আমাৰ শক্তি আৰু দুৰ্বলতাৰ এক সংমিশ্ৰণ। প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ মাজত সকলো শক্তি নাথাকে আৰু কোনো ব্যক্তিয়েই সকলো শক্তিৰ পৰা বঞ্চিত নহয়।”
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মানুহৰ সুখ, মানসিক সুস্থতা, ইতিবাচক অনুভূতি, ব্যক্তিগত শক্তি, প্ৰতিভা, সম্ভাৱনা আৰু সামাজিক কল্যাণৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিৰ ইতিবাচক গুণ আৰু সামৰ্থ্যসমূহ বিকশিত কৰি তেওঁক অধিক সুখী, সুস্থ, সফল আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰাত সহায় কৰা।
৪। শিক্ষামনোবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজা? সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ লগত ইয়াৰ প্ৰভেদ বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ- শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান হৈছে প্ৰায়োগিক মনোবিজ্ঞানৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। ইয়াক শিক্ষণৰ মনোবিজ্ঞান বুলিও কোৱা হয়। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষণ আৰু শিক্ষাদান প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰভাৱ পেলোৱা বিভিন্ন বিষয়, শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ, ব্যক্তিত্ব, বুদ্ধি, আগ্ৰহ, মনোযোগ, স্মৃতি, শিক্ষণ ক্ষমতা, ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য আদি অধ্যয়ন কৰে।
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ নীতি আৰু জ্ঞানসমূহ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি শিক্ষাদান আৰু শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক অধিক ফলপ্ৰসূ কৰি তোলা। ই শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া বিভিন্ন সমস্যা চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিজ্ঞানসন্মত আৰু ব্যৱহাৰিক সমাধানৰ পথ দেখুৱায়। সেয়েহে শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানক প্ৰায়োগিক বা ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান বুলিও কোৱা হয়।
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ মূল বিষয়সমূহৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষণ পদ্ধতি আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ আৰু মানসিক অৱস্থা বুজি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচন আৰু পাঠদান কাৰ্যৰ সংশোধন কৰাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক সহায় কৰে।
সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ মাজৰ প্ৰভেদ
সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থাকিলেও দুয়োটাৰ অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰ আৰু উদ্দেশ্যৰ মাজত কিছু পাৰ্থক্য আছে। সেইবোৰ তলত দিয়া হ’ল—
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান | শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান |
|---|---|---|
| (১) অৰ্থ | মানুহৰ আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন। | শিক্ষণ-শিকন আৰু শিক্ষাৰ সৈতে জড়িত আচৰণৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন। |
| (২) প্ৰকৃতি | ই মূলতঃ মৌলিক বা তাত্ত্বিক মনোবিজ্ঞান। | ই মূলতঃ প্ৰায়োগিক বা ব্যৱহাৰিক মনোবিজ্ঞান। |
| (৩) অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰ | মানুহৰ বিভিন্ন আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিস্তৃত অধ্যয়ন কৰে। | শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ, শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়া আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশৰ অধ্যয়ন কৰে। |
| (৪) উদ্দেশ্য | মানুহৰ আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে সাধাৰণ নীতি আৰু জ্ঞান লাভ কৰা। | মনোবিজ্ঞানৰ নীতি শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক ফলপ্ৰসূ কৰা। |
| (৫) আচৰণৰ অধ্যয়ন | মানুহৰ বিভিন্ন ধৰণৰ আচৰণৰ সাধাৰণ অধ্যয়ন কৰে; প্ৰয়োজন অনুসৰি জন্তুৰ আচৰণো অধ্যয়ন কৰিব পাৰে। | মূলতঃ শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষণ-সম্পৰ্কীয় আচৰণ আৰু ব্যক্তিত্বৰ অধ্যয়ন কৰে। |
| (৬) প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰ | সমাজ জীৱনৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ নীতি প্ৰয়োগ কৰা হয়। | বিদ্যালয়, শ্ৰেণীকোঠা আৰু শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াত ইয়াৰ নীতি প্ৰয়োগ কৰা হয়। |
| (৭) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য | ব্যক্তিৰ বিভিন্ন মানসিক বৈশিষ্ট্য আৰু পাৰ্থক্যৰ সাধাৰণ অধ্যয়ন কৰে। | শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য অনুসৰি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰে। |
| (৮) সমস্যা সমাধান | সাধাৰণ মানসিক আৰু আচৰণগত সমস্যাৰ কাৰণ আৰু স্বৰূপ অধ্যয়ন কৰে। | শিক্ষা ক্ষেত্ৰত সৃষ্টি হোৱা শিক্ষণ, আচৰণ আৰু শ্ৰেণীকোঠাৰ সমস্যাৰ ব্যৱহাৰিক সমাধানৰ পথ দেখুৱায়। |
| (৯) মুখ্য কেন্দ্ৰ | মানুহৰ আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়া। | শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষণ পদ্ধতি আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশ। |
| (১০) শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ভূমিকা | শিক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মনোবৈজ্ঞানিক নীতি আৰু জ্ঞান প্ৰদান কৰে। | সেই নীতি আৰু জ্ঞান শিক্ষাক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি শিক্ষাদান আৰু শিক্ষণক অধিক ফলপ্ৰসূ কৰে। |
