উপনিৱেশিক কালৰ ভাৰতীয় নগৰ
◻️ ১০০-১৫০ শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ লিখাঃ (৩ নম্বৰ)
১। নগৰৰ সংজ্ঞা কি? নগৰ আৰু গাঁৱৰ পাৰ্থক্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নগৰ হৈছে এনে এখন বসতি অঞ্চল য’ত জনসংখ্যা অধিক আৰু জীৱিকাৰ মূল উৎস কৃষিৰ বাহিৰে ব্যৱসায়, উদ্যোগ, সেৱা আদি। নগৰ আৰু গাঁৱৰ মাজত কিছুমান স্পষ্ট পাৰ্থক্য আছে। গাঁৱত মানুহে মূলতঃ কৃষি আৰু পশুপালনত নিৰ্ভৰ কৰে, কিন্তু নগৰত মানুহে ব্যৱসায়, উদ্যোগ, চাকৰি আৰু প্ৰশাসনিক কামত নিয়োজিত থাকে। গাঁৱৰ জীৱন সৰল আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু নগৰৰ জীৱন আধুনিক আৰু সুবিধাসম্পন্ন। নগৰত উন্নত যাতায়াত, শিক্ষা, চিকিৎসা আদি সুবিধা থাকে। ইয়াৰ উপৰিও নগৰত ঘন বসতি আৰু পকা ঘৰ দেখা যায়, গাঁৱত তুলনামূলকভাৱে জনসংখ্যা কম আৰু ঘৰবোৰ সাধাৰণ হয়।
২। মোগলৰ দিনৰ নগৰীয়া জীৱনৰ এক ছবি দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ মোগল যুগত নগৰীয়া জীৱন যথেষ্ট উন্নত আৰু জাকজমকতাৰে ভৰা আছিল। দিল্লী, আগ্ৰা আৰু লাহোৰ আদি নগৰসমূহ প্ৰশাসনিক আৰু বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ আছিল। এই নগৰবোৰত ৰাজপ্ৰাসাদ, দুৰ্গ আৰু বজাৰ আদি আছিল। মনসবদাৰ আৰু জাগীৰদাৰসকলে নিজৰ ভৱন নিৰ্মাণ কৰিছিল। নগৰত শিল্পী, শিপিনী আৰু বণিকসকলৰ সংখ্যা অধিক আছিল আৰু তেওঁলোকে বিভিন্ন সামগ্ৰী উৎপাদন কৰিছিল। ৰাজস্ব ব্যৱস্থা শক্তিশালী আছিল আৰু ৰাইজৰ পৰা কৰ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। নগৰবোৰত সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক জীৱনো উন্নত আছিল।
৩। ১৮ শতিকাত মোগলৰ দিনৰ নগৰবোৰৰ ঠাইত নতুন নগৰৰ উত্থানৰ কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ১৮ শতিকাত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ ফলত পুৰণি নগৰবোৰৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায়। দিল্লী আৰু আগ্ৰা যেনে ৰাজধানী নগৰবোৰে ৰাজনৈতিক শক্তি হেৰুৱায়। ইয়াৰ ফলত প্ৰাদেশিক শাসকসকল শক্তিশালী হৈ উঠে আৰু নতুন নগৰৰ বিকাশ ঘটে। হায়দৰাবাদ, পুনা, নাগপুৰ, লক্ষ্ণৌ আদি নতুন ৰাজধানী হিচাপে গঢ় লৈ উঠে। বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপো নতুন ঠাইলৈ সৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। বণিক, শিল্পী আৰু অন্যান্য লোকসকলো নতুন সুযোগৰ সন্ধানত এই নতুন নগৰবোৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
৪। বৃটিছ ঔপনিবেশিক কালত পিয়লৰ তথ্যই কেনেদৰে নগৰীকৰণত সহায় কৰিছিল?
উত্তৰঃ বৃটিছ শাসনকালত পিয়লৰ তথ্য নগৰীকৰণ অধ্যয়নৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ সমল আছিল। ১৮৭২ চনত প্ৰথম সৰ্বভাৰতীয় পিয়ল অনুষ্ঠিত হয় আৰু তাৰ পিছত নিয়মিতভাৱে প্ৰতি ১০ বছৰত পিয়ল কৰা হৈছিল। এই তথ্যৰ জৰিয়তে জনসংখ্যা বৃদ্ধি, নগৰ-গাঁওৰ অনুপাত, বৃত্তি, ধৰ্ম, জন্ম-মৃত্যু আদি বিষয়ে জানিব পৰা গৈছিল। এইবোৰ তথ্যই নগৰ উন্নয়ন, পৰিকল্পনা আৰু প্ৰশাসনত সহায় কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও ঐতিহাসিক পৰিৱর্তনসমূহ বুজিবলৈও এই তথ্যসমূহ সহায়ক আছিল।
৫। পিয়লৰ তথ্যবোৰ মূল্যবান হলেও ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা কিয় দেখা যায়?
উত্তৰঃ পিয়লৰ তথ্যবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ হলেও কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছিল। বহু মানুহে নিজৰ সঠিক তথ্য দাঙি ধৰাৰ পৰা বিৰত থাকিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, কিছুমানে নিজৰ পেছা সলনি কৰি উচ্চ মৰ্যাদা দেখুৱাব বিচাৰিছিল। জন্ম আৰু মৃত্যু সম্পৰ্কীয় তথ্য সঠিকভাৱে লিপিবদ্ধ নোহোৱা সমস্যাও আছিল। তদুপৰি, এজন ব্যক্তিৰ একাধিক পেছা থাকিব পাৰে, যাক শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা কঠিন। এই কাৰণসমূহৰ বাবে পিয়লৰ তথ্য সদায় সম্পূৰ্ণ সঠিক নহয়।
৬। ‘শ্বেত নগৰ’ আৰু ‘কৃষ্ণ নগৰ’ৰ তাৎপর্য কি?
