১৮৫৭-ৰ বিদ্ৰোহ, ইয়াৰ স্বৰুপ
১। কি পৰিস্থিতিত ১৮৫৭-ৰ বিদ্ৰোহৰ সূত্ৰপাত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ সূত্ৰপাত বিভিন্ন ৰাজনৈতিক, আৰ্থিক, সামাজিক আৰু সামৰিক কাৰণৰ ফলত হৈছিল। গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল লৰ্ড ডেলহাউচিৰ স্বত্ববিলোপ নীতিয়ে বহু দেশীয় ৰজাক সিংহাসনৰ পৰা বঞ্চিত কৰিছিল। বৃটিছসকলে ভাৰতৰ পৰা সস্তাত কেঁচামাল লৈ গৈ ইংলেণ্ডত সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰি অধিক দামত বিক্ৰী কৰিছিল, যাৰ ফলত দেশীয় উদ্যোগ ধ্বংস হৈছিল। কৃষকসকল অধিক খাজনাৰ বোজাত পীড়িত হৈছিল। সৈন্যসকলৰ মাজতো অসন্তোষ বৃদ্ধি পাইছিল, বিশেষকৈ এনফিল্ড ৰাইফলৰ কাৰ্ট্ৰিজত গৰু আৰু শূকুৰৰ চৰ্বি ব্যৱহাৰৰ গুজবে ধৰ্মীয় আঘাত কৰিছিল। এই সকলো কাৰণে ভাৰতীয় সৈন্য আৰু সাধাৰণ লোকসকলে মিলি বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰিছিল।
২। বিদ্ৰোহী চিপাহীসকলে কিয় আৰু কোন কোন দেশীয় শাসকক নেতৃত্বৰ বাবে বাছি লৈছিল?
উত্তৰঃ বিদ্ৰোহী চিপাহীসকলে জনসমৰ্থন লাভ কৰিবলৈ আৰু বিদ্ৰোহক শক্তিশালী কৰিবলৈ কিছুমান জনপ্ৰিয় দেশীয় শাসকক নেতৃত্বৰ বাবে বাছি লৈছিল। তেওঁলোকে ভাবিছিল যে এই নেতাসকলে ৰাইজৰ মাজত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিব পাৰিব। মাৰাঠা পেছোৱাৰ উত্তৰাধিকাৰী নানা চাহেব, ঝান্সীৰ ৰাণী লক্ষ্মীবাই, বিহাৰৰ কোঁৱৰ সিং, আৰু অৱধৰ বিৰজিছ কাদিৰে বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰিছিল। এইসকল নেতাই নিজৰ নিজৰ অঞ্চলত ৰাইজ আৰু সৈন্যসকলক সংগঠিত কৰি বৃটিছৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিছিল।
৩। বিদ্ৰোহীসকলৰ সাংগঠনিক সবলতা আৰু দুৰ্বলতা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
সৰলতা:
১। বিদ্ৰোহে বহু অঞ্চলত বিস্তাৰ লাভ কৰিছিল।
২। শক্তিশালী নেতাসকলৰ উপস্থিতি আছিল।
৩। জনসাধাৰণৰ কিছু সমৰ্থন লাভ কৰিছিল।
৪। দেশত একতাৰ ভাবনা বৃদ্ধি কৰিছিল।
দুৰ্বলতা:
১। সৰ্বভাৰতীয় নেতৃত্বৰ অভাৱ আছিল।
২। বহু নেতা ব্যক্তিগত স্বাৰ্থত প্ৰেৰিত আছিল।
৩। সকলো দেশীয় ৰজাই সমৰ্থন কৰা নাছিল।
৪। সামৰিক আৰু প্ৰযুক্তিগত দিশত ইংৰাজসকল অধিক শক্তিশালী আছিল।
৪। ১৮৫৭-ৰ বিদ্ৰোহৰ বাবে কোন কোন গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল দায়ী আছিল আৰু কিয়?
উত্তৰঃ এই বিদ্ৰোহৰ বাবে মূলতে লৰ্ড ডেলহাউচি আৰু লৰ্ড কেনিং দায়ী আছিল বুলি ধৰা হয়। ডেলহাউচিৰ স্বত্ববিলোপ নীতিৰ ফলত বহু দেশীয় শাসকে নিজৰ ৰাজ্য হেৰুৱাই অসন্তুষ্ট হৈছিল। লগতে তেওঁৰ সম্প্ৰসাৰণবাদী নীতিয়ে ৰাইজৰ মাজত অসন্তোষ সৃষ্টি কৰিছিল। আনহাতে লৰ্ড কেনিঙে বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত বিদ্ৰোহীসকলৰ অভিযোগ বুজিবলৈ চেষ্টা নকৰি কঠোৰভাৱে দমন কৰিছিল।
৫। ১৮৫৭-ৰ বিদ্ৰোহৰ পৰাজয় স্বাভাৱিক আছিলনে?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পৰাজয় বহু দিশৰ পৰা স্বাভাৱিক আছিল। এই বিদ্ৰোহ সৰ্বভাৰতীয় ৰূপত সংঘটিত হোৱা নাছিল আৰু সকলো অঞ্চল আৰু সমাজশ্ৰেণীয়ে অংশ লোৱা নাছিল। বিদ্ৰোহীসকলৰ মাজত ঐক্যৰ অভাৱ আছিল। ইংৰাজসকলৰ তুলনাত তেওঁলোকৰ সামৰিক শক্তি আৰু সংগঠন দুর্বল আছিল। লগতে ইংৰাজসকলে উন্নত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰিছিল। এই সকলো কাৰণতে বিদ্ৰোহ বিফল হৈছিল।
৬। বিদ্ৰোহীসকলৰ মাজত একতা বজাই ৰাখিবলৈ কি ব্যৱস্থা লোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ বিদ্ৰোহীসকলে একতা বজাই ৰাখিবলৈ কিছুমান গুৰুত্বপূর্ণ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁলোকে বাহাদুৰ শাহ জফৰক ভাৰতৰ সম্ৰাট হিচাপে ঘোষণা কৰি সকলোকে এক পতাকাৰ তলত একত্ৰিত কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। বিভিন্ন অঞ্চলৰ নেতাসকলে পাৰস্পৰিক সহযোগিতা কৰিছিল। হিন্দু-মুছলমান ঐক্য বজাই ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছিল। ৰাইজক একেলগে সংগঠিত কৰি ইংৰাজৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ উৎসাহিত কৰা হৈছিল।
৭। বিদ্ৰোহটো দমন কৰিবলৈ চৰকাৰে কি পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বৃটিছ চৰকাৰে বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ কঠোৰ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল। সামৰিক আইন জাৰি কৰি বিদ্ৰোহীসকলক কঠোৰ শাস্তি দিয়া হৈছিল। বহু বিদ্ৰোহীক মৃত্যুদণ্ড দিয়া হৈছিল। বৃটেইনৰ পৰা অধিক সৈন্য অনা হৈছিল। দিল্লী দখল কৰিবলৈ বিশেষ অভিযান চলোৱা হৈছিল আৰু শেষত দিল্লী পুনৰ দখল কৰা হৈছিল। এইদৰে কঠোৰ সামৰিক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে বিদ্ৰোহ দমন কৰা হৈছিল।
৮। ভাৰতৰ মানচিত্ৰত বিদ্ৰোহৰ চাৰিটা মুখ্য কেন্দ্ৰ দেখুওৱা।
উত্তৰঃ মুখ্য কেন্দ্ৰসমূহ আছিল— দিল্লী, মীৰাট, কানপুৰ, লক্ষ্মৌ।
◻️ চমু ৰচনা (৫ নম্বৰ)
৯। অৱধত বিদ্ৰোহ কিয় অধিক জনপ্রিয় হৈছিল?
উত্তৰঃ অৱধত বিদ্ৰোহ অধিক জনপ্রিয় হৈছিল কাৰণ বৃটিছসকলে ১৮৫৬ চনত অৱধ ৰাজ্য দখল কৰি নবাব ৱাজিদ আলি শাহক সিংহাসনৰ পৰা অপসাৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত তালুকদাৰ আৰু জমিদাৰসকলে নিজৰ সম্পত্তি হেৰুৱাই অসন্তুষ্ট হৈছিল। কৃষকসকল অধিক খাজনাৰ বোজাত পীড়িত হৈছিল। সৈন্যসকলৰ মাজতো অসন্তোষ আছিল। এই সকলো শ্ৰেণীৰ লোকে মিলি বিদ্ৰোহত অংশ লৈছিল।
১০। ১৮৫৭-ৰ বিদ্ৰোহৰ গুৰুত্ব আৰু প্রকৃতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ ভাৰতৰ প্ৰথম বৃহৎ স্বাধীনতা সংগ্ৰাম আছিল। ইয়াত সৈন্য, কৃষক, জমিদাৰ আৰু দেশীয় শাসকসকলে অংশ লৈছিল। যদিও বিদ্ৰোহ বিফল হৈছিল, ই ভাৰতীয়সকলৰ মাজত জাতীয়তাবাদৰ অনুভূতি জগাই তুলিছিল। ইয়াৰ প্ৰকৃতি সামৰিক আৰু জনআন্দোলন দুয়ো আছিল।
১১। বিদ্ৰোহটোৰ হ্ৰস্ব আৰু দীর্ঘম্যাদী ফলাফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
হ্ৰস্বম্যাদী ফলাফল: বিদ্ৰোহ দমন কৰা হৈছিল আৰু বহু লোকক শাস্তি দিয়া হৈছিল।
দীর্ঘম্যাদী ফলাফল: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসন শেষ হৈ ভাৰত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ অধীনলৈ গ’ল। ভাৰতীয়সকলৰ মাজত জাতীয় চেতনা বৃদ্ধি পাইছিল।
১২। মীৰাট, দিল্লী আৰু গোৱালিয়ৰত হোৱা বিদ্ৰোহৰ বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ মীৰাটত ১০ মে’ ১৮৫৭ তাৰিখে প্ৰথম বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হৈছিল। তাৰ পিছত বিদ্ৰোহীসকলে দিল্লীত গৈ বাহাদুৰ শাহ জফৰক সম্ৰাট ঘোষণা কৰিছিল। গোৱালিয়ৰত তান্তিয়া টোপী আৰু ৰাণী লক্ষ্মীবাইয়ে নেতৃত্ব দি ইংৰাজৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰিছিল।
১৩। ১৮৫৭-ৰ বিদ্ৰোহৰ ব্যাখ্যা বিভিন্নজনে কেনেদৰে কৰে?
উত্তৰঃ কিছুমান ইতিহাসবিদে ইয়াক “চিপাহী বিদ্ৰোহ” বুলি কয়, আনহাতে কিছুমানে ইয়াক “প্ৰথম স্বাধীনতা সংগ্ৰাম” বুলি গণ্য কৰে। কিছুমানে ইয়াক সামৰিক বিদ্ৰোহ বুলি ব্যাখ্যা কৰে।
১৪। ইতিহাসবিদসকলে দৃশ্য সমল কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰে?
উত্তৰঃ ইতিহাসবিদসকলে ছবি, চিত্র, দলিল আদিৰ সহায়ত অতীতৰ ঘটনাৰ ব্যাখ্যা কৰে। এইবোৰে ঘটনাৰ বাস্তৱতা বুজিবলৈ সহায় কৰে।
১৫। ছবিবোৰে ইংৰাজসকলৰ মতামতত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ ছবিবোৰে বিদ্ৰোহীসকলক নিষ্ঠুৰ হিচাপে দেখুৱাই ইংৰাজসকলৰ মাজত ভয় আৰু ঘৃণা সৃষ্টি কৰিছিল, যাৰ ফলত তেওঁলোকে কঠোৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।
১৬। অৱধত হোৱা বিদ্ৰোহৰ কাৰণ আৰু তাৎপর্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অৱধ দখল, তালুকদাৰৰ সম্পত্তি হৰণ আৰু কৃষকৰ ওপৰত অধিক খাজনা আৰোপ কৰা বিদ্ৰোহৰ মূল কাৰণ আছিল। ইয়াৰ তাৎপর্য হ’ল— বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ লোক একেলগে ইংৰাজৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিছিল।
◻️ চমু টোকা (৩ নম্বৰ)
১৮। (ক) মঙ্গল পাণ্ডে
উত্তৰঃ মঙ্গল পাণ্ডে এজন ভাৰতীয় সৈনিক আছিল যিয়ে ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ সূত্ৰপাতত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁ এনফিল্ড ৰাইফল ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰি বৃটিছ বিষয়া আক্ৰমণ কৰিছিল।
(খ) ৰাণী লক্ষ্মীবাই
উত্তৰঃ ঝান্সীৰ ৰাণী লক্ষ্মীবাই বিদ্ৰোহৰ এগৰাকী বীৰাঙ্গনা আছিল। তেওঁ ইংৰাজৰ বিৰুদ্ধে সাহসেৰে যুদ্ধ কৰি জীৱন উৎসৰ্গ কৰিছিল।
(গ) তান্তিয়া টোপী
উত্তৰঃ তান্তিয়া টোপী বিদ্ৰোহৰ এগৰাকী মুখ্য নেতা আছিল। তেওঁ নানা চাহেবৰ সহযোগী হৈ বহু ঠাইত ইংৰাজৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰিছিল।
(ঘ) নানা চাহেব
উত্তৰঃ নানা চাহেব মাৰাঠা পেছোৱাৰ উত্তৰাধিকাৰী আছিল। তেওঁ কানপুৰত বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব দিছিল।
(ঙ) কোঁৱৰ সিং
উত্তৰঃ কোঁৱৰ সিং বিহাৰৰ এজন বৃদ্ধ কিন্তু সাহসী নেতা আছিল যিয়ে বিদ্ৰোহত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
(চ) মৌলবী আহমদুল্লাহ ছাহ
উত্তৰঃ তেওঁ ধৰ্মীয় নেতা আছিল আৰু বিদ্ৰোহত সক্ৰিয়ভাৱে অংশ লৈছিল।
(ছ) মণিৰাম দেৱান
উত্তৰঃ মণিৰাম দেৱান অসমত বিদ্ৰোহ সংগঠিত কৰা এজন গুৰুত্বপূর্ণ নেতা আছিল।
(জ) ডেলহাউচি
উত্তৰঃ লৰ্ড ডেলহাউচি বৃটিছ গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল আছিল যিয়ে স্বত্ববিলোপ নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰি বিদ্ৰোহৰ অন্যতম কাৰণ সৃষ্টি কৰিছিল।