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান হৈছে আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিস্তৃত অধ্যয়ন, আনহাতে শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান হৈছে সেই মনোবৈজ্ঞানিক জ্ঞান আৰু নীতিসমূহক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰা এক প্ৰায়োগিক শাখা। সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানে যি নীতি আৰু তত্ত্ব আগবঢ়ায়, শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে সেইবোৰ শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়া আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি শিক্ষাৰ উন্নতি সাধন কৰে। সেয়েহে দুয়োটাৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থাকিলেও শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ মূলতঃ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছে।
৫। শিক্ষাত মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ- পিটাৰ চেণ্ডিফ’ৰ্ডৰ মতে, শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তু হৈছে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি থকা মানৱৰ আচৰণ। ইয়াত বিশেষকৈ বিদ্যালয়ৰ শিক্ষণ পৰিস্থিতি আৰু শিশুৰ আচৰণৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হয়।
শিক্ষাত মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ যথেষ্ট গুৰুত্ব আছে। শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষকে প্ৰথমে শিক্ষাৰ্থীক ভালদৰে জনাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। শিক্ষাবিদ ছাৰ জন এডামছৰ মতে, কোনো শিক্ষকক যদি ‘জন’ নামৰ ছাত্ৰজনক লেটিন ভাষা পঢ়াব লাগে, তেন্তে কেৱল লেটিন ভাষাৰ জ্ঞান থাকিলেই নহ’ব; শিক্ষকজনে লেটিন ভাষাৰ লগতে ‘জন’ নামৰ ছাত্ৰজনৰ বিষয়েও ভালদৰে জানিব লাগিব। অৰ্থাৎ, শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিত্ব, সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ আৰু প্ৰয়োজনৰ বিষয়ে জ্ঞান থাকিলেহে শিক্ষকজনে অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে শিক্ষাদান কৰিব পাৰে।
শিক্ষাত মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ গুৰুত্বসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(১) শিক্ষাৰ্থীক ভালদৰে বুজাত সহায় কৰে:মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ জৰিয়তে শিক্ষকজনে শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ, ব্যক্তিত্ব, আগ্ৰহ, অভিৰুচি, বুদ্ধি, মনোযোগ আৰু শিক্ষণ ক্ষমতাৰ বিষয়ে জানিব পাৰে।
(২) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য বুজাত সহায় কৰে:প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীৰ বুদ্ধি, সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ, অভিৰুচি আৰু ব্যক্তিত্ব একে নহয়। মনোবিজ্ঞানে এই ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যসমূহ চিনাক্ত কৰাত শিক্ষকক সহায় কৰে।
(৩) বংশগতি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ জানিব পাৰি:শিক্ষাৰ্থীৰ বিকাশ আৰু আচৰণত বংশগতি আৰু পৰিৱেশে কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়, সেই বিষয়ে মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ পৰা জ্ঞান লাভ কৰিব পাৰি।
(৪) বিকাশৰ স্তৰ বুজাত সহায় কৰে:শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক বিকাশৰ বিভিন্ন স্তৰ আৰু প্ৰতিটো স্তৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহৰ বিষয়ে মনোবিজ্ঞানৰ পৰা জ্ঞান লাভ কৰিব পাৰি।
(৫) উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচন:শিক্ষাৰ্থীৰ বুদ্ধি, আগ্ৰহ, বয়স, সামৰ্থ্য আৰু শিক্ষণ ক্ষমতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচন কৰাত মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক সহায় কৰে।
(৬) আৱেগিক বিকাশৰ জ্ঞান:শিক্ষাৰ্থীৰ আবেগ, অনুভূতি আৰু আৱেগিক বিকাশৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰি শিক্ষকজনে তেওঁলোকৰ মানসিক অৱস্থা বুজিব পাৰে আৰু উপযুক্তভাৱে শিক্ষাদান কৰিব পাৰে।
(৭) বুদ্ধি আৰু মানসিক ক্ষমতা নিৰ্ণয়:বুদ্ধি পৰীক্ষা, অভীক্ষা আদিৰ সহায়ত শিক্ষাৰ্থীৰ বুদ্ধি, দক্ষতা আৰু বিভিন্ন মানসিক ক্ষমতা নিৰ্ণয় কৰাত মনোবিজ্ঞান সহায়ক।
(৮) ব্যক্তিৰ আৰু সমষ্টিৰ প্ৰভাৱ বুজা:শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ আৰু শিক্ষণত ব্যক্তি, সহপাঠী, গোট আৰু সমাজৰ প্ৰভাৱ কেনেদৰে পৰে, সেই বিষয়ে মনোবিজ্ঞানে জ্ঞান প্ৰদান কৰে।
(৯) শিক্ষণ সমস্যাৰ সমাধান:শিক্ষাৰ্থীৰ মনোযোগৰ অভাৱ, শিক্ষণত অসুবিধা, আচৰণগত সমস্যা আদি চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ উপযুক্ত সমাধান বিচাৰি উলিওৱাত মনোবিজ্ঞান সহায় কৰে।
(১০) বৈজ্ঞানিক শিক্ষাদানৰ ভিত্তি:মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শিক্ষাদান প্ৰক্ৰিয়াক অধিক বিজ্ঞানসন্মত, যুক্তিপূৰ্ণ আৰু ফলপ্ৰসূ কৰি তুলিব পাৰি।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, শিক্ষাৰ্থীক ভালদৰে বুজি তেওঁৰ বুদ্ধি, আগ্ৰহ, অভিৰুচি, ব্যক্তিত্ব, সামৰ্থ্য আৰু মানসিক অৱস্থা অনুসৰি শিক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান অতি প্ৰয়োজনীয়। সেয়েহে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে শিক্ষাদান-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক বৈজ্ঞানিক, ফলপ্ৰসূ আৰু শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক কৰি তোলাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৬। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান কি? ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান (Positive Psychology) হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা তুলনামূলকভাৱে নতুন ধাৰা, যিয়ে মানুহৰ জীৱনৰ ইতিবাচক দিশ, সুখ, মানসিক সুস্থতা, ব্যক্তিগত শক্তি, সজগুণ আৰু সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। ই ব্যক্তিয়ে কেনেদৰে নিজৰ সামৰ্থ্য আৰু ইতিবাচক গুণসমূহ বিকশিত কৰি সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰিব পাৰে, সেই বিষয়ে গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি
(১) এক অবিৰত আৰু গতিশীল প্ৰক্ৰিয়া:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে এক অবিৰত আৰু গতিশীল প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিয়ে নিজকে বুজিবলৈ, নিজৰ আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ আৰু আনৰ সৈতে সুস্থ সহযোগিতামূলক সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হয়।