উত্তৰঃ ঔপনিবেশিক যুগত নগৰবোৰত বৰ্ণভিত্তিক বিভাজন দেখা গৈছিল। ‘শ্বেত নগৰ’ত ইউৰোপীয় লোকসকল বাস কৰিছিল আৰু এই অঞ্চল উন্নত আৰু পৰিষ্কাৰ আছিল। ইয়াত উন্নত সুবিধা আৰু সুৰক্ষা ব্যৱস্থা আছিল। আনহাতে, ‘কৃষ্ণ নগৰ’ত ভাৰতীয় লোকসকল বাস কৰিছিল। এই অঞ্চলত শিল্পী, বণিক, শ্ৰমিক আদি লোক আছিল আৰু পৰিৱেশ তুলনামূলকভাৱে কম উন্নত আছিল। এই বিভাজনে বৰ্ণ বৈষম্যৰ স্পষ্ট চিহ্ন দাঙি ধৰে।
৭। ঔপনিবেশিক কালত ভাৰতীয় বণিকসকলৰ ইউৰোপীয়সকলৰ লগত সম্পর্ক কেনে আছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিবেশিক যুগত ভাৰতীয় বণিকসকলৰ ইউৰোপীয়সকলৰ সৈতে সহযোগিতা আৰু প্ৰতিযোগিতা দুয়ো ধৰণৰ সম্পর্ক আছিল। ইউৰোপীয় কোম্পানীবোৰে ভাৰতীয় বণিক, দুভাষী আৰু মধ্যস্থতাকাৰীৰ সহায় লৈ বাণিজ্য চলাইছিল। বহু ভাৰতীয় বণিকে ইউৰোপীয়সকলৰ লগত মিলি ব্যৱসায় কৰি ধনী হৈছিল। কিন্তু ইউৰোপীয়সকলৰ ৰাজনৈতিক শক্তি অধিক হোৱাত তেওঁলোকৰ প্ৰভাৱো বেছি আছিল। এই সম্পৰ্কে ভাৰতীয় বণিকসকলক কিছু সুযোগ দিয়াৰ লগতে সীমাবদ্ধতাও আৰোপ কৰিছিল।
৮। ভাৰতীয় বণিকসকলে ঔপনিবেশিক কালত নিজকে কেনেকৈ প্রতিষ্ঠা কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় বণিকসকলে ইউৰোপীয় কোম্পানীৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰি নিজৰ স্থান মজবুত কৰিছিল। তেওঁলোকে মধ্যস্থতাকাৰী, এজেন্ট আৰু যোগানদাতা হিচাপে কাম কৰিছিল। নগৰ অঞ্চলত মাটি ক্ৰয় কৰি বিনিয়োগ কৰিছিল আৰু ধন-সম্পত্তি বৃদ্ধি কৰিছিল। ইউৰোপীয় জীৱনধাৰাৰ কিছুমান দিশ গ্ৰহণ কৰি সমাজত নিজৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰিছিল। তদুপৰি, বাণিজ্যিক সুযোগ গ্ৰহণ কৰি তেওঁলোকে নগৰ অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈ উঠিছিল।
৯। মাদ্ৰাজ নগৰ উন্নয়ন আঁচনিৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ মাদ্ৰাজ নগৰ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশ পাইছিল। ফৰ্ট জৰ্জ নিৰ্মাণ কৰি ইংৰাজসকলে নিজৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ‘শ্বেত নগৰ’ গঢ়ি উঠিছিল, য’ত ইউৰোপীয়সকল বাস কৰিছিল। ফৰ্টৰ বাহিৰত ‘কৃষ্ণ নগৰ’ গঢ়ি উঠিছিল, য’ত ভাৰতীয় লোকসকল বাস কৰিছিল। বিভিন্ন বৃত্তিৰ লোকৰ বাবে পৃথক বসতি স্থাপন কৰা হৈছিল। নগৰখনত বাণিজ্য, আবাসন আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা উন্নত কৰি মাদ্ৰাজক এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ মহানগৰ হিচাপে গঢ়ি তোলা হৈছিল।
১০। প্ৰতিৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ চিন্তাই কলিকতা মহানগৰীৰ ওপৰত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ কলিকতাত বৃটিছসকলে প্ৰতিৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ উন্নতিৰ বাবে নগৰ পৰিকল্পনা আৰম্ভ কৰিছিল। পলাশীৰ যুদ্ধৰ পিছত ফৰ্ট উইলিয়াম নিৰ্মাণ কৰি সুৰক্ষা ব্যৱস্থা মজবুত কৰা হৈছিল। লগতে, অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশৰ পৰা ৰোগ বিয়পাৰ আশংকা থাকিলেহে নগৰত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু মুকলি ঠাইৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। জনস্বাস্থ্য উন্নয়নৰ বাবে নলা-নৰ্দমা, পানী ব্যৱস্থা আৰু চিকিৎসা সুবিধা উন্নত কৰা হৈছিল। এই ব্যৱস্থাবোৰে নগৰখন আধুনিক ৰূপ লাভ কৰাত সহায় কৰিছিল।