HS 2nd Year History Chapter 15 Solution 2026 | ASSEB Class 12 History Chapter 15 ভাৰত বিভাজনঃ মৌখিক সমল Question Answer

ভাৰত বিভাজনঃ মৌখিক সমল

ক. ১০০–১৫০ শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ লিখা

১। সময়ৰ ক্ৰম অনুসৰি ভাৰত বিভাজনৰ মূল কথাখিনি সজোৱা।

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজন হঠাতে সংঘটিত হোৱা ঘটনা নাছিল; ই দীৰ্ঘদিনীয়া ৰাজনৈতিক মতভেদ আৰু সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতিৰ ফল। ১৯০৬ চনত ঢাকাত সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ গঠন হয়। ১৯০৯ চনত পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলীৰ ব্যৱস্থাই ধৰ্মভিত্তিক ৰাজনীতিক অধিক শক্তিশালী কৰে। ১৯৩৭ চনৰ প্ৰাদেশিক নিৰ্বাচনৰ পিছত কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগৰ মাজৰ দূৰত্ব বৃদ্ধি পায়। ১৯৪০ চনৰ লাহোৰ প্ৰস্তাৱত মুছলমান সংখ্যাগৰিষ্ঠ উত্তৰ-পশ্চিম আৰু পূব অঞ্চলসমূহক স্বায়ত্তশাসিত আৰু সাৰ্বভৌম গোট হিচাপে গঠনৰ দাবী কৰা হয়। ১৯৪৬ চনৰ কেবিনেট মিছন ঐক্যবদ্ধ ভাৰত বজাই ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও ব্যৰ্থ হয়। ১৬ আগষ্ট ১৯৪৬ৰ Direct Action Day-ৰ পিছত সাম্প্ৰদায়িক হিংসা বৃদ্ধি পায়। ৩ জুন ১৯৪৭ত মাউণ্টবেটেন আঁচনি ঘোষণা কৰা হয় আৰু আগষ্ট ১৯৪৭ত ভাৰত আৰু পাকিস্তান নামে দুটা স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰৰ জন্ম হয়।

২। ভাৰত বিভাজনৰ ইতিহাস বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ
১৯৪৭ চনৰ ভাৰত বিভাজন আধুনিক দক্ষিণ এছিয়াৰ ইতিহাসৰ এক গভীৰ আৰু বেদনাদায়ক ঘটনা। ব্ৰিটিছ ভাৰতক ভাৰত আৰু পাকিস্তান নামে দুটা স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰত ভাগ কৰা হয়। পাকিস্তানৰ দুটা ভৌগোলিক অংশ আছিল—পশ্চিম পাকিস্তান আৰু পূব বংগ, যি পিছলৈ পূব পাকিস্তান আৰু ১৯৭১ চনত বাংলাদেশ হয়। বিভাজনৰ ফলত পঞ্জাৱ আৰু বংগো ভাগ হয়। লাখ লাখ হিন্দু, মুছলমান আৰু শিখ সীমান্ত পাৰ হৈ নতুন ৰাষ্ট্ৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বৃহৎ পৰিসৰৰ সাম্প্ৰদায়িক হিংসা, হত্যা, লুণ্ঠন, অপহৰণ আৰু মহিলাৰ ওপৰত অত্যাচাৰ সংঘটিত হয়। চৰকাৰী নথিৰ লগতে স্মৃতিকথা, ব্যক্তিগত সাক্ষাৎকাৰ আৰু মৌখিক সাক্ষ্যই এই ঘটনাৰ মানৱীয় দিশ বুজিবলৈ সহায় কৰে। বিভাজনে কেৱল দেশৰ মানচিত্ৰ সলনি কৰা নাছিল; ই কোটি কোটি মানুহৰ জীৱন, পৰিয়াল আৰু স্মৃতিক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল।

৩। ভাৰত বিভাজনে কিমান দূৰ জাতীয় আন্দোলনক দুৰ্বল কৰিছিল বুলি ভাবা?

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনে ভাৰতীয় জাতীয় আন্দোলনৰ ঐক্যবদ্ধ আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ জাতীয়তাবাদৰ আদৰ্শক গভীৰ আঘাত কৰিছিল। জাতীয় আন্দোলনৰ বহু নেতাই হিন্দু, মুছলমান, শিখ আৰু অন্যান্য সম্প্ৰদায়ক এক ভাৰতীয় জাতিৰ অংশ হিচাপে একত্ৰিত কৰিব বিচাৰিছিল। কিন্তু ১৯৩০ৰ দশকৰ পৰা সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতি বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগৰ মতভেদো গভীৰ হয়। ১৯৪০ৰ পিছত পৃথক ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ দাবী আৰু ১৯৪৬-৪৭ৰ সাম্প্ৰদায়িক হিংসাই পাৰস্পৰিক বিশ্বাস হ্ৰাস কৰে। ইয়াৰ ফলত স্বাধীনতাৰ সময়ত জাতীয় ঐক্য বজাই ৰখাটো কঠিন হৈ পৰে। তথাপিও বিভাজন মানেই জাতীয় আন্দোলনৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৰ্থতা নহয়। আন্দোলনৰ ফলতেই ঔপনিৱেশিক শাসনৰ অৱসান ঘটে আৰু ভাৰত স্বাধীনতা লাভ কৰে। সেয়ে বিভাজনে জাতীয় আন্দোলনৰ ঐক্যৰ আদৰ্শক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিলেও স্বাধীনতাৰ মূল লক্ষ্য পূৰণ হৈছিল।

৪। ভাৰত দ্বিখণ্ডিত হোৱাৰ বাবে ব্ৰিটিছ চৰকাৰ কিমান দূৰ দায়ী আছিল?

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনৰ বাবে ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক নীতি এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক আছিল, যদিও ইয়াক কেৱল ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ একক ষড়যন্ত্ৰ বুলি ব্যাখ্যা কৰা ঠিক নহয়। ব্ৰিটিছে বিভিন্ন সময়ত ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক গোটসমূহক পৃথক ৰাজনৈতিক শ্ৰেণী হিচাপে গণ্য কৰা নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। ১৯০৯ চনৰ পৰা মুছলমানসকলৰ বাবে পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলী প্ৰৱৰ্তনে ধৰ্মভিত্তিক ৰাজনীতিক প্ৰাতিষ্ঠানিক ৰূপ দিয়ে। পৰৱৰ্তী সাংবিধানিক ব্যৱস্থাসমূহেও গোষ্ঠীগত প্ৰতিনিধিত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ১৯৪৬-৪৭ত সাম্প্ৰদায়িক হিংসা বৃদ্ধি পোৱাৰ সময়ত ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ ক্ষমতা আৰু ইচ্ছাশক্তি দুৰ্বল হৈ পৰিছিল। কিন্তু বিভাজনৰ বাবে কংগ্ৰেছ-মুছলিম লীগৰ গভীৰ মতভেদ, মুছলিম লীগৰ পৃথক ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী, সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতি আৰু তৎকালীন ৰাজনৈতিক সংকটো দায়ী আছিল। সেয়ে ভাৰত বিভাজন বহু কাৰণৰ সমষ্টিগত ফল আছিল।

৫। স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ শেষৰ দুবছৰত আইন-শৃংখলাৰ অৱনতি হোৱাৰ কাৰণসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ
১৯৪৬-৪৭ চনত ভাৰতত আইন-শৃংখলাৰ অৱনতিৰ মূল কাৰণ আছিল সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনাৰ তীব্ৰ বৃদ্ধি। কেবিনেট মিছনৰ প্ৰস্তাৱক লৈ কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগৰ মতভেদ গভীৰ হয়। ১৬ আগষ্ট ১৯৪৬ৰ Direct Action Day-ৰ সময়ত কলকাতাত ভয়ংকৰ সাম্প্ৰদায়িক হিংসা আৰম্ভ হয় আৰু পিছত নোৱাখালি, বিহাৰ, পঞ্জাৱ, ৰাৱালপিণ্ড আদি অঞ্চললৈ হিংসা বিয়পি পৰে। হিন্দু, মুছলমান আৰু শিখসকলৰ মাজত ভয় আৰু অবিশ্বাস বৃদ্ধি পায়। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰত ত্যাগৰ প্ৰস্তুতি আৰম্ভ কৰাত ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসনৰ নিয়ন্ত্ৰণো দুৰ্বল হৈ পৰে। পঞ্জাৱৰ দৰে অঞ্চলত প্ৰশাসন আৰু আৰক্ষীও সাম্প্ৰদায়িক চাপৰ সন্মুখীন হৈছিল। বিভাজনৰ সম্ভাৱনা স্পষ্ট হোৱাৰ লগে লগে সীমান্ত, সম্পত্তি আৰু জনসংখ্যাৰ ভৱিষ্যৎক লৈ আতংক বৃদ্ধি পায়। ফলত ব্যাপক হিংসা, লুণ্ঠন, হত্যা আৰু প্ৰব্ৰজন সংঘটিত হয়।

৬। ভাৰত বিভাজনৰ ইতিহাস ৰচনাত মৌখিক সমলে কেনেদৰে সহায় কৰে? H.S. ’17

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনৰ ইতিহাস ৰচনাত মৌখিক সমল অতি মূল্যবান, কাৰণ চৰকাৰী নথি-পত্ৰই সাধাৰণ মানুহৰ ব্যক্তিগত কষ্ট, ভয়, আশা আৰু স্মৃতি সম্পূৰ্ণভাৱে প্ৰকাশ নকৰে। ইতিহাসবিদে বিভাজনৰ ভুক্তভোগী, শৰণাৰ্থী আৰু ঘটনাৰ প্ৰত্যক্ষদৰ্শীৰ সাক্ষাৎকাৰ লৈ তেওঁলোকৰ অভিজ্ঞতা সংগ্ৰহ কৰে। ইয়াৰ পৰা ঘৰ এৰি পলোৱা, পৰিয়াল বিচ্ছিন্ন হোৱা, সাম্প্ৰদায়িক হিংসা, সহায়-সহযোগিতা, বন্ধুত্ব আৰু মানৱীয়তাৰ বহু ঘটনা জানিব পাৰি। বিশেষকৈ মহিলা, শিশু আৰু সাধাৰণ গাঁওবাসীৰ অভিজ্ঞতা মৌখিক ইতিহাসৰ জৰিয়তে স্পষ্ট হয়। কিন্তু স্মৃতি সময়ৰ লগে লগে সলনি হ’ব পাৰে; কোনো ব্যক্তিয়ে কিছুমান ঘটনা পাহৰিব বা নিজস্ব দৃষ্টিভংগীৰে বৰ্ণনা কৰিব পাৰে। সেয়ে ইতিহাসবিদে মৌখিক সাক্ষ্যক চৰকাৰী নথি, চিঠি, ডায়েৰী, সংবাদপত্ৰ আৰু অন্যান্য সমলৰ সৈতে তুলনা কৰি ব্যৱহাৰ কৰে।

৭। ১৯৪০ চনৰ লাহোৰ প্ৰস্তাৱত মুছলিম লীগে কি দাবী কৰিছিল?

উত্তৰঃ
১৯৪০ চনৰ মাৰ্চ মাহত লাহোৰত অনুষ্ঠিত মুছলিম লীগৰ অধিবেশনত এ. কে. ফজলুল হকে প্ৰস্তাৱটো উত্থাপন কৰে। ইয়াত পোনপটীয়াকৈ ‘Pakistan’ নামৰ এখন একক ৰাষ্ট্ৰ সৃষ্টিৰ কথা উল্লেখ কৰা হোৱা নাছিল। প্ৰস্তাৱটোত কোৱা হৈছিল যে ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম আৰু পূব অঞ্চলৰ যিবোৰ ঠাইত মুছলমানসকল সংখ্যাগৰিষ্ঠ, সেই ভৌগোলিকভাৱে সংলগ্ন অঞ্চলসমূহক পুনৰ বিন্যাস কৰি স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ বা ৰাজ্যসমূহ গঠন কৰিব লাগে আৰু সেই গোটসমূহ স্বায়ত্তশাসিত আৰু সাৰ্বভৌম হ’ব লাগে। পিছলৈ মুছলিম লীগে এই প্ৰস্তাৱক পৃথক পাকিস্তান ৰাষ্ট্ৰৰ দাবীৰ মূল ভিত্তি হিচাপে ব্যাখ্যা কৰে। সেয়ে লাহোৰ প্ৰস্তাৱ ভাৰত বিভাজনৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক সন্ধিক্ষণ।

৮। সাধাৰণ লোকে ভাৰত বিভাজনক কেনেদৰে গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰঃ
সাধাৰণ মানুহৰ বাবে ভাৰত বিভাজন মূলত এক গভীৰ মানৱীয় বিপৰ্যয় আছিল। বহু লোকে ৰাজনৈতিকভাৱে দেশ ভাগ হ’ব বুলি আগতে কল্পনাও কৰা নাছিল। সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণ হোৱাৰ পিছত লাখ লাখ হিন্দু, মুছলমান আৰু শিখে নিজৰ পুৰণি ঘৰ-বাৰী, মাটি, ব্যৱসায় আৰু পৰিচিত সমাজ এৰি অচিনাকি ঠাইলৈ যাব লগা হয়। যাত্ৰাপথত বহু লোক সাম্প্ৰদায়িক হিংসা, লুণ্ঠন, অপহৰণ আৰু হত্যাৰ বলি হয়। বহু পৰিয়াল চিৰদিনলৈ বিচ্ছিন্ন হয়। তথাপিও হিংসাৰ মাজতো আন ধৰ্মৰ মানুহক আশ্ৰয় দিয়া, লুকুৱাই ৰক্ষা কৰা বা নিৰাপদ ঠাইলৈ পঠিয়াই দিয়াৰ বহু মানৱীয় কাহিনীও পোৱা যায়। সেইবাবে বিভাজনৰ স্মৃতি কেৱল ঘৃণা আৰু হিংসাৰ নহয়; ই হেৰুওৱা ঘৰ, বন্ধুত্ব, সহায় আৰু মানৱতাৰো স্মৃতি।

খ. চমু ৰচনা

৯। ব্ৰিটিছে ভাৰতক কিয় দ্বিখণ্ডিত কৰিছিল?

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনক কেৱল “ব্ৰিটিছে ইচ্ছা কৰি দেশ ভাগ কৰিলে” বুলি ব্যাখ্যা কৰিলে ঘটনাটো অতি সৰলীকৃত হয়। ব্ৰিটিছৰ ঔপনিৱেশিক নীতি, পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলী আৰু সম্প্ৰদায়ভিত্তিক ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বে সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতিক শক্তিশালী কৰিছিল। ইয়াৰ লগতে কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগৰ মাজত ক্ষমতা ভাগ-বতৰা আৰু ভবিষ্যৎ সংবিধানক লৈ গভীৰ মতভেদ সৃষ্টি হৈছিল।

১৯৪৬ চনৰ কেবিনেট মিছনে ভাৰতক এক যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও আঁচনিখন কার্যকৰী নহ’ল। Direct Action Day আৰু পৰৱৰ্তী সাম্প্ৰদায়িক হিংসাই পৰিস্থিতি অধিক জটিল কৰে। ২০ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৪৭ত ব্ৰিটিছ প্ৰধানমন্ত্ৰী ক্লেমেণ্ট এটলীয়ে ১৯৪৮ চনৰ জুনৰ ভিতৰত ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ কথা ঘোষণা কৰে। পিছত লৰ্ড মাউণ্টবেটেনে ৩ জুন ১৯৪৭ত বিভাজনৰ আঁচনি ঘোষণা কৰে। এইদৰে বহু ৰাজনৈতিক কাৰণৰ সমষ্টিগত ফলত বিভাজন কাৰ্যকৰী হয়।

১০। ভাৰত বিভাজনৰ ভুক্তভোগীসকলৰ অভিজ্ঞতা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনৰ সৰ্বাধিক বোজা বহন কৰিছিল সাধাৰণ মানুহে। নতুন সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণ হোৱাৰ পিছত বিপুল সংখ্যক লোক ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ ভিত্তিত এপাৰ-সিপাৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। বহুতে ঘৰ-বাৰী, কৃষিভূমি, দোকান-পোহাৰ আৰু সঞ্চিত সম্পত্তি এৰি যাব লগা হয়।

প্ৰব্ৰজনৰ সময়ত বহু কাফিলা আৰু ৰে’লগাড়ীৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰা হৈছিল। হাজাৰ হাজাৰ মানুহ নিহত হৈছিল। মহিলাসকল বিশেষভাৱে অপহৰণ, ধৰ্ষণ, বলপূৰ্বক বিবাহ আৰু ধৰ্মান্তৰৰ দৰে হিংসাৰ বলি হৈছিল। বহু পৰিয়ালৰ সদস্য বিচ্ছিন্ন হৈছিল।

শৰণাৰ্থীসকলে নতুন ঠাইত শিবিৰত বাস কৰি পুনৰ জীৱন আৰম্ভ কৰিব লগা হৈছিল। তথাপিও কিছুমান লোকে বিপদৰ সময়ত আন সম্প্ৰদায়ৰ লোকক ৰক্ষা কৰিছিল। মৌখিক সাক্ষ্যসমূহে এই যন্ত্ৰণা আৰু মানৱীয় সহযোগিতাৰ দুয়োটা দিশ আমাৰ আগত দাঙি ধৰে।

১১। কংগ্ৰেছে কিয় ভাৰত বিভাজনৰ প্ৰতি নিজৰ স্থিতি সলনি কৰিছিল?

উত্তৰঃ
কংগ্ৰেছৰ অধিকাংশ নেতা দীৰ্ঘদিন ধৰি ভাৰত বিভাজনৰ বিৰোধী আছিল। তেওঁলোকে এক ঐক্যবদ্ধ আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ ভাৰতৰ পক্ষে মত প্ৰকাশ কৰিছিল। কিন্তু ১৯৪৬-৪৭ত ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি দ্রুত সলনি হয়।

কেবিনেট মিছন আঁচনি কার্যকৰী কৰাত কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগৰ মাজত মতভেদ দেখা যায়। লীগে পাকিস্তানৰ দাবীত অধিক কঠোৰ স্থিতি গ্ৰহণ কৰে আৰু সাম্প্ৰদায়িক হিংসা তীব্ৰতৰ হয়। অন্তৰ্বর্তী চৰকাৰৰ কাম-কাজো সংঘাতপূৰ্ণ হৈ পৰে।

নেহৰু, পেটেল আদি কংগ্ৰেছ নেতাই আশংকা কৰিছিল যে বিভাজন নমানিলে গৃহযুদ্ধ সদৃশ পৰিস্থিতি দীঘলীয়া হ’ব পাৰে আৰু ক্ষমতা হস্তান্তৰ বিলম্বিত হ’ব। সেয়ে তেওঁলোকে অতি অনিচ্ছাসত্ত্বেও বিভাজনক এক কঠিন ৰাজনৈতিক আপোচ হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।

১২। ১৯৩৭ চনৰ নিৰ্বাচনে ভাৰতীয় ৰাজনীতিত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰঃ
১৯৩৫ চনৰ Government of India Act-ৰ অধীনত ১৯৩৭ চনত প্ৰাদেশিক বিধানসভাৰ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়। কংগ্ৰেছে বহু প্ৰদেশত ভাল ফল দেখুৱাই চৰকাৰ গঠন কৰে। বিপৰীতে মুছলিম লীগে বহু মুছলমান আসনত আশা কৰা ধৰণে সফলতা লাভ নকৰিলে।

এই ফলাফলে লীগ নেতৃত্বক বুজাই দিলে যে কেৱল নিৰ্বাচনী ৰাজনীতিত কংগ্ৰেছৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা কৰি সকলো ভাৰতীয় মুছলমানৰ একক প্ৰতিনিধি বুলি নিজকে প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো কঠিন। ইয়াৰ পিছত জিন্না আৰু লীগে মুছলমানসকলৰ পৃথক ৰাজনৈতিক পৰিচয়ৰ ওপৰত অধিক জোৰ দিয়ে।

কংগ্ৰেছ আৰু লীগৰ মাজত যৌথ চৰকাৰ বা ক্ষমতা ভাগ-বতৰাক লৈ হোৱা মতভেদেও দুয়ো সংগঠনৰ দূৰত্ব বৃদ্ধি কৰে। সেয়ে ১৯৩৭ চনৰ নিৰ্বাচন ভাৰত বিভাজনৰ দিশে আগবঢ়া ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা আছিল।

১৩। ভাৰত বিভাজনৰ গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনে দক্ষিণ এছিয়াৰ ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি কৰে। ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ পৰা ভাৰত আৰু পাকিস্তান নামে দুটা সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ জন্ম হয়। ইয়াৰ ফলত পঞ্জাৱ আৰু বংগ ভাগ হয় আৰু বৃহৎ জনসংখ্যাৰ প্ৰব্ৰজন সংঘটিত হয়।

বিভাজনে হিন্দু, মুছলমান আৰু শিখ সম্প্ৰদায়ৰ সম্পৰ্কত গভীৰ ক্ষত সৃষ্টি কৰে। লাখ লাখ মানুহ শৰণাৰ্থী হয় আৰু ব্যাপক হিংসা সংঘটিত হয়। ভাৰত-পাকিস্তানৰ পৰৱৰ্তী সম্পৰ্ক, সীমান্ত সমস্যা আৰু কাশ্মীৰ সমস্যাৰ ওপৰতো বিভাজনৰ প্ৰভাৱ পৰে।

ইতিহাসৰ ক্ষেত্ৰত বিভাজন বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ চৰকাৰী ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ বাহিৰেও ইয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিগত স্মৃতি, মৌখিক ইতিহাস আৰু সাধাৰণ মানুহৰ অভিজ্ঞতা অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব স্পষ্ট হয়।

১৪। ভাৰত বিভাজনৰ প্ৰতি গান্ধীজীৰ স্থিতি কেনে আছিল?

উত্তৰঃ
মহাত্মা গান্ধী ভাৰত বিভাজনৰ প্ৰবল বিৰোধী আছিল। তেওঁৰ মতে হিন্দু আৰু মুছলমান বহু শতিকা ধৰি একেলগে বাস কৰি অহা একে দেশৰ মানুহ আৰু ধৰ্মৰ ভিত্তিত দেশ ভাগ কৰা উচিত নহয়।

১৯৪৬-৪৭ত সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষ বৃদ্ধি পোৱাৰ সময়ত গান্ধীজীয়ে ৰাজনৈতিক ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ আলোচনা অপেক্ষা শান্তি আৰু সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি পুনঃস্থাপনক অধিক গুৰুত্ব দিয়ে। তেওঁ নোৱাখালি, বিহাৰ, কলকাতা আৰু দিল্লীৰ হিংসাগ্ৰস্ত অঞ্চল ভ্ৰমণ কৰি শান্তিৰ আহ্বান জনায়।

শেষ পৰ্যন্ত বিভাজন ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলেও তেওঁ হিন্দু-মুছলমান ঐক্য, অহিংসা আৰু পাৰস্পৰিক বিশ্বাসৰ আদৰ্শ ত্যাগ কৰা নাছিল। স্বাধীনতাৰ সময়তো তেওঁ সাম্প্ৰদায়িক শান্তি স্থাপনতেই নিজকে নিয়োজিত কৰি ৰাখিছিল।

১৫। মৌখিক সমলৰ গুণ আৰু দোষসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ

গুণঃ
১। সাধাৰণ মানুহৰ ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা জানিব পৰা যায়।
২। চৰকাৰী নথিত নথকা ঘটনা আৰু অনুভূতি প্ৰকাশ পায়।
৩। মহিলা, শিশু, শৰণাৰ্থী আৰু সমাজৰ উপেক্ষিত গোটৰ ইতিহাস জানিব পাৰি।
৪। ভয়, কষ্ট, বন্ধুত্ব, সহায় আৰু স্মