উপনিৱেশিক কালৰ ভাৰতীয় নগৰ
ক. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ভাৰতৰ এখন প্ৰাচীন ঐতিহাসিক নগৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ আগ্ৰা।
২। মোগল যুগৰ এখন ৰাজধানী নগৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ দিল্লী।
৩। ৰাজতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত সাধাৰণতে নগৰৰ পৃষ্ঠপোষক কোন আছিল?
উত্তৰঃ ৰজা বা শাসকসকল।
৪। ঔপনিৱেশিক যুগত নগৰসমূহৰ উন্নয়নৰ বাবে মিউনিচিপেল কৰ সংগ্ৰহৰ ব্যৱস্থা বিশেষভাৱে কেতিয়াৰ পৰা বিস্তাৰ লাভ কৰে?
উত্তৰঃ ঊনবিংশ শতিকাত, বিশেষকৈ দ্বিতীয়াৰ্ধৰ পৰা।
৫। ভাৰতত প্ৰথম সৰ্বভাৰতীয় লোকপিয়লৰ প্ৰচেষ্টা কেতিয়া কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৭২ চনত।
৬। ভাৰতত প্ৰথম নিয়মিত আৰু একেলগে অনুষ্ঠিত লোকপিয়ল কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৮১ চনত।
৭। সাধাৰণতে কিমান বছৰৰ মূৰে মূৰে ভাৰতত লোকপিয়ল কৰা হয়?
উত্তৰঃ দহ বছৰৰ মূৰে মূৰে।
৮। ভাৰতৰ প্ৰথম যাত্ৰীবাহী ৰে’লসেৱা কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল? H.S. ’16
উত্তৰঃ ১৬ এপ্ৰিল, ১৮৫৩ চনত।
৯। ভাৰতৰ প্ৰথম যাত্ৰীবাহী ৰে’ল ক’ৰ পৰা ক’লৈ চলিছিল?
উত্তৰঃ বোম্বাইৰ ব’ৰি বান্দৰ পৰা থানে লৈ।
১০। ফৰ্ট ছেণ্ট জৰ্জ কোনখন ঔপনিৱেশিক নগৰত অৱস্থিত? H.S. ’18
উত্তৰঃ মাদ্ৰাজত, বৰ্তমানৰ চেন্নাইত।
১১। ‘শ্বেত নগৰ’ বুলিলে কি বুজা? H.S. ’16
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক নগৰত মূলত ইউৰোপীয়সকলে বাস কৰা সুৰক্ষিত আৰু সুবিধাসম্পন্ন অঞ্চলক ‘শ্বেত নগৰ’ বোলা হৈছিল।
১২। ‘কৃষ্ণ নগৰ’ বুলিলে কি বুজা? H.S. ’16
উত্তৰঃ ইউৰোপীয় বসতিৰ বাহিৰত মূলত ভাৰতীয়সকলে বাস কৰা অঞ্চলক ‘কৃষ্ণ নগৰ’ বোলা হৈছিল।
১৩। মাদ্ৰাজ নগৰৰ স্থানীয় পুৰণি নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ চেন্নাপট্টনম।
১৪। ‘পেট’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ তামিল ভাষাত ‘পেট’ বা ‘পেট্টাই’ মানে বসতি বা চুবুৰী।
১৫। ‘Slum’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ অতি ঘনবসতিপূৰ্ণ, অস্বাস্থ্যকৰ আৰু সুবিধাবিহীন নগৰীয়া বসতি অঞ্চল।
১৬। ‘Bungalow’ শব্দটো ক’ৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ ‘বাংলা’ বা ‘বংলা’ ঘৰ শব্দৰ পৰা।
১৭। কলিকতা কোন তিনিখন গাঁওৰ সংমিশ্ৰণে গঢ় লৈ উঠিছিল?
উত্তৰঃ সুতানুটি, কলিকতা আৰু গোবিন্দপুৰ।
১৮। পলাশীৰ যুদ্ধ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৭৫৭ চনত।
১৯। নতুন ফৰ্ট উইলিয়াম ক’ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ কলিকতাৰ গোবিন্দপুৰ অঞ্চলত।
২০। কলিকতাৰ নগৰ উন্নয়নৰ বাবে Lottery Committee কেতিয়া গঠন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮১৭ চনত।
২১। Regulating Act কেতিয়া প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৭৭৩ চনত।
২২। কলিকতা উচ্চ ন্যায়ালয় কেতিয়া স্থাপন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৬২ চনত।
২৩। ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ ৰাজধানী কলিকতাৰ পৰা দিল্লীলৈ কেতিয়া স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯১১ চনত ঘোষণা কৰা হয় আৰু ১৯১২ চনৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়।
২৪। ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ গ্ৰীষ্মকালীন ৰাজধানী ক’ত আছিল?
উত্তৰঃ চিমলাত।
২৫। চিমলাক আনুষ্ঠানিকভাৱে ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ গ্ৰীষ্মকালীন ৰাজধানী কেতিয়া ঘোষণা কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৬৪ চনত।
২৬। ব্ৰিটিছ শাসনকালত অসমৰ ৰাজধানী ক’ত আছিল?
উত্তৰঃ শ্বিলঙত।
২৭। ঔপনিৱেশিক নগৰত নতুন মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী মূলত কোনসকলক লৈ গঢ় লৈ উঠিছিল?
উত্তৰঃ কেৰানী, শিক্ষক, উকীল, চিকিৎসক, অভিযন্তা আৰু অন্যান্য পেশাজীৱীক লৈ।
২৮। কানপুৰ কোন উদ্যোগৰ বাবে বিশেষভাৱে বিকশিত হৈছিল?
উত্তৰঃ চামৰা আৰু কপাহী বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ বাবে।
২৯। ঊনবিংশ শতিকাত নতুন বন্দৰ নগৰ হিচাপে কোন তিনিখন নগৰ বিশেষভাৱে বিকশিত হৈছিল?
উত্তৰঃ বোম্বাই, মাদ্ৰাজ আৰু কলিকতা।
৩০। Gateway of India কোন স্থাপত্য শৈলীৰ নিদৰ্শন?
উত্তৰঃ ইণ্ডো-ছাৰাচেনিক স্থাপত্য শৈলীৰ নিদৰ্শন।
৩১। বোম্বাইৰ Victoria Terminus বৰ্তমান কি নামেৰে জনাজাত?
উত্তৰঃ ছত্ৰপতি শিৱাজী মহাৰাজ টাৰ্মিনাছ।
৩২। Victoria Terminus কোন স্থাপত্য শৈলীৰ উল্লেখযোগ্য নিদৰ্শন?