(২) তিনিটা মুখ্য কাৰ্যত গুৰুত্ব:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে মূলতঃ তিনিটা দিশত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে—
- মানসিক অসুস্থতা আৰু সমস্যাসমূহ হ্ৰাস বা দূৰীকৰণ।
- স্বাভাৱিক জীৱন-যাপনৰ মান আৰু মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰা।
- ব্যক্তিৰ উন্নত প্ৰতিভা, সামৰ্থ্য আৰু সম্ভাৱনা চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ সাধন কৰা।
(৩) মনোবিজ্ঞানৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান মনোবিজ্ঞানৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা, যিয়ে মানৱ জীৱনক সমৃদ্ধিশালী কৰি তোলা ইতিবাচক দিশসমূহৰ অধ্যয়ন কৰে।
(৪) সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু চাৰিত্ৰিক শক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব:সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্ক, দৃঢ় সামাজিক বন্ধন, সজগুণ আৰু চাৰিত্ৰিক শক্তি ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচ্য বিষয়।
(৫) ইতিবাচক অভিজ্ঞতা, ব্যক্তিগত গুণ আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে সম্পৰ্কিত:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ হৈছে—ইতিবাচক অভিজ্ঞতা, ইতিবাচক ব্যক্তিগত বৈশিষ্ট্য আৰু ইতিবাচক প্ৰতিষ্ঠান বা সামাজিক ব্যৱস্থা।
(৬) পৰম্পৰাগত মনোচিকিৎসাৰ পৰিপূৰক:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান পৰম্পৰাগত Psychotherapy-ৰ বিকল্প নহয়; বৰং ই ইয়াৰ এক পৰিপূৰক ব্যৱস্থা হিচাপে কাম কৰে। ই ব্যক্তিৰ শক্তি আৰু ইতিবাচক গুণসমূহ বিকশিত কৰাত গুৰুত্ব দিয়ে।
(৭) মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতি:ব্যক্তিয়ে কেনেদৰে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য বজাই ৰাখিব পাৰে আৰু এক সুস্থ, শান্ত আৰু ইতিবাচক মানসিকতা গঢ়ি তুলিব পাৰে, সেই বিষয়েও ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে অধ্যয়ন কৰে।
(৮) ইয়াৰ পৰিসৰ ব্যাপক:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ব্যক্তিৰ সুখ, মানসিক সুস্থতা, ব্যক্তিত্ব, চাৰিত্ৰিক গুণ, সামাজিক সম্পৰ্ক, প্ৰতিভা আৰু সামগ্ৰিক কল্যাণ ইয়াৰ অধ্যয়নৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
(৯) ইতিবাচক দিশৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে কেৱল ব্যক্তিৰ নেতিবাচক দিশ বা দুৰ্বলতাক বিচাৰি উলিওৱাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ শক্তি, সামৰ্থ্য, প্ৰতিভা আৰু ইতিবাচক গুণসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰ বিকশিত কৰাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।
(১০) আত্মনিৰ্ভৰশীলতা আৰু আত্মবিকাশ:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিৰ আত্মজ্ঞান, আত্মবিশ্বাস আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিয়ে জীৱনৰ বিভিন্ন সমস্যা আৰু প্ৰত্যাহ্বানৰ সৈতে ইতিবাচকভাৱে মোকাবিলা কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত বিষয়সমূহ
(১) সজগুণ বা সাধুতা:সজগুণ হৈছে মানুহৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চাৰিত্ৰিক গুণ। বিচাৰ-বুদ্ধিৰে আত্মনিয়ন্ত্ৰণ কৰি নিজৰ কৰ্তব্য পালন কৰা আৰু ভাল আচৰণৰ প্ৰতি আগ্ৰহী হোৱাই সজগুণৰ লক্ষণ। সাহস, ইচ্ছাশক্তি, আত্মসংযম আদি গুণে ব্যক্তিৰ ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। সেয়েহে সজগুণ বা সাধুতাৰ অধ্যয়ন ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
(২) সুখ:সুখ হৈছে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যয়নৰ বিষয়। সুখ, আনন্দ, সন্তুষ্টি, কৃতজ্ঞতা, আশা আৰু অনুপ্ৰেৰণাৰ দৰে ইতিবাচক অনুভূতিয়ে ব্যক্তিৰ জীৱনক অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী কৰি তোলে। সেয়েহে সুখ আৰু জীৱন-সন্তুষ্টিৰ বিষয়ে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
(৩) দয়া:আনৰ দুখ-কষ্টৰ প্ৰতি সহানুভূতি আৰু মমতা প্ৰকাশ কৰি তেওঁলোকক সহায় কৰাৰ মানসিকতাক দয়া বুলি কোৱা হয়। দয়া হৈছে এক মহৎ মানৱীয় গুণ। অসহায় আৰু পীড়িত ব্যক্তিৰ প্ৰতি সহানুভূতি, মমতা আৰু সহায়ৰ মনোভাৱে সামাজিক সম্পৰ্ক সুদৃঢ় কৰে। সেয়েহে দয়া ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।
(৪) ক্ষমা:ক্ষমা হৈছে আক্রোশ, খং বা প্ৰতিশোধৰ মনোভাৱৰ পৰা মুক্ত হোৱাৰ এক মানসিক অৱস্থা। আনক ক্ষমা কৰাৰ ক্ষমতাই ব্যক্তিৰ মানসিক শান্তি বৃদ্ধি কৰে আৰু উদ্বেগ, হতাশা, খং আদি নেতিবাচক অনুভূতি হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে। সেয়েহে ক্ষমা আৰু ক্ষমাদান ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।
(৫) মূল্যবোধ:সত্য, নিষ্ঠা, অহিংসা, প্ৰেম, মৈত্ৰী, কৰুণা, ত্যাগ, নম্ৰতা, দয়া, সংযম আৰু সহিষ্ণুতা আদি মূল্যবোধৰ বিকাশে ব্যক্তিক মানসিকভাৱে সবল আৰু নৈতিকভাৱে উন্নত কৰি তোলে। মূল্যবোধৰ জৰিয়তে ব্যক্তিৰ মানৱীয় গুণ আৰু সামাজিক সম্পৰ্ক সুদৃঢ় হয়। সেয়েহে মূল্যবোধৰ বিকাশো ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান কেৱল মানসিক সমস্যা বা দুৰ্বলতাৰ অধ্যয়ন নহয়; ই মানুহৰ সুখ, মানসিক সুস্থতা, সজগুণ, ব্যক্তিগত শক্তি, প্ৰতিভা, ইতিবাচক অনুভূতি আৰু সামাজিক কল্যাণৰ অধ্যয়ন। ব্যক্তিৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি আৰু সম্ভাৱনাসমূহ বিকশিত কৰি তেওঁক সুখী, সুস্থ, আত্মবিশ্বাসী আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰাত সহায় কৰাই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।
৭। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা সম্পর্কে লিখা।
উত্তৰ:- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা তুলনামূলকভাৱে নতুন ধাৰা। ই ব্যক্তিৰ জীৱনত থকা ইতিবাচক দিশসমূহ, যেনে—সুখ, আশাবাদ, আত্মবিশ্বাস, চৰিত্ৰৰ শক্তি, ইতিবাচক আৱেগ, ব্যক্তিগত গুণ আৰু সামাজিক সম্পৰ্ক আদিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিক অধিক সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰাত সহায় কৰা।
আধুনিক জীৱনযাত্ৰা ক্ৰমাৎ অধিক যান্ত্ৰিক, জটিল আৰু ব্যস্ত হৈ পৰিছে। ভোগবাদ, তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতা, কৰ্মক্ষেত্ৰৰ চাপ, সামাজিক আৰু পাৰিবাৰিক সমস্যা আদিৰ ফলত মানুহৰ মাজত নৈৰাশ্য, হতাশা, উদ্বেগ, মানসিক অস্থিৰতা আৰু জীৱনবিমুখতা বৃদ্ধি পাইছে। এনে পৰিস্থিতিত মানুহৰ নেতিবাচক মানসিক অৱস্থা হ্ৰাস কৰি জীৱনৰ প্ৰতি আশাবাদী আৰু ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলাত ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।
মানৱ জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন হৈছে—এজন মানুহ কেনেদৰে সুখী হ’ব পাৰে? সুখৰ সন্ধানেই মানুহক বিভিন্ন কাম কৰিবলৈ আৰু জীৱনত আগবাঢ়ি যাবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। সুখী আৰু পৰিপূৰ্ণ জীৱনৰ আকাংক্ষাই মানুহৰ মনত ইতিবাচক চেতনা, কৰ্মোদ্যম আৰু আশাবাদ সৃষ্টি কৰে।
মানৱ ব্যক্তিত্বত ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক—দুয়োটা দিশ থাকে। কিন্তু সাধাৰণতে মানুহে আনৰ নেতিবাচক আচৰণ আৰু দুৰ্বলতাৰ প্ৰতি অধিক মনোযোগ দিয়ে। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন ব্যক্তিৰ খং বা ভুল আচৰণ সহজে আমাৰ চকুত পৰে, কিন্তু তেওঁৰ প্ৰতিভা, সম্ভাৱনা আৰু বৌদ্ধিক সামৰ্থ্য বহু সময়ত উপেক্ষিত হৈ থাকে। সেয়েহে ব্যক্তিৰ ইতিবাচক গুণসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ সাধন কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা
(১) সুখী জীৱন যাপনত সহায় কৰে:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিক সুখ, সন্তুষ্টি, আনন্দ আৰু জীৱনৰ প্ৰতি ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
(২) মানসিক স্বাস্থ্য উন্নত কৰে:ই উদ্বেগ, হতাশা, নৈৰাশ্য আৰু মানসিক অস্থিৰতা হ্ৰাস কৰি মানসিক সুস্থতা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।
(৩) ইতিবাচক চিন্তাধাৰা গঢ়ি তোলে:সমস্যা আৰু প্ৰত্যাহ্বানক নেতিবাচকভাৱে গ্ৰহণ নকৰি ইতিবাচক আৰু বাস্তৱসন্মত দৃষ্টিভংগীৰে মোকাবিলা কৰিবলৈ ব্যক্তিক উৎসাহিত কৰে।
(৪) আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰে:ব্যক্তিৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি, সামৰ্থ্য আৰু প্ৰতিভা চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ সাধনৰ জৰিয়তে আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰে।
(৫) প্ৰতিভা আৰু সম্ভাৱনাৰ বিকাশ:প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ মাজত কিছুমান বিশেষ গুণ, প্ৰতিভা আৰু সম্ভাৱনা থাকে। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে সেইবোৰ চিনাক্ত কৰি বিকশিত কৰাত সহায় কৰে।
(৬) হতাশা আৰু নৈৰাশ্য হ্ৰাস কৰে:জীৱনৰ বিভিন্ন সমস্যা আৰু ব্যৰ্থতাৰ মাজতো আশাবাদী হৈ থাকিবলৈ আৰু পুনৰ চেষ্টা কৰিবলৈ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে অনুপ্ৰেৰণা যোগায়।
(৭) সামাজিক সম্পৰ্ক সুদৃঢ় কৰে:দয়া, ক্ষমা, সহানুভূতি, সহযোগিতা, কৃতজ্ঞতা আৰু প্ৰেম আদি ইতিবাচক গুণৰ বিকাশৰ জৰিয়তে ব্যক্তি আৰু সমাজৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অধিক সুদৃঢ় হয়।
(৮) কৰ্মোদ্যম বৃদ্ধি কৰে:ইতিবাচক চিন্তা আৰু আশাবাদী মনোভাৱে ব্যক্তিৰ কৰ্মস্পৃহা আৰু দায়িত্ববোধ বৃদ্ধি কৰে। ফলত তেওঁ অধিক উৎসাহেৰে নিজৰ কাম সম্পাদন কৰিব পাৰে।
(৯) সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে:জীৱনৰ প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হৈ ভাঙি নপৰি ধৈৰ্য, আত্মবিশ্বাস আৰু ইতিবাচক চিন্তাৰে সমস্যা সমাধান কৰিবলৈ ই সহায় কৰে।
(১০) সুস্থ ব্যক্তিত্ব গঢ়ি তোলে:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক, সামাজিক আৰু নৈতিক দিশৰ সুস্থ বিকাশত সহায় কৰি এক সন্তুলিত ব্যক্তিত্ব গঢ়ি তোলে।
(১১) ব্যক্তি আৰু সমাজৰ কল্যাণ সাধন কৰে:ইতিবাচক ব্যক্তিগত গুণ আৰু সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্কৰ বিকাশৰ জৰিয়তে ব্যক্তি, পৰিয়াল, সম্প্ৰদায় আৰু সমাজৰ সামগ্ৰিক কল্যাণ সাধন কৰিব পাৰি।
(১২) অৰ্থপূৰ্ণ জীৱনৰ সন্ধান দিয়ে:কেৱল ভৌতিক সফলতাৰ পৰিৱৰ্তে জীৱনৰ উদ্দেশ্য, মূল্যবোধ, সম্পৰ্ক আৰু আত্মসন্তুষ্টিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি এক অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰিবলৈ ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে সহায় কৰে।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, আধুনিক সমাজৰ চাপ, উদ্বেগ, হতাশা, নৈৰাশ্য আৰু তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতাৰ মাজত ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। ই মানুহৰ নেতিবাচক দিশসমূহৰ লগতে তেওঁৰ ইতিবাচক শক্তি, প্ৰতিভা, সম্ভাৱনা আৰু গুণসমূহকো সমান গুৰুত্ব দিয়ে। সেয়েহে সুখী, সুস্থ, আত্মবিশ্বাসী, আশাবাদী আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপনৰ বাবে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান অতি প্ৰয়োজনীয়।
৮। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশসমূহ কি কি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ-ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা তুলনামূলকভাৱে নতুন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। ই মানুহৰ জীৱনৰ ইতিবাচক দিশ, সুখ, মানসিক সুস্থতা, ব্যক্তিগত শক্তি, সম্ভাৱনা আৰু সুস্থ সম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) সুখী আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে মানুহে কেনেদৰে সুখী, স্বাস্থ্যৱান, শান্তিপূৰ্ণ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰিব পাৰে, সেই বিষয়ে গুৰুত্ব দিয়ে। আনহাতে, মনোবিজ্ঞানৰ বহুতো পৰম্পৰাগত শাখাই মানসিক বিকাৰ আৰু অস্বাভাৱিক আচৰণৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।
(খ) অৰ্থপূৰ্ণ জীৱনৰ ওপৰত গুৰুত্ব:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান এই ধাৰণাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈছে যে প্ৰতিজন মানুহে শান্তিপূৰ্ণ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু পৰিপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰিব বিচাৰে। সেয়েহে মানুহৰ জীৱনত সুখ আৰু সন্তুষ্টি বৃদ্ধি কৰাটো ইয়াৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।
(গ) দেহ-মানসিক সুস্থতা:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে মানুহৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক স্বাস্থ্য উন্নত কৰাত সহায় কৰা অন্তৰ্নিহিত শক্তি, গুণ আৰু ইতিবাচক কাৰকসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ই মানসিক চাপ আৰু বিভিন্ন প্ৰতিকূল পৰিস্থিতি অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰাতো সহায় কৰে।
(ঘ) ইতিবাচক অভ্যাস গঠন:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে প্ৰিয়জনৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতা আৰু প্ৰশংসা প্ৰকাশ কৰা, নিজৰ শক্তি আৰু সামৰ্থ্যসমূহ চিনাক্ত কৰি বিকশিত কৰা, দৈনিক ডায়েৰী লিখা আদি ইতিবাচক অভ্যাস গঢ়ি তুলিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
(ঙ) সম্ভাৱনাৰ বিকাশ:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ বুজি লৈ তেওঁৰ মাজত থকা সম্ভাৱনা, প্ৰতিভা আৰু সৃষ্টিশীল শক্তিসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ ইতিবাচক প্ৰয়োগৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
(চ) হতাশা আৰু বিফলতাৰ সৈতে মোকাবিলা:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে মানুহক হতাশা আৰু বিফলতাৰ সৈতে দৃঢ়তাৰে মোকাবিলা কৰিবলৈ সহায় কৰে। বিফলতা আৰু সফলতা জীৱনৰ স্বাভাৱিক অংশ বুলি গ্ৰহণ কৰি বিফলতাৰ পৰা শিক্ষা লৈ ভৱিষ্যতৰ বাবে সুপৰিকল্পিতভাৱে আগবাঢ়িবলৈ ই উৎসাহিত কৰে।
(ছ) মানৱীয় সম্পৰ্ক শক্তিশালী কৰা:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে মানুহৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু মানৱীয় সংযোগ শক্তিশালী কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। শক্তিশালী সামাজিক সম্পৰ্কই ব্যক্তিৰ সুখ বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে এখন সুস্থ আৰু ইতিবাচক সমাজ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
(জ) প্ৰতিকূলতাৰ সৈতে মোকাবিলা:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে মানুহক জীৱনৰ বিভিন্ন প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিৰ সৈতে কেনেদৰে মোকাবিলা কৰিব লাগে, কেনেদৰে উৎপাদনশীল হ’ব লাগে আৰু আনৰ সৈতে সুস্থ তথা ইতিবাচক সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিব লাগে, সেই বিষয়ে সহায় কৰে।
(ঝ) ব্যক্তি, সম্প্ৰদায় আৰু সংগঠনৰ উন্নতি:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মানুহৰ বিকাশ আৰু ইতিবাচক কাৰ্যকলাপৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন। ব্যক্তিৰ লগতে সম্প্ৰদায় আৰু সংগঠনক উন্নত কৰিবলৈ সহায় কৰা শক্তি, গুণ আৰু ইতিবাচক উপাদানসমূহৰ ওপৰতো ই গুৰুত্ব দিয়ে।
(ঞ) কৃতজ্ঞতাৰ মনোভাৱ:ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে জীৱনত যি পোৱা গৈছে তাৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞ হোৱা আৰু ইতিবাচক মনোভাৱ গঢ়ি তুলিবলৈ উৎসাহিত কৰে। নোপোৱা বস্তুৰ বাবে অশান্তি কৰাৰ পৰিৱৰ্তে পোৱা সুবিধা, মৰম আৰু সহায়ৰ বাবে আনক, পৰিয়ালক আৰু সৃষ্টিকৰ্তাক ধন্যবাদ জনোৱাৰ অভ্যাস গঢ়ি তুলিবলৈ ই সহায় কৰে।
সামৰণিঃসামগ্ৰিকভাৱে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মানুহৰ ইতিবাচক গুণ, শক্তি, সম্ভাৱনা, সুখ, কৃতজ্ঞতা আৰু সুস্থ সম্পৰ্কৰ বিকাশ ঘটাই তেওঁলোকক সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সফল জীৱন যাপন কৰাত সহায় কৰা।
৯। মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা অবদান আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যা সম্পৰ্কে সজাগতা বৃদ্ধি কৰা, মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰা আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা অধিক সহজলভ্য কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই (WHO) গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মতে, মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক সুস্থতাৰ অৱস্থা য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ সামৰ্থ্য উপলব্ধি কৰিব পাৰে, জীৱনৰ স্বাভাৱিক চাপৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিব পাৰে, উৎপাদনশীল আৰু ফলপ্ৰসূভাৱে কাম কৰিব পাৰে আৰু সমাজলৈ অৰ্থপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াব পাৰে।
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মতে, “স্বাস্থ্য হৈছে সম্পূৰ্ণ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ অৱস্থা; কেৱল ৰোগ বা দুৰ্বলতাৰ অনুপস্থিতি নহয়।” সেয়েহে মানসিক স্বাস্থ্যক সামগ্ৰিক স্বাস্থ্যৰ এক অবিচ্ছেদ্য আৰু অত্যাৱশ্যকীয় অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ প্ৰধান অৱদানসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(১) মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংজ্ঞা আৰু ধাৰণা প্ৰদান:বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই মানসিক স্বাস্থ্যক কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি হিচাপে গণ্য নকৰি ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক মানসিক, সামাজিক আৰু আবেগিক সুস্থতাৰ সৈতে জড়িত বুলি ব্যাখ্যা কৰিছে।
(২) মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি বিশ্বব্যাপী সজাগতা বৃদ্ধি:বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে বিভিন্ন দেশৰ জনসাধাৰণৰ মাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰি আহিছে। মানসিক ৰোগৰ প্ৰতি থকা ভয়, ভুল ধাৰণা আৰু সামাজিক কলংক হ্ৰাস কৰাতো ই গুৰুত্ব দিয়ে।
