মুক্ত অৰ্থনীতিত সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি বিজ্ঞান
(1) বাণিজ্যৰ সমতা আৰু চলিত হিচাপৰ সমতাৰ পাৰ্থক্য
উত্তৰঃ
বাণিজ্যৰ সমতা (Balance of Trade) চলিত হিচাপৰ সমতা (Current Account Balance)
দেশৰ ৰপ্তানি আৰু আমদানিৰ পাৰ্থক্য বস্তু, সেৱা, আয় আৰু হস্তান্তৰ লেনদেনৰ সমষ্টি
কেৱল বস্তুৰ লেনদেন অন্তর্ভুক্ত কৰে বস্তু, সেৱা, আয় আৰু উপহাৰ অন্তর্ভুক্ত কৰে
সীমিত ধাৰণা অধিক বিস্তৃত ধাৰণা
(2) চৰকাৰী জমা লেন-দেন
উত্তৰঃ
চৰকাৰী জমা লেন-দেন হৈছে চৰকাৰৰ দ্বাৰা হোৱা বৈদেশিক সাহায্য, ঋণ আৰু অনুদান আদি লেনদেন।
গুৰুত্বঃ
১। বৈদেশিক লেন-দেনৰ ঘাটি পূৰণ কৰে।
২। উন্নয়নমূলক কামত সাহায্য কৰে।
৩। বৈদেশিক মুদ্ৰা সংৰক্ষণত সহায় কৰে।
(3) মুদ্ৰাগত আৰু প্ৰকৃত বিনিময় হাৰৰ পাৰ্থক্য
মুদ্ৰাগত বিনিময় হাৰ প্ৰকৃত বিনিময় হাৰ
এটা মুদ্ৰাৰ বিপৰীতে আন মুদ্ৰাৰ দাম মূল্যস্তৰ বিবেচনা কৰি কৰা বিনিময় হাৰ
বজাৰত নিৰ্ধাৰিত হয় মূল্যস্তৰৰ সৈতে জড়িত
কোনটো অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ?
প্ৰকৃত বিনিময় হাৰ বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ ই বস্তুৰ প্রকৃত দাম দেখুৱায়।
(4) প্ৰকৃত বিনিময় হাৰ গণনা
দিয়া আছে
1 টকা = 1.25 ইয়েন
জাপানৰ মূল্যস্তৰ = 3
ভাৰতৰ মূল্যস্তৰ = 1.2
প্ৰথমে মুদ্ৰাগত বিনিময় হাৰ
1 ইয়েন = 1 / 1.25
= 0.8 টকা
প্ৰকৃত বিনিময় হাৰ
= (মুদ্ৰাগত বিনিময় হাৰ × বিদেশৰ মূল্যস্তৰ) ÷ ঘৰুৱা মূল্যস্তৰ
= (0.8 × 3) ÷ 1.2
= 2.4 ÷ 1.2
= 2
(5) স্বর্ণমান ব্যৱস্থাত ভাৰসমতা লাভ
উত্তৰঃ
স্বর্ণমান ব্যৱস্থাত যদি এখন দেশত আমদানি বেছি হয় তেন্তে স্বর্ণ বাহিৰলৈ যায়। ফলত—
১। মুদ্ৰাৰ যোগান কমে
২। দাম হ্ৰাস পায়
৩। ৰপ্তানি বৃদ্ধি পায়
৪। আমদানি কমে
এই স্বয়ংক্রিয় প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ভাৰসমতা পুনৰ স্থাপন হয়।
(6) পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা
উত্তৰঃ
এই ব্যৱস্থাত বিনিময় হাৰ বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰিত হয়।
(7) অৱমূল্যায়ন আৰু বহির্মূল্য হ্ৰাসৰ পাৰ্থক্য
অৱমূল্যায়ন বহির্মূল্য হ্ৰাস
স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত ঘটে ভাসমান বিনিময় হাৰত ঘটে
চৰকাৰৰ সিদ্ধান্তৰ ফল বজাৰৰ শক্তিৰ ফল
(8) পৰিচালিত ভাসমান ব্যৱস্থাত কেন্দ্রীয় বেংকৰ হস্তক্ষেপ
উত্তৰঃ
হয়, কেতিয়াবা কেন্দ্রীয় বেংকে হস্তক্ষেপ কৰে।
কাৰণঃ
১। বিনিময় হাৰৰ অতিৰিক্ত ওঠানামা ৰোধ কৰা।
২। বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ স্থিৰতা বজাই ৰখা।