উত্তৰঃ Victorian Gothic Revival শৈলী, য’ত ভাৰতীয় স্থাপত্যৰ উপাদানৰো সংমিশ্ৰণ আছে।
৩৩। ১৮৫৭ চনৰ আগতে দিল্লীৰ কোটোৱাল হিচাপে জৱাহৰলাল নেহৰুৰ কোন পূৰ্বপুৰুষ জড়িত আছিল?
উত্তৰঃ গংগাধৰ নেহৰু।
৩৪। কোটোৱালৰ মুখ্য দায়িত্ব কি আছিল?
উত্তৰঃ নগৰৰ আইন-শৃংখলা, নিৰাপত্তা আৰু কিছুমান পৌৰ ব্যৱস্থা তদাৰক কৰা।
খ. ১০০–১৫০ শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ লিখা
১। নগৰৰ সংজ্ঞা কি? নগৰ আৰু গাঁৱৰ পাৰ্থক্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নগৰ হৈছে তুলনামূলকভাৱে ঘন জনবসতিপূৰ্ণ এনে এখন বসতি, য’ত অধিকাংশ মানুহ কৃষিৰ বাহিৰে বাণিজ্য, উদ্যোগ, প্ৰশাসন, পৰিবহণ, শিক্ষা আৰু বিভিন্ন সেৱামূলক কামৰ সৈতে জড়িত থাকে। গাঁও আৰু নগৰৰ মাজত মূল পাৰ্থক্য জীৱিকা, জনবসতি আৰু সুবিধাৰ ক্ষেত্ৰত দেখা যায়। গাঁৱৰ অৰ্থনীতি সাধাৰণতে কৃষি, পশুপালন আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল। আনহাতে নগৰত ব্যৱসায়, উদ্যোগ, চাকৰি আৰু সেৱাখণ্ডৰ গুৰুত্ব অধিক। নগৰত জনবসতি ঘন, বজাৰ, কাৰ্যালয়, বিদ্যালয়, চিকিৎসালয়, ৰাস্তা আৰু পৰিবহণৰ সুবিধা তুলনামূলকভাৱে অধিক থাকে। গাঁৱত জনসংখ্যা তুলনামূলক কম আৰু মানুহৰ সামাজিক সম্পৰ্ক অধিক ঘনিষ্ঠ হ’ব পাৰে। অৱশ্যে গাঁও আৰু নগৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য সকলো সময়তে সম্পূৰ্ণ স্পষ্ট নহয়; সময়ৰ লগে লগে দুয়োৰে ৰূপ সলনি হয়।
২। মোগল যুগৰ নগৰীয়া জীৱনৰ এখন ছবি দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ মোগল যুগত আগ্ৰা, দিল্লী, লাহোৰ, ফতেহপুৰ চিক্ৰী আদি নগৰ প্ৰশাসন, বাণিজ্য আৰু সংস্কৃতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ আছিল। সম্ৰাট, অভিজাত, মনসবদাৰ আৰু উচ্চপদস্থ বিষয়াসকলৰ উপস্থিতিয়ে নগৰসমূহক জাকজমকপূৰ্ণ কৰি তুলিছিল। ৰাজপ্ৰাসাদ, দুৰ্গ, মছজিদ, উদ্যান, বজাৰ আৰু কাৰৱানচৰাই নগৰীয়া দৃশ্যৰ উল্লেখযোগ্য অংশ আছিল। শিল্পী, তাঁতী, ধাতুশিল্পী, কাৰিকৰ, বণিক আৰু বিভিন্ন পেশাৰ লোক নগৰত বাস কৰিছিল। দূৰ-দূৰণিৰ পৰা বাণিজ্যিক সামগ্ৰী আহিছিল আৰু বৃহৎ বজাৰত বিক্ৰী হৈছিল। ৰাজদৰবাৰৰ চাহিদাই বিলাসী সামগ্ৰী উৎপাদনকো উৎসাহিত কৰিছিল। কিন্তু নগৰৰ সকলো লোক সমান ধনী নাছিল; ধনী অভিজাতৰ লগতে শ্ৰমিক, কাৰিকৰ আৰু দৰিদ্ৰ লোকেও বাস কৰিছিল। সেয়ে মোগল নগৰ আছিল সামাজিক আৰু আৰ্থিক বৈচিত্ৰ্যৰে ভৰা।
৩। অষ্টাদশ শতিকাত মোগল যুগৰ পুৰণি নগৰৰ ঠাইত নতুন নগৰৰ উত্থান কিয় ঘটিছিল?
উত্তৰঃ অষ্টাদশ শতিকাত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ কেন্দ্ৰীয় শক্তি দুৰ্বল হোৱাৰ ফলত দিল্লী আৰু আগ্ৰাৰ দৰে পুৰণি ৰাজকীয় নগৰৰ গুৰুত্ব কিছু হ্ৰাস পায়। মোগল সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন প্ৰদেশত স্বাধীন বা অৰ্ধ-স্বাধীন আঞ্চলিক শক্তিৰ উত্থান ঘটে। ফলত লক্ষ্ণৌ, হায়দৰাবাদ, পুনা, নাগপুৰ আদি নতুন ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ গঢ় লৈ উঠে। নতুন শাসকসকলে ৰাজদৰবাৰ স্থাপন কৰাৰ লগে লগে শিল্পী, কাৰিকৰ, বণিক, সৈনিক আৰু পেশাজীৱী লোক সেই নগৰসমূহলৈ স্থানান্তৰিত হয়। একে সময়তে ইউৰোপীয় বাণিজ্যিক কোম্পানীৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত বোম্বাই, মাদ্ৰাজ আৰু কলিকতাৰ দৰে বন্দৰ নগৰৰ বিকাশ ঘটে। এইদৰে ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ স্থানান্তৰ আৰু বাণিজ্যিক পথৰ পৰিৱৰ্তনে ভাৰতৰ নগৰ ব্যৱস্থাৰ নতুন ৰূপ সৃষ্টি কৰে।
৪। ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক কালত লোকপিয়লৰ তথ্যই নগৰীকৰণ অধ্যয়নত কেনেদৰে সহায় কৰিছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক ভাৰতত লোকপিয়ল নগৰীকৰণ অধ্যয়নৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিসংখ্যাগত উৎস। ১৮৭২ চনত প্ৰথম সৰ্বভাৰতীয় লোকপিয়লৰ প্ৰচেষ্টা কৰা হয় আৰু ১৮৮১ চনৰ পৰা প্ৰতি দহ বছৰৰ মূৰে মূৰে নিয়মিত লোকপিয়ল আৰম্ভ হয়। লোকপিয়লত জনসংখ্যা, পেশা, ধৰ্ম, ভাষা, লিংগ, জন্ম-মৃত্যু আৰু বসতিৰ ধৰণৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ সহায়ত কোন কোন নগৰ দ্রুত বৃদ্ধি পাইছিল, কোন অঞ্চলৰ পৰা মানুহ নগৰলৈ আহিছিল, আৰু নগৰ-গ্ৰাম জনসংখ্যাৰ অনুপাত কেনেদৰে সলনি হৈছিল সেয়া বুজিব পৰা যায়। চৰকাৰে এই তথ্য প্ৰশাসন, কৰ সংগ্ৰহ, জনস্বাস্থ্য আৰু নগৰ পৰিকল্পনাত ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ইতিহাসবিদসকলেও এই তথ্যৰ সহায়ত ঔপনিৱেশিক নগৰীকৰণৰ গতি আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তন অধ্যয়ন কৰে।