(৩) মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ উন্নয়ন:মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰয়োজনীয় সেৱা সকলো লোকৰ বাবে সহজলভ্য কৰাৰ বাবে বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই বিভিন্ন দেশৰ চৰকাৰক নীতি, পৰিকল্পনা আৰু কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে।
(৪) মানসিক স্বাস্থ্য কাৰ্য পৰিকল্পনা:২০১৩ চনত বিশ্ব স্বাস্থ্য সভাই ২০১৩–২০২০ চনৰ বাবে সামগ্ৰিক মানসিক স্বাস্থ্য কাৰ্য পৰিকল্পনা অনুমোদন কৰে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল বিশ্বব্যাপী মানসিক সুস্থতা বৃদ্ধি কৰা, মানসিক বিকাৰ প্ৰতিৰোধ কৰা, উপযুক্ত যত্ন আৰু চিকিৎসা প্ৰদান কৰা, পুনৰুদ্ধাৰ বৃদ্ধি কৰা আৰু মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা।
(৫) কাৰ্য পৰিকল্পনাৰ চাৰিটা মুখ্য উদ্দেশ্য:এই কাৰ্য পৰিকল্পনাৰ মুখ্য উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল—
- (ক) মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে কাৰ্যকৰী নেতৃত্ব আৰু শাসন শক্তিশালী কৰা।
- (খ) সম্প্ৰদায়ভিত্তিক বিস্তৃত, সমন্বিত আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াশীল মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক যত্নৰ সেৱা প্ৰদান কৰা।
- (গ) মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতি আৰু প্ৰতিৰোধৰ বাবে কৌশল ৰূপায়ণ কৰা।
- (ঘ) মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত তথ্য-ব্যৱস্থা, প্ৰমাণ আৰু গৱেষণা শক্তিশালী কৰা।
(৬) Mental Health Atlas প্ৰকাশ:বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই Mental Health Atlas-ৰ জৰিয়তে বিভিন্ন দেশৰ মানসিক স্বাস্থ্য নীতি, সেৱা, সম্পদ আৰু অগ্ৰগতিৰ তথ্য সংগ্ৰহ আৰু মূল্যায়ন কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ অৱস্থা সম্পৰ্কে এখন সামগ্ৰিক ছবি লাভ কৰিব পাৰি।
(৭) মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱধান হ্ৰাস:বিশেষকৈ নিম্ন আৰু মধ্যম আয়ৰ দেশসমূহত মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ অভাৱ দূৰ কৰাৰ বাবে বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই বিভিন্ন কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে প্ৰয়োজনীয় চিকিৎসা, মনোসামাজিক সহায় আৰু যত্ন অধিক লোকৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱা।
(৮) মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে চৰকাৰক সহায়:বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই বিভিন্ন দেশৰ চৰকাৰক মানসিক স্বাস্থ্যৰ তথ্য মূল্যায়ন, নীতি প্ৰস্তুতকৰণ আৰু কাৰ্যকৰী কৌশল ৰূপায়ণত সহায় কৰি আহিছে।
(৯) Ottawa Charter-ৰ জৰিয়তে স্বাস্থ্য উন্নয়ন:১৯৮৬ চনৰ Ottawa Charter for Health Promotion-এ স্বাস্থ্য উন্নয়নৰ বাবে পাঁচটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশল উল্লেখ কৰে—
- (ক) স্বাস্থ্যকৰ ৰাজহুৱা নীতি গঢ়ি তোলা।
- (খ) ব্যক্তিগত দক্ষতা বিকাশ কৰা।
- (গ) স্বাস্থ্য সেৱাসমূহ পুনৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা।
- (ঘ) সহায়ক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা।
- (ঙ) সম্প্ৰদায়ৰ কাৰ্য শক্তিশালী কৰা।
(১০) মানসিক স্বাস্থ্যৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ:বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা, অধিকাৰ আৰু সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য হ্ৰাস কৰি মানৱীয় আৰু অধিকাৰভিত্তিক দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণৰ বাবে উৎসাহিত কৰে।
(১১) কোভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভূমিকা:কোভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত বৃদ্ধি পোৱা উদ্বেগ, মানসিক চাপ আৰু অন্যান্য মানসিক স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাৰ প্ৰতি বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সহায় আৰু সেৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে।
সামৰণিঃসামগ্ৰিকভাৱে, বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই মানসিক স্বাস্থ্যক বিশ্বব্যাপী জনস্বাস্থ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছে। নীতি আৰু পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰা, সজাগতা বৃদ্ধি, গৱেষণা, মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ উন্নয়ন, মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষা আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ ব্যৱধান হ্ৰাস কৰাৰ জৰিয়তে WHO-এ বিশ্বজুৰি মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতিত উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াই আহিছে।
১০। সামগ্রিক মানসিক স্বাস্থ্য কাৰ্য পৰিকল্পনা ২০১৩-২০২০ৰ ব্যৱস্থাবোৰ আলোচনা কৰা
উত্তৰঃ- বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই (WHO) ২০১৩ চনৰ মে’ মাহত ২০১৩–২০২০ বৰ্ষৰ বাবে সামগ্ৰিক মানসিক স্বাস্থ্য কাৰ্য পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত এই কাৰ্য পৰিকল্পনাৰ সময়সীমা বৃদ্ধি কৰি ২০৩০ চনলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ২০২১ চনত ৭৪তম বিশ্ব স্বাস্থ্য সভাই ইয়াৰ সংশোধিত ৰূপ আৰু নতুন ৰূপায়ণ সূচকসমূহক সমৰ্থন কৰে।
এই কাৰ্য পৰিকল্পনাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ, বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়, আঞ্চলিক তথা ৰাষ্ট্ৰীয় অংশীদাৰসকলক মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰাৰ বাবে এক সুসংগঠিত দিশ-নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰা। ইয়াৰ জৰিয়তে মানসিক স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাৰ প্ৰতিৰোধ, মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ প্ৰসাৰ আৰু সকলোৰে বাবে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰ নিশ্চিত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
কাৰ্য পৰিকল্পনাৰ প্ৰধান ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল—
(১) মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে নেতৃত্ব আৰু শাসন শক্তিশালী কৰা:মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত অধিক ফলপ্ৰসূ নেতৃত্ব আৰু শাসন ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। চৰকাৰসমূহক মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে উপযুক্ত নীতি, আইন আৰু কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা হৈছে।
(২) সম্প্ৰদায়ভিত্তিক মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা:মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাসমূহ কেৱল বিশেষ প্ৰতিষ্ঠানকেন্দ্ৰিক নকৰি সম্প্ৰদায়ভিত্তিক কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক যত্নৰ বিস্তৃত, সমন্বিত আৰু সহজলভ্য সেৱা আগবঢ়োৱাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
(৩) মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতি আৰু প্ৰতিৰোধ:মানসিক স্বাস্থ্য উন্নত কৰা আৰু মানসিক বিকাৰ প্ৰতিৰোধ কৰাৰ বাবে বিভিন্ন কৌশল ৰূপায়ণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। মানসিক স্বাস্থ্য সম্পৰ্কে সজাগতা বৃদ্ধি, কলংক হ্ৰাস আৰু সুস্থ জীৱনশৈলী গঢ়ি তোলাও ইয়াৰ অন্তৰ্গত।
(৪) তথ্য-ব্যৱস্থা আৰু গৱেষণা শক্তিশালী কৰা:মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত তথ্য-ব্যৱস্থা, বৈজ্ঞানিক প্ৰমাণ আৰু গৱেষণা অধিক শক্তিশালী কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যা, সেৱা আৰু চিকিৎসা-পদ্ধতিৰ বিষয়ে অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য তথ্য লাভ কৰিব পৰা যায়।
(৫) মানসিক সুস্থতা বৃদ্ধি:ব্যক্তিৰ মানসিক সুস্থতা আৰু জীৱনৰ গুণগত মান উন্নত কৰাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে জীৱনৰ স্বাভাৱিক চাপৰ সৈতে সফলভাৱে মোকাবিলা কৰিব পৰাকৈ সক্ষম কৰি তোলাৰ লক্ষ্য লোৱা হৈছে।
(৬) মানসিক বিকাৰৰ প্ৰতিৰোধ আৰু চিকিৎসা:হতাশা, উদ্বেগ, স্কিজোফ্ৰেনিয়া আদি মানসিক বিকাৰৰ প্ৰতিৰোধ, সময়মতে চিনাক্তকৰণ আৰু উপযুক্ত চিকিৎসা তথা যত্নৰ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
(৭) আত্মহত্যা প্ৰতিৰোধ:বিশেষকৈ যুৱ সমাজৰ মাজত আত্মহত্যাৰ সমস্যা হ্ৰাস কৰাৰ বাবে উপযুক্ত প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।
(৮) মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰ:সকলো মানুহে যাতে প্ৰয়োজন অনুসৰি মানসম্পন্ন আৰু সুলভ মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা লাভ কৰিব পাৰে, তাৰ বাবে স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাৰ সৈতে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ সমন্বয় ঘটোৱাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
(৯) মানসিক স্বাস্থ্যত বিনিয়োগ বৃদ্ধি:মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত অধিক সম্পদ আৰু বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা, চিকিৎসা, প্ৰশিক্ষণ আৰু গৱেষণাৰ বাবে উপযুক্ত সম্পদৰ ব্যৱস্থা কৰাটো ইয়াৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।
(১০) মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষা:মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিসকলৰ মানৱ অধিকাৰ, মৰ্যাদা আৰু সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তি সুৰক্ষিত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। তেওঁলোকৰ প্ৰতি বৈষম্য আৰু সামাজিক কলংক হ্ৰাস কৰাৰ বাবেও ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ কথা কোৱা হৈছে।
(১১) মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে সজাগতা বৃদ্ধি:মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে জনসাধাৰণৰ মাজত সজাগতা আৰু বুজাবুজি বৃদ্ধি কৰা আৰু মানসিক ৰোগ সম্পৰ্কীয় ভুল ধাৰণা তথা কলংক হ্ৰাস কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
(১২) বহনক্ষম উন্নয়নৰ সৈতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংযোগ:মানসিক স্বাস্থ্যক বহনক্ষম উন্নয়নৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতি নোহোৱাকৈ সামগ্ৰিক স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক উন্নয়ন সম্পূৰ্ণৰূপে সম্ভৱ নহয় বুলি এই পৰিকল্পনাই গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
সামৰণিঃসামগ্ৰিক মানসিক স্বাস্থ্য কাৰ্য পৰিকল্পনাৰ মূল লক্ষ্য হৈছে মানসিক সুস্থতা বৃদ্ধি কৰা, মানসিক বিকাৰ প্ৰতিৰোধ আৰু চিকিৎসা কৰা, মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা শক্তিশালী কৰা, মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা আৰু সকলোৰে বাবে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ নিশ্চিত কৰা। আধুনিক সমাজত মানসিক স্বাস্থ্যৰ বৰ্ধিত প্ৰয়োজনীয়তাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি এই কাৰ্য পৰিকল্পনাই বিশ্বব্যাপী মানসিক স্বাস্থ্য উন্নয়নৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ-নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰিছে।
১১। মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ৰ ব্যৱস্থাবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:- ভাৰতত মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা অধিক সহজলভ্য কৰাৰ উদ্দেশ্যে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ (Mental Healthcare Act, 2017) প্ৰণয়ন কৰা হয়। এই বিধেয়কখন ২০১৬ চনৰ আগষ্ট মাহত ৰাজ্যসভাত আৰু ২০১৭ চনৰ ২৭ মাৰ্চত লোকসভাত গৃহীত হয়। ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমোদন লাভ কৰাৰ পিছত আইনখন প্ৰণয়ন কৰা হয় আৰু ২০১৮ চনৰ ২৯ মে’ৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়। এই আইনে পূৰ্বৰ Mental Health Act, 1987-ৰ স্থান গ্ৰহণ কৰে।
মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ৰ প্ৰধান ব্যৱস্থাসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(ক) মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ:এই আইনে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ মানৱ অধিকাৰ, মৰ্যাদা আৰু স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। প্ৰতিজন ব্যক্তিৰে মানসম্পন্ন, সুলভ আৰু সহজলভ্য মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা লাভ কৰাৰ অধিকাৰ আছে।
এই আইনে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিক অমানৱীয় বা নিষ্ঠুৰ চিকিৎসাৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। লগতে বিনামূলীয়া আইনী সেৱা লাভ, নিজৰ চিকিৎসাৰ ৰেকৰ্ড লাভ আৰু সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো অভাৱ বা অনিয়ম হ’লে অভিযোগ কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
(খ) আগতীয়া নিৰ্দেশনা (Advance Directive):মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিয়ে ভৱিষ্যতে তেওঁৰ চিকিৎসা কেনেদৰে হ’ব লাগে আৰু তেওঁৰ হৈ সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা মনোনীত প্ৰতিনিধি কোন হ’ব, সেই বিষয়ে আগতীয়াকৈ নিৰ্দেশনা দিয়াৰ অধিকাৰ লাভ কৰে। এই নিৰ্দেশনাৰ চিকিৎসাগত মূল্যায়নৰ ব্যৱস্থাও আইনে কৰিছে।
(গ) মানসিক স্বাস্থ্য কৰ্তৃপক্ষ আৰু প্ৰতিষ্ঠান:আইনখনৰ অধীনত কেন্দ্ৰীয় পৰ্যায়ত কেন্দ্ৰীয় মানসিক স্বাস্থ্য কৰ্তৃপক্ষ আৰু ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত ৰাজ্যিক মানসিক স্বাস্থ্য কৰ্তৃপক্ষ স্থাপনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
এই কৰ্তৃপক্ষসমূহে—
- মানসিক স্বাস্থ্য প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ পঞ্জীয়ন আৰু তদাৰক কৰে।
- মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ আৰু উন্নত কৰে।
- মানসিক স্বাস্থ্য পেছাদাৰীসকলৰ পঞ্জীয়ন বজাই ৰাখে।
- আৰক্ষী আৰু মানসিক স্বাস্থ্য পেছাদাৰীসকলক আইনখনৰ ব্যৱস্থাসমূহৰ বিষয়ে প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰে।
- মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা অভিযোগ গ্ৰহণ কৰে।
- মানসিক স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় বিষয়ত চৰকাৰক পৰামৰ্শ দিয়ে।
(ঘ) মানসিক স্বাস্থ্য প্ৰতিষ্ঠানত ভৰ্তি আৰু চিকিৎসা:আইনখনে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিক মানসিক স্বাস্থ্য প্ৰতিষ্ঠানত ভৰ্তি কৰা, চিকিৎসা প্ৰদান কৰা আৰু উপযুক্ত সময়ত অব্যাহতি দিয়াৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট নিয়ম আৰু প্ৰক্ৰিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। ব্যক্তিৰ অধিকাৰ আৰু সন্মান অক্ষুণ্ণ ৰাখি চিকিৎসা প্ৰদানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
(ঙ) আত্মহত্যাৰ চেষ্টাৰ ক্ষেত্ৰত মানৱীয় দৃষ্টিভংগী:আইনখনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে আত্মহত্যাৰ চেষ্টা কৰা ব্যক্তিক শাস্তি দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ মানসিক চাপ বা গুৰুতৰ মানসিক সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈ আছে বুলি ধৰি লৈ চিকিৎসা, যত্ন আৰু পুনৰ্সংস্থাপনৰ ব্যৱস্থা কৰা। চৰকাৰৰ ওপৰত এনে ব্যক্তিৰ যত্ন আৰু পুনৰ্সংস্থাপনৰ দায়িত্বও আৰোপ কৰা হৈছে।
(চ) ইলেক্ট্ৰ’কনভালচিভ থেৰাপী (ECT)-ৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ:মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত ECT ব্যৱহাৰৰ ওপৰত কঠোৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰা হৈছে। পেশী শিথিলকাৰী ঔষধ আৰু এনাস্থেচিয়া ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ ECT প্ৰদান কৰিব নোৱাৰি। নাবালকৰ ক্ষেত্ৰতো ECT ব্যৱহাৰৰ ওপৰত বিশেষ নিষেধাজ্ঞা আৰু সুৰক্ষা ব্যৱস্থা আছে।
(ছ) আৰক্ষীৰ দায়িত্ব:কোনো মানসিকভাৱে অসুস্থ ব্যক্তিৰ সৈতে দুৰ্ব্যৱহাৰ, অৱহেলা বা অন্যায় কৰা হৈছে বুলি সন্দেহ হ’লে আৰক্ষী বিষয়াই বিষয়টো সংশ্লিষ্ট কৰ্তৃপক্ষক জনাব লাগে। গৃহহীন বা অসহায় মানসিক ৰোগীসকলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি চিকিৎসা সেৱাৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ দায়িত্বও আৰক্ষীৰ ওপৰত আছে।
(জ) বৈষম্যৰ পৰা সুৰক্ষা:মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিয়ে যাতে সামাজিক বা স্বাস্থ্য সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্যৰ সন্মুখীন নহয়, তাৰ ওপৰত আইনখনে গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। তেওঁলোকক মৰ্যাদাপূৰ্ণ আৰু মানৱীয় ব্যৱহাৰ প্ৰদান কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
(ঝ) নাৰীৰ সুৰক্ষা:মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত নাৰীৰ অধিকাৰ আৰু সুৰক্ষাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। বিশেষ পৰিস্থিতিৰ বাহিৰে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত মাতৃক তেওঁৰ সন্তানৰ পৰা পৃথক নকৰাৰ ব্যৱস্থাও আইনখনত আছে।
(ঞ) মানসিক স্বাস্থ্য পৰ্যালোচনা ব’ৰ্ড:মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত, অভিযোগ আৰু ব্যক্তিৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে Mental Health Review Board-ৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। ই মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা অধিক ন্যায়সংগত আৰু অধিকাৰভিত্তিক কৰি তোলাত সহায় কৰে।
(ট) শাস্তিৰ ব্যৱস্থা:আইনৰ ব্যৱস্থা উলংঘা কৰিলে শাস্তিৰ ব্যৱস্থা আছে। অপৰাধৰ প্ৰকৃতি আৰু পুনৰাবৃত্তিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কাৰাদণ্ড আৰু জৰিমনা আৰোপ কৰিব পৰা যায়।
সামৰণিঃমানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ হৈছে ভাৰতৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধিকাৰভিত্তিক আইন। এই আইনে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা, স্বাধীনতা, অধিকাৰ আৰু চিকিৎসা লাভৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে মানসম্পন্ন আৰু সহজলভ্য মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা নিশ্চিত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। সেয়েহে ভাৰতৰ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাক অধিক মানৱীয়, ন্যায়সংগত আৰু অধিকাৰভিত্তিক কৰি তোলাত এই আইনখনৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে।
*****
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post