৩। অৰ্থনৈতিক স্থিৰতা নিশ্চিত কৰা।
(9) ঘৰুৱা বস্তুৰ চাহিদা আৰু ঘৰুৱা চাহিদা
উত্তৰঃ
দুয়োটা একে নহয়।
ঘৰুৱা বস্তুৰ চাহিদা = ঘৰুৱা উৎপাদিত বস্তুৰ চাহিদা
ঘৰুৱা চাহিদা = দেশৰ ভিতৰত হোৱা সকলো চাহিদা (আমদানি অন্তর্ভুক্ত)
(10) প্ৰান্তিক আমদানিৰ প্ৰৱণতা
দিয়া আছে
M = 60 + 0.06Y
প্ৰান্তিক আমদানিৰ প্ৰৱণতা (MPM)
= 0.06
সম্পৰ্কঃ
MPM বাঢ়িলে সামগ্রিক চাহিদা কমে, কাৰণ আয়ৰ এটা অংশ বিদেশলৈ যায়।
(11) মুকলি অৰ্থনীতিৰ গুণক কিয় সৰু
উত্তৰঃ
মুকলি অৰ্থনীতিত আয়ৰ এটা অংশ আমদানিত ব্যয় হয়। ফলত দেশৰ ভিতৰত উপভোগ কমে। সেয়ে গুণকৰ প্ৰভাৱ কম হয়।
(12) আনুপাতিক কৰ ব্যৱস্থাত মুকলি অৰ্থনীতিৰ গুণক
উত্তৰঃ
গুণক =
1 / [1 − MPC (1 − t) + MPM]
য’ত
t = কৰ হাৰ
MPM = প্ৰান্তিক আমদানিৰ প্ৰৱণতা
(13) ভাৰসাম্য আয় গণনা
দিয়া আছে
C = 40 + 0.05YD
T = 50
I = 60
G = 40
X = 90
M = 50 + 0.05Y
YD = Y − T
C = 40 + 0.05(Y − 50)
= 37.5 + 0.05Y
AD = C + I + G + X − M
= (37.5 + 0.05Y) + 60 + 40 + 90 − (50 + 0.05Y)
= 177.5
Y = 177.5
প্ৰকৃত ৰপ্তানি
NX = X − M
= 90 − (50 + 0.05 × 177.5)
= 90 − 58.875
= 31.125
(14) যদি X = 100 হয়
নতুন AD বৃদ্ধি পায়। ফলত
ভাৰসাম্য আয় বৃদ্ধি হয় আৰু প্ৰকৃত ৰপ্তানিও বৃদ্ধি হয়।
(15) G − T = (S − I) − (X − M)
উত্তৰঃ
ইয়াক জাতীয় আয় পৰিচয় (National Income Identity) বুলি কোৱা হয়। ই দেখুৱায় যে চৰকাৰী ঘাটি, ব্যক্তিগত সঞ্চয়-বিনিয়োগ আৰু বৈদেশিক বাণিজ্যৰ মাজত সম্পৰ্ক আছে।
(16) যদি A দেশত মুদ্ৰাস্ফীতি বেছি হয়
উত্তৰঃ
A দেশৰ বস্তুৰ দাম বৃদ্ধি পায়। ফলত—
১। ৰপ্তানি কমে
২। আমদানি বাঢ়ে
ফলত বাণিজ্য ঘাটি সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(17) চলিত হিচাপৰ ঘাটি
উত্তৰঃ
চলিত হিচাপৰ ঘাটি দেশখনৰ বৈদেশিক লেন-দেনত সমস্যা দেখুৱায়। ই অধিক আমদানি বা ঋণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা বঢ়ায়। সেয়ে ই সতৰ্ক সংকেত হিচাপে ধৰা হয়।
(18) ভাৰসাম্য আয় গণনা
দিয়া আছে
C = 100 + 0.75YD
t = 20%
YD = 0.8Y
C = 100 + 0.75(0.8Y)
= 100 + 0.6Y
M = 100 + 0.2Y
AD
= C + I + G + X − M
= (100 + 0.6Y) + 500 + 750 + 150 − (100 + 0.2Y)
= 1400 + 0.4Y
ভাৰসাম্য
Y = 1400 + 0.4Y
0.6Y = 1400
Y = 2333.33
(19) বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা
উত্তৰঃ
১। স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা
২। ভাসমান বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা
৩। পৰিচালিত ভাসমান ব্যৱস্থা