৫। লোকপিয়লৰ তথ্য মূল্যবান হ’লেও ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা কিয় আছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক লোকপিয়লৰ তথ্য অতি মূল্যবান হ’লেও সেয়া সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভুল বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি। বহু মানুহে লোকপিয়লৰ উদ্দেশ্য বুজি নাপাই সঠিক তথ্য দিবলৈ সংকোচ কৰিছিল। জাতি, পেশা বা ধৰ্মৰ দৰে জটিল সামাজিক পৰিচয়ক চৰকাৰী বিষয়াসকলে নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰাৰ ফলত বাস্তৱ সমাজৰ বৈচিত্ৰ্য বহু সময়ত সৰলীকৃত হৈছিল। এজন ব্যক্তিয়ে কৃষিৰ লগতে আন বৃত্তিও কৰিব পাৰিছিল, কিন্তু লোকপিয়লত তেওঁক এটা পেশাৰ অধীনত ৰাখিবলগীয়া হৈছিল। জন্ম-মৃত্যুৰ তথ্যও সকলো অঞ্চলত সমানভাৱে নথিভুক্ত হোৱা নাছিল। বিভিন্ন লোকপিয়লত সংজ্ঞা আৰু শ্ৰেণীবিভাজনৰ পদ্ধতি সলনি হোৱাৰ ফলত তথ্য তুলনা কৰাত সমস্যাও হৈছিল। সেয়ে ইতিহাসবিদসকলে লোকপিয়লৰ তথ্য অন্য উৎসৰ সৈতে মিলাই ব্যৱহাৰ কৰে।
৬। ‘শ্বেত নগৰ’ আৰু ‘কৃষ্ণ নগৰ’ৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক নগৰসমূহত ‘শ্বেত নগৰ’ আৰু ‘কৃষ্ণ নগৰ’ শব্দ দুটাই বৰ্ণভিত্তিক আৰু সামাজিক বিভাজনক প্ৰতিফলিত কৰিছিল। শ্বেত নগৰত মূলত ইউৰোপীয় কোম্পানীৰ বিষয়া আৰু ইউৰোপীয় বাসিন্দাসকল থাকিছিল। এই অঞ্চল অধিক সুৰক্ষিত, পৰিষ্কাৰ আৰু উন্নত পৌৰ সুবিধাসম্পন্ন আছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে কৃষ্ণ নগৰত ভাৰতীয় বণিক, কাৰিকৰ, শ্ৰমিক, দোভাষী আৰু অন্যান্য স্থানীয় লোক বাস কৰিছিল। জনবসতি অধিক ঘন আছিল আৰু পৌৰ সুবিধা তুলনামূলক কম আছিল। মাদ্ৰাজত ফৰ্ট ছেণ্ট জৰ্জৰ ভিতৰৰ ইউৰোপীয় বসতিক White Town আৰু বাহিৰৰ ভাৰতীয় বসতিক Black Town বোলা হৈছিল। এই বিভাজনে ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বৰ্ণগত বৈষম্য, স্থানীয় ক্ষমতাৰ অসমতা আৰু নগৰ পৰিকল্পনাত ইউৰোপীয় স্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াৰ ধাৰণা স্পষ্ট কৰে।
৭। ঔপনিৱেশিক কালত ভাৰতীয় বণিকসকলৰ ইউৰোপীয়সকলৰ সৈতে সম্পৰ্ক কেনে আছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক যুগত ভাৰতীয় বণিক আৰু ইউৰোপীয় কোম্পানীৰ সম্পৰ্ক সহযোগিতা আৰু প্ৰতিযোগিতা—দুয়োটাৰে সমন্বয় আছিল। ইউৰোপীয় কোম্পানীবোৰ ভাৰতীয় বজাৰ, উৎপাদক আৰু গ্ৰামাঞ্চলৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ যোগাযোগ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবে স্থানীয় বণিক, দোভাষী, দালাল, গোমস্তা আৰু যোগানদাতাৰ সহায় ল’বলগীয়া হৈছিল। এই সুযোগত বহু ভাৰতীয় বণিকে কোম্পানীৰ এজেন্ট, ঠিকাদাৰ বা ঋণদাতা হিচাপে ধন-সম্পত্তি সংগ্ৰহ কৰে। তেওঁলোকে নগৰত মাটি আৰু ঘৰ ক্ৰয় কৰি সামাজিক মৰ্যাদাও বৃদ্ধি কৰে। কিন্তু ইউৰোপীয় কোম্পানীসমূহে ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক ক্ষমতা লাভ কৰাৰ লগে লগে বাণিজ্যৰ নিয়ম নিজৰ সুবিধা অনুসৰি নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ ধৰে। ফলত ভাৰতীয় বণিকসকলৰ বাবে নতুন সুযোগ সৃষ্টি হ’লেও তেওঁলোক কোম্পানীৰ ক্ষমতা আৰু নীতিৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে।
৮। ভাৰতীয় বণিকসকলে ঔপনিৱেশিক নগৰত নিজকে কেনেদৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক বন্দৰ নগৰসমূহৰ বিকাশৰ লগে লগে বহু ভাৰতীয় বণিকে নতুন বাণিজ্যিক সুযোগ গ্ৰহণ কৰি শক্তিশালী স্থান লাভ কৰে। তেওঁলোকে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু ইউৰোপীয় বণিকৰ সৈতে এজেন্ট, দালাল, দোভাষী, যোগানদাতা আৰু ঋণদাতা হিচাপে কাম কৰিছিল। এই কামৰ জৰিয়তে সংগৃহীত ধন নগৰৰ ভূমি, ঘৰ আৰু বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠানত বিনিয়োগ কৰিছিল। বহু বণিকে বৃহৎ অট্টালিকা নিৰ্মাণ কৰি, ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠানলৈ দান দি আৰু সামাজিক অনুষ্ঠানৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰি নিজৰ মৰ্যাদা প্ৰকাশ কৰিছিল। কিছুমানে ইউৰোপীয় পোছাক, শিক্ষা আৰু জীৱনশৈলীৰ কিছুমান দিশ গ্ৰহণ কৰিছিল যদিও নিজৰ ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক পৰম্পৰাও বজাই ৰাখিছিল। এইদৰে তেওঁলোকে ঔপনিৱেশিক নগৰ অৰ্থনীতি আৰু নতুন মধ্যবিত্ত-অভিজাত সমাজৰ বিকাশত বিশেষ ভূমিকা লয়।
৯। মাদ্ৰাজ নগৰৰ বিকাশৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ মাদ্ৰাজ বা বৰ্তমানৰ চেন্নাই ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অন্যতম প্ৰধান বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল। ইংৰাজসকলে ফৰ্ট ছেণ্ট জৰ্জ নিৰ্মাণ কৰি নিজৰ বাণিজ্যিক ঘাটি আৰু প্ৰতিৰক্ষা শক্তিশালী কৰে। দুৰ্গৰ ভিতৰৰ ইউৰোপীয় বসতি ‘White Town’ নামে জনাজাত হয় আৰু দুৰ্গৰ বাহিৰত ভাৰতীয়সকলৰ ‘Black Town’ গঢ় লৈ উঠে। ভাৰতীয় বণিক, দোভাষী, কাৰিকৰ আৰু বিভিন্ন পেশাৰ লোকৰ বসতি নগৰখনৰ চাৰিওফালে বিস্তাৰ লাভ কৰে। বহু চুবুৰী পেশা, জাতি বা সম্প্ৰদায়ৰ ভিত্তিত গঢ় লৈছিল। ইংৰাজৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে মাদ্ৰাজ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপেও বিকশিত হয়। ৰাস্তা, কাৰ্যালয়, আবাসিক অঞ্চল আৰু বাণিজ্যিক সুবিধাৰ বিস্তাৰে মাদ্ৰাজক দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ঔপনিৱেশিক মহানগৰত পৰিণত কৰে।
১০। প্ৰতিৰক্ষা আৰু জনস্বাস্থ্যৰ চিন্তাই কলিকতা মহানগৰৰ ৰূপ কেনেদৰে সলনি কৰিছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক কলিকতাৰ নগৰ পৰিকল্পনাত প্ৰতিৰক্ষা আৰু জনস্বাস্থ্য দুয়োটা বিষয়ৰ বিশেষ প্ৰভাৱ আছিল। পলাশীৰ যুদ্ধৰ পিছত কোম্পানীয়ে গোবিন্দপুৰত নতুন ফৰ্ট উইলিয়াম নিৰ্মাণ কৰে। দুৰ্গৰ চাৰিওফালে শত্রুৱে আশ্ৰয় ল’ব নোৱাৰাকৈ বৃহৎ মুকলি অঞ্চল ৰখা হৈছিল, যি পিছত ‘ময়দান’ হিচাপে পৰিচিত হয়। ঊনবিংশ শতিকাত ইউৰোপীয়সকলে ঘনবসতি, বন্ধ নলা, পচা পানী আৰু অস্বাস্থ্যকৰ অঞ্চলক ৰোগৰ কাৰণ বুলি ভাবিবলৈ ধৰে। ফলত ৰাস্তা বহল কৰা, নলা-নৰ্দমা নিৰ্মাণ, জলাবদ্ধতা দূৰ কৰা আৰু কিছুমান বজাৰ-কাৰখানা আবাসিক অঞ্চলৰ পৰা আঁতৰোৱাৰ ব্যৱস্থা লোৱা হয়। কিন্তু এই ‘উন্নয়ন’ৰ ফলত বহু দুখীয়া ভাৰতীয় বাসিন্দাক নিজৰ পুৰণি বসতিৰ পৰা উচ্ছেদ হ’বলগীয়া হৈছিল।
গ. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
(প্ৰত্যেকটোৰ মূল্যাংক – ২/৪)
১। ঔপনিৱেশিক যুগত নতুন নগৰসমূহৰ বিকাশৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ
১. সামুদ্ৰিক বাণিজ্য আৰু ইউৰোপীয় কোম্পানীৰ বাণিজ্যিক ঘাটিৰ বিকাশ।
২. প্ৰশাসনিক, সামৰিক, ৰে’ল আৰু উদ্যোগিক কেন্দ্ৰৰ সৃষ্টি।
২। ঔপনিৱেশিক যুগৰ তিনিখন প্ৰধান বন্দৰ নগৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ বোম্বাই, মাদ্ৰাজ আৰু কলিকতা।
৩। ঔপনিৱেশিক নগৰৰ নতুন মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী কেনেকৈ গঢ় লৈ উঠিছিল?
উত্তৰঃ ইংৰাজী শিক্ষা, চৰকাৰী চাকৰি, আদালত, বিদ্যালয়, চিকিৎসা, অভিযান্ত্ৰিক কাম আৰু বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিস্তাৰৰ ফলত কেৰানী, উকীল, শিক্ষক, চিকিৎসক, অভিযন্তা আৰু অন্যান্য পেশাজীৱীক লৈ নতুন নগৰীয়া মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী গঢ় লৈ উঠিছিল।
৪। মাদ্ৰাজত White Town আৰু Black Town কেনেকৈ গঢ় লৈ উঠিছিল?
উত্তৰঃ ফৰ্ট ছেণ্ট জৰ্জৰ সুৰক্ষিত অংশত ইউৰোপীয়সকলৰ বসতি গঢ় লৈ উঠিছিল, যাক White Town বোলা হৈছিল। ফৰ্টৰ বাহিৰত কোম্পানীৰ সৈতে জড়িত ভাৰতীয় বণিক, দোভাষী, কাৰিকৰ আৰু শ্ৰমিকসকলৰ বসতি গঢ় লৈ উঠে; এই অঞ্চল Black Town নামে জনাজাত হয়।
৫। কলিকতাত নতুন ফৰ্ট উইলিয়াম কিয় নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৭৫৬ চনত পুৰণি দুৰ্গৰ দুৰ্বলতা স্পষ্ট হোৱাৰ পিছত আৰু পলাশীৰ যুদ্ধৰ পিছত ইংৰাজসকলে নিজৰ সামৰিক সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ অধিক শক্তিশালী নতুন ফৰ্ট উইলিয়াম নিৰ্মাণ কৰে। ইয়াৰ চাৰিওফালে বৃহৎ মুকলি অঞ্চল ৰখা হয়।
৬। Lottery Committee-ৰ মূল কাম কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৮১৭ চনত গঠিত Lottery Committee-এ কলিকতাৰ নগৰ উন্নয়নৰ বাবে ৰাস্তা নিৰ্মাণ, নগৰৰ নক্সা প্ৰস্তুত, জনস্বাস্থ্যৰ উন্নতি আৰু কিছুমান ঘনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল পৰিষ্কাৰ কৰাৰ কাম হাতত লৈছিল। এই কামৰ বাবে লটাৰীৰ জৰিয়তে ধন সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।
৭। ঔপনিৱেশিক নগৰসমূহত ‘Civil Lines’ আৰু ‘Cantonment’ কিয় গঢ় লৈ উঠিছিল?
উত্তৰঃ ইউৰোপীয় অসামৰিক বিষয়া আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ আবাসনৰ বাবে নগৰৰ পৰা পৃথক পৰিষ্কাৰ আৰু বিস্তৃত এলেকাত Civil Lines গঢ় লৈ উঠিছিল। সেনাবাহিনীৰ বসতি আৰু সামৰিক কাৰ্যকলাপৰ বাবে Cantonment বা সেনানিবাস স্থাপন কৰা হৈছিল।
৮। Hill Station-সমূহ কিয় গঢ়ি তোলা হৈছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছসকলে ভাৰতৰ গৰম জলবায়ুৰ পৰা আঁতৰি শীতল আৰু স্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশত বাস কৰাৰ বাবে পাহাৰীয়া নগৰ গঢ়ি তুলিছিল। পিছত এইবোৰ সামৰিক বিশ্ৰামকেন্দ্ৰ, বিদ্যালয়, স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ আৰু গ্ৰীষ্মকালীন প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰত পৰিণত হয়। চিমলা ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।
৯। বোম্বাইৰ বিকাশৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ
১. আৰব সাগৰৰ উপকূলত থকা উন্নত বন্দৰ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য।
২. কপাহ বাণিজ্য, বস্ত্ৰ উদ্যোগ আৰু ৰে’লপথৰ বিকাশ।
১০। Victoria Terminus-ৰ স্থাপত্যৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ Victoria Terminus মূলত Victorian Gothic Revival স্থাপত্যৰ এক বিশিষ্ট নিদৰ্শন। ইয়াত ইউৰোপীয় গথিক খিলান, টাৱাৰ আৰু গম্বুজৰ সৈতে ভাৰতীয় প্ৰাসাদীয় স্থাপত্যৰ উপাদানৰ সংমিশ্ৰণ দেখা যায়।
ঘ. বহলাই উত্তৰ দিয়া
(প্ৰত্যেকটোৰ মূল্যাংক – ৪/৬)
১। ঊনবিংশ শতিকাত ব্ৰিটিছসকলৰ ভাৰতীয় নগৰ পৰিকল্পনাক কি কি বিবেচনাই প্ৰভাৱিত কৰিছিল? H.S. ’18
উত্তৰঃ ঊনবিংশ শতিকাত ব্ৰিটিছ নগৰ পৰিকল্পনা মূলত ঔপনিৱেশিক স্বাৰ্থৰ সৈতে জড়িত আছিল। ইয়াক কেইবাটাও কাৰকে প্ৰভাৱিত কৰিছিল।
(ক) বাণিজ্যিক স্বাৰ্থ
বোম্বাই, মাদ্ৰাজ আৰু কলিকতাৰ দৰে বন্দৰ নগৰসমূহ বিদেশী বাণিজ্যৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তোলা হৈছিল। বন্দৰ, গুদাম, ৰাস্তা আৰু ৰে’লপথৰ উন্নয়ন কৰা হৈছিল।
(খ) সামৰিক নিৰাপত্তা
ব্ৰিটিছসকলে ফৰ্ট, Cantonment আৰু মুকলি অঞ্চল নিৰ্মাণ কৰি নিজৰ বসতি সুৰক্ষিত কৰিছিল। কলিকতাৰ নতুন ফৰ্ট উইলিয়াম ইয়াৰ উদাহৰণ।
(গ) বৰ্ণগত পৃথকীকৰণ
ইউৰোপীয় আৰু ভাৰতীয় বসতি পৃথক কৰি White Town আৰু Black Town গঢ়ি তোলা হৈছিল। পিছত Civil Lines-তো এই পৃথকীকৰণ দেখা যায়।
(ঘ) জনস্বাস্থ্য
নগৰৰ ঘন বসতি, নলা-নৰ্দমা আৰু জলাবদ্ধতাক ৰোগৰ উৎস বুলি ধৰি ৰাস্তা বহল কৰা, নলা নিৰ্মাণ আৰু অস্বাস্থ্যকৰ বসতি উচ্ছেদ কৰা হৈছিল।
(ঙ) প্ৰশাসন
নগৰ জৰীপ, মানচিত্ৰ, লোকপিয়ল আৰু পৌৰ কৰৰ সহায়ত নগৰসমূহৰ ওপৰত অধিক নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰা হৈছিল।
সেয়ে ঔপনিৱেশিক নগৰ পৰিকল্পনা আধুনিকীকৰণৰ লগতে ব্ৰিটিছ বাণিজ্যিক, সামৰিক আৰু বৰ্ণগত স্বাৰ্থৰো প্ৰতিফলন আছিল।
২। কলিকতা নগৰৰ বিকাশ আৰু নগৰ পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কলিকতা সুতানুটি, কলিকতা আৰু গোবিন্দপুৰ নামৰ তিনিখন গাঁওক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে নগৰখনৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পায়।
১৭৫৭ চনৰ পলাশীৰ যুদ্ধৰ পিছত কোম্পানীৰ ৰাজনৈতিক শক্তি বৃদ্ধি পায়। গোবিন্দপুৰত নতুন ফৰ্ট উইলিয়াম নিৰ্মাণৰ বাবে বহু স্থানীয় লোকক স্থানান্তৰিত কৰা হয়। দুৰ্গৰ চাৰিওফালে নিৰাপত্তাৰ বাবে বৃহৎ মুকলি এলেকা ৰখা হয়, যি পিছত ময়দান নামে জনাজাত হয়।
লৰ্ড ৱেলেছলিৰ সময়ত নগৰ পৰিষ্কাৰ, ৰাস্তা, নলা আৰু বসতিৰ উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। ১৮১৭ চনত Lottery Committee গঠন কৰি নগৰৰ নক্সা প্ৰস্তুত, ৰাস্তা নিৰ্মাণ আৰু কিছুমান অস্বাস্থ্যকৰ অঞ্চল পৰিষ্কাৰ কৰা হয়।
কিন্তু ঔপনিৱেশিক নগৰ উন্নয়ন সকলোৰে বাবে সমান নাছিল। ইউৰোপীয় বসতিৰ উন্নয়নক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল, আৰু বহু দুখীয়া ভাৰতীয়ক নগৰৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা আঁতৰোৱা হৈছিল। এইদৰে কলিকতাৰ নগৰ পৰিকল্পনাই আধুনিকতা আৰু ঔপনিৱেশিক বৈষম্য—দুয়োটা প্ৰতিফলিত কৰিছিল।
৩। মাদ্ৰাজ নগৰৰ ঔপনিৱেশিক বিকাশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মাদ্ৰাজ দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰধান ঔপনিৱেশিক বন্দৰ নগৰ আছিল। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ইয়াত নিজৰ বাণিজ্যিক ঘাটি স্থাপন কৰি ফৰ্ট ছেণ্ট জৰ্জ নিৰ্মাণ কৰে।
দুৰ্গটোৰ ভিতৰত ইউৰোপীয় কোম্পানীৰ বিষয়া আৰু বণিকসকল বাস কৰিছিল। এই অঞ্চলক White Town বুলি কোৱা হৈছিল। দুৰ্গৰ বাহিৰত ভাৰতীয় বণিক, কাৰিকৰ, দোভাষী আৰু শ্ৰমিকসকলৰ বসতি গঢ় লৈ উঠিছিল, যাক Black Town বুলি জনা গৈছিল।
কোম্পানীৰ বাণিজ্য বৃদ্ধিৰ লগে লগে বিভিন্ন জাতি, পেশা আৰু সম্প্ৰদায়ৰ লোক মাদ্ৰাজলৈ আহিছিল। ইয়াৰ ফলত বহু পৃথক পেট বা চুবুৰী গঢ় লৈ উঠে।
ব্ৰিটিছ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা বৃদ্ধি পোৱাৰ পিছত মাদ্ৰাজ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপেও গুৰুত্ব লাভ কৰে। ৰাস্তা, কাৰ্যালয়, সামৰিক সুবিধা আৰু আবাসিক অঞ্চলৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটে।
এইদৰে বাণিজ্য, প্ৰশাসন, বৰ্ণগত পৃথকীকৰণ আৰু কোম্পানীৰ সামৰিক স্বাৰ্থৰ সংমিশ্ৰণত মাদ্ৰাজ আধুনিক ঔপনিৱেশিক নগৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
৪। ঔপনিৱেশিক বোম্বাই নগৰৰ বিকাশৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বোম্বাই ঔপনিৱেশিক যুগত ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ বন্দৰ আৰু বাণিজ্যিক নগৰ হিচাপে বিকশিত হৈছিল। ইয়াৰ সুবিধাজনক প্ৰাকৃতিক বন্দৰে আৰব সাগৰীয় বাণিজ্যৰ বাবে বিশেষ সুবিধা প্ৰদান কৰিছিল।
ঊনবিংশ শতিকাত কপাহ বাণিজ্য বোম্বাইৰ অৰ্থনীতিৰ মুখ্য ভিত্তি হৈ উঠে। আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতীয় কপাহৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাত বোম্বাইৰ ব্যৱসায়ীসকল বিশেষ লাভবান হয়। পিছত কপাহী বস্ত্ৰ উদ্যোগৰো বিকাশ ঘটে।
১৮৫৩ চনত বোম্বাইৰ পৰা থানে লৈ ভাৰতৰ প্ৰথম যাত্ৰীবাহী ৰে’লসেৱা আৰম্ভ হোৱাত নগৰখনৰ সৈতে অন্তঃভাগৰ বাণিজ্যিক সংযোগ বৃদ্ধি পায়।
নগৰৰ স্থাপত্যত ঔপনিৱেশিক ক্ষমতা আৰু সম্পদৰ প্ৰকাশ দেখা যায়। বিশ্ববিদ্যালয়, উচ্চ ন্যায়ালয়, সচিবালয় আৰু Victoria Terminus-ৰ দৰে বিশাল অট্টালিকা নিৰ্মাণ কৰা হয়। Victoria Terminus-ত Victorian Gothic Revival আৰু ভাৰতীয় স্থাপত্য উপাদানৰ সংমিশ্ৰণ দেখা যায়।
এইদৰে বন্দৰ, ৰে’ল, কপাহ বাণিজ্য, উদ্যোগ আৰু স্থাপত্যই বোম্বাইক ঔপনিৱেশিক ভাৰতৰ অন্যতম আধুনিক মহানগৰত পৰিণত কৰে।
৫। পণ্ডিচেৰী বা বৰ্তমানৰ পুডুচেৰীৰ ঔপনিৱেশিক ইতিহাসৰ চমু বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ পণ্ডিচেৰী দক্ষিণ ভাৰতত ফৰাচী ঔপনিৱেশিক শক্তিৰ অন্যতম মুখ্য কেন্দ্ৰ আছিল। সপ্তদশ শতিকাত ফৰাচী ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে অঞ্চলটোত বাণিজ্যিক ঘাটি স্থাপন কৰে। ফ্ৰান্সোৱা মাৰ্টিনৰ সময়ত পণ্ডিচেৰীৰ নগৰীয় বিকাশ বিশেষভাৱে আগবাঢ়ে।
১৬৯৩ চনত ওলন্দাজসকলে পণ্ডিচেৰী দখল কৰিছিল যদিও ইউৰোপীয় চুক্তিৰ পিছত পুনৰ ফৰাচীসকলৰ হাতলৈ ঘূৰি আহে। পৰৱৰ্তী সময়ত ইংৰাজ আৰু ফৰাচীৰ মাজত দক্ষিণ ভাৰতৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰক লৈ সংঘাত চলি থাকে।
ফৰাচীসকলে পণ্ডিচেৰীত সুপৰিকল্পিত ৰাস্তা, ইউৰোপীয় আবাসিক অঞ্চল, প্ৰশাসনিক ভৱন আৰু বাণিজ্যিক সুবিধা গঢ়ি তোলে। নগৰখনত ফৰাচী আৰু তামিল স্থাপত্য-সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা যায়।
এইদৰে পণ্ডিচেৰী ভাৰতত ফৰাচী ঔপনিৱেশিক উপস্থিতি, সামুদ্ৰিক বাণিজ্য আৰু সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানৰ এক উল্লেখযোগ্য কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকশিত হৈছিল।
ঙ. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। ফৰ্ট ছেণ্ট জৰ্জ কলিকতাত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
শুদ্ধ উত্তৰঃ ফৰ্ট ছেণ্ট জৰ্জ মাদ্ৰাজত অৱস্থিত।
২। ১৮৭২ চনত প্ৰথম সৰ্বভাৰতীয় লোকপিয়লৰ প্ৰচেষ্টা কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। ১৮৮১ চনৰ পৰা নিয়মিত দশবাৰ্ষিক লোকপিয়ল আৰম্ভ হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৪। কলিকতা সুতানুটি, কলিকতা আৰু গোবিন্দপুৰক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। White Town-ত মূলত ভাৰতীয় শ্ৰমিকসকল বাস কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৬। Black Town-ত মূলত ভাৰতীয় লোকসকল বাস কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। ভাৰতৰ প্ৰথম যাত্ৰীবাহী ৰে’ল ১৮৫৩ চনত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। Victoria Terminus কেৱল ইণ্ডো-ছাৰাচেনিক স্থাপত্যৰ নিদৰ্শন।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
শুদ্ধ উত্তৰঃ ই Victorian Gothic Revival স্থাপত্যৰ সৈতে ভাৰতীয় স্থাপত্য উপাদানৰ সংমিশ্ৰণ।
৯। Gateway of India ইণ্ডো-ছাৰাচেনিক শৈলীৰ সৈতে জড়িত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। কলিকতা উচ্চ ন্যায়ালয় ১৭৭৩ চনত স্থাপন হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
শুদ্ধ উত্তৰঃ ১৮৬২ চনত স্থাপন হৈছিল।
১১। ১৭৭৩ চনত Regulating Act প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১২। Lottery Committee কলিকতাৰ নগৰ উন্নয়নৰ সৈতে জড়িত আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৩। ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ ৰাজধানী ১৯১১ চনত দিল্লীলৈ স্থানান্তৰৰ সিদ্ধান্ত ঘোষণা কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৪। ঔপনিৱেশিক নগৰ পৰিকল্পনা সকলো সামাজিক শ্ৰেণীৰ প্ৰতি সমান আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৫। নগৰ পৰিকল্পনাত স্বাস্থ্য আৰু সামৰিক নিৰাপত্তা দুয়োটাই গুৰুত্ব পাইছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
Teacher Generate Question Answer
উপনিৱেশিক কালৰ ভাৰতীয় নগৰ
১০০-১৫০ শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ লিখাঃ (৩ নম্বৰ)
১। নগৰৰ সংজ্ঞা কি? নগৰ আৰু গাঁৱৰ পাৰ্থক্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নগৰ হৈছে এনে এখন বসতি অঞ্চল য’ত জনসংখ্যা অধিক আৰু জীৱিকাৰ মূল উৎস কৃষিৰ বাহিৰে ব্যৱসায়, উদ্যোগ, সেৱা আদি। নগৰ আৰু গাঁৱৰ মাজত কিছুমান স্পষ্ট পাৰ্থক্য আছে। গাঁৱত মানুহে মূলতঃ কৃষি আৰু পশুপালনত নিৰ্ভৰ কৰে, কিন্তু নগৰত মানুহে ব্যৱসায়, উদ্যোগ, চাকৰি আৰু প্ৰশাসনিক কামত নিয়োজিত থাকে। গাঁৱৰ জীৱন সৰল আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু নগৰৰ জীৱন আধুনিক আৰু সুবিধাসম্পন্ন। নগৰত উন্নত যাতায়াত, শিক্ষা, চিকিৎসা আদি সুবিধা থাকে। ইয়াৰ উপৰিও নগৰত ঘন বসতি আৰু পকা ঘৰ দেখা যায়, গাঁৱত তুলনামূলকভাৱে জনসংখ্যা কম আৰু ঘৰবোৰ সাধাৰণ হয়।
২। মোগলৰ দিনৰ নগৰীয়া জীৱনৰ এক ছবি দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ মোগল যুগত নগৰীয়া জীৱন যথেষ্ট উন্নত আৰু জাকজমকতাৰে ভৰা আছিল। দিল্লী, আগ্ৰা আৰু লাহোৰ আদি নগৰসমূহ প্ৰশাসনিক আৰু বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ আছিল। এই নগৰবোৰত ৰাজপ্ৰাসাদ, দুৰ্গ আৰু বজাৰ আদি আছিল। মনসবদাৰ আৰু জাগীৰদাৰসকলে নিজৰ ভৱন নিৰ্মাণ কৰিছিল। নগৰত শিল্পী, শিপিনী আৰু বণিকসকলৰ সংখ্যা অধিক আছিল আৰু তেওঁলোকে বিভিন্ন সামগ্ৰী উৎপাদন কৰিছিল। ৰাজস্ব ব্যৱস্থা শক্তিশালী আছিল আৰু ৰাইজৰ পৰা কৰ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। নগৰবোৰত সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক জীৱনো উন্নত আছিল।
৩। ১৮ শতিকাত মোগলৰ দিনৰ নগৰবোৰৰ ঠাইত নতুন নগৰৰ উত্থানৰ কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ১৮ শতিকাত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ ফলত পুৰণি নগৰবোৰৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায়। দিল্লী আৰু আগ্ৰা যেনে ৰাজধানী নগৰবোৰে ৰাজনৈতিক শক্তি হেৰুৱায়। ইয়াৰ ফলত প্ৰাদেশিক শাসকসকল শক্তিশালী হৈ উঠে আৰু নতুন নগৰৰ বিকাশ ঘটে। হায়দৰাবাদ, পুনা, নাগপুৰ, লক্ষ্ণৌ আদি নতুন ৰাজধানী হিচাপে গঢ় লৈ উঠে। বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপো নতুন ঠাইলৈ সৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। বণিক, শিল্পী আৰু অন্যান্য লোকসকলো নতুন সুযোগৰ সন্ধানত এই নতুন নগৰবোৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
৪। বৃটিছ ঔপনিবেশিক কালত পিয়লৰ তথ্যই কেনেদৰে নগৰীকৰণত সহায় কৰিছিল?
উত্তৰঃ বৃটিছ শাসনকালত পিয়লৰ তথ্য নগৰীকৰণ অধ্যয়নৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ সমল আছিল। ১৮৭২ চনত প্ৰথম সৰ্বভাৰতীয় পিয়ল অনুষ্ঠিত হয় আৰু তাৰ পিছত নিয়মিতভাৱে প্ৰতি ১০ বছৰত পিয়ল কৰা হৈছিল। এই তথ্যৰ জৰিয়তে জনসংখ্যা বৃদ্ধি, নগৰ-গাঁওৰ অনুপাত, বৃত্তি, ধৰ্ম, জন্ম-মৃত্যু আদি বিষয়ে জানিব পৰা গৈছিল। এইবোৰ তথ্যই নগৰ উন্নয়ন, পৰিকল্পনা আৰু প্ৰশাসনত সহায় কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও ঐতিহাসিক পৰিৱর্তনসমূহ বুজিবলৈও এই তথ্যসমূহ সহায়ক আছিল।
৫। পিয়লৰ তথ্যবোৰ মূল্যবান হলেও ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা কিয় দেখা যায়?
উত্তৰঃ পিয়লৰ তথ্যবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ হলেও কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছিল। বহু মানুহে নিজৰ সঠিক তথ্য দাঙি ধৰাৰ পৰা বিৰত থাকিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, কিছুমানে নিজৰ পেছা সলনি কৰি উচ্চ মৰ্যাদা দেখুৱাব বিচাৰিছিল। জন্ম আৰু মৃত্যু সম্পৰ্কীয় তথ্য সঠিকভাৱে লিপিবদ্ধ নোহোৱা সমস্যাও আছিল। তদুপৰি, এজন ব্যক্তিৰ একাধিক পেছা থাকিব পাৰে, যাক শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা কঠিন। এই কাৰণসমূহৰ বাবে পিয়লৰ তথ্য সদায় সম্পূৰ্ণ সঠিক নহয়।
৬। ‘শ্বেত নগৰ’ আৰু ‘কৃষ্ণ নগৰ’ৰ তাৎপর্য কি?
উত্তৰঃ ঔপনিবেশিক যুগত নগৰবোৰত বৰ্ণভিত্তিক বিভাজন দেখা গৈছিল। ‘শ্বেত নগৰ’ত ইউৰোপীয় লোকসকল বাস কৰিছিল আৰু এই অঞ্চল উন্নত আৰু পৰিষ্কাৰ আছিল। ইয়াত উন্নত সুবিধা আৰু সুৰক্ষা ব্যৱস্থা আছিল। আনহাতে, ‘কৃষ্ণ নগৰ’ত ভাৰতীয় লোকসকল বাস কৰিছিল। এই অঞ্চলত শিল্পী, বণিক, শ্ৰমিক আদি লোক আছিল আৰু পৰিৱেশ তুলনামূলকভাৱে কম উন্নত আছিল। এই বিভাজনে বৰ্ণ বৈষম্যৰ স্পষ্ট চিহ্ন দাঙি ধৰে।
৭। ঔপনিবেশিক কালত ভাৰতীয় বণিকসকলৰ ইউৰোপীয়সকলৰ লগত সম্পর্ক কেনে আছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিবেশিক যুগত ভাৰতীয় বণিকসকলৰ ইউৰোপীয়সকলৰ সৈতে সহযোগিতা আৰু প্ৰতিযোগিতা দুয়ো ধৰণৰ সম্পর্ক আছিল। ইউৰোপীয় কোম্পানীবোৰে ভাৰতীয় বণিক, দুভাষী আৰু মধ্যস্থতাকাৰীৰ সহায় লৈ বাণিজ্য চলাইছিল। বহু ভাৰতীয় বণিকে ইউৰোপীয়সকলৰ লগত মিলি ব্যৱসায় কৰি ধনী হৈছিল। কিন্তু ইউৰোপীয়সকলৰ ৰাজনৈতিক শক্তি অধিক হোৱাত তেওঁলোকৰ প্ৰভাৱো বেছি আছিল। এই সম্পৰ্কে ভাৰতীয় বণিকসকলক কিছু সুযোগ দিয়াৰ লগতে সীমাবদ্ধতাও আৰোপ কৰিছিল।
৮। ভাৰতীয় বণিকসকলে ঔপনিবেশিক কালত নিজকে কেনেকৈ প্রতিষ্ঠা কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় বণিকসকলে ইউৰোপীয় কোম্পানীৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰি নিজৰ স্থান মজবুত কৰিছিল। তেওঁলোকে মধ্যস্থতাকাৰী, এজেন্ট আৰু যোগানদাতা হিচাপে কাম কৰিছিল। নগৰ অঞ্চলত মাটি ক্ৰয় কৰি বিনিয়োগ কৰিছিল আৰু ধন-সম্পত্তি বৃদ্ধি কৰিছিল। ইউৰোপীয় জীৱনধাৰাৰ কিছুমান দিশ গ্ৰহণ কৰি সমাজত নিজৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰিছিল। তদুপৰি, বাণিজ্যিক সুযোগ গ্ৰহণ কৰি তেওঁলোকে নগৰ অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈ উঠিছিল।
৯। মাদ্ৰাজ নগৰ উন্নয়ন আঁচনিৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ মাদ্ৰাজ নগৰ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশ পাইছিল। ফৰ্ট জৰ্জ নিৰ্মাণ কৰি ইংৰাজসকলে নিজৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ‘শ্বেত নগৰ’ গঢ়ি উঠিছিল, য’ত ইউৰোপীয়সকল বাস কৰিছিল। ফৰ্টৰ বাহিৰত ‘কৃষ্ণ নগৰ’ গঢ়ি উঠিছিল, য’ত ভাৰতীয় লোকসকল বাস কৰিছিল। বিভিন্ন বৃত্তিৰ লোকৰ বাবে পৃথক বসতি স্থাপন কৰা হৈছিল। নগৰখনত বাণিজ্য, আবাসন আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা উন্নত কৰি মাদ্ৰাজক এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ মহানগৰ হিচাপে গঢ়ি তোলা হৈছিল।
১০। প্ৰতিৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ চিন্তাই কলিকতা মহানগৰীৰ ওপৰত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ কলিকতাত বৃটিছসকলে প্ৰতিৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ উন্নতিৰ বাবে নগৰ পৰিকল্পনা আৰম্ভ কৰিছিল। পলাশীৰ যুদ্ধৰ পিছত ফৰ্ট উইলিয়াম নিৰ্মাণ কৰি সুৰক্ষা ব্যৱস্থা মজবুত কৰা হৈছিল। লগতে, অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশৰ পৰা ৰোগ বিয়পাৰ আশংকা থাকিলেহে নগৰত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু মুকলি ঠাইৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। জনস্বাস্থ্য উন্নয়নৰ বাবে নলা-নৰ্দমা, পানী ব্যৱস্থা আৰু চিকিৎসা সুবিধা উন্নত কৰা হৈছিল। এই ব্যৱস্থাবোৰে নগৰখন আধুনিক ৰূপ লাভ কৰাত সহায় কৰিছিল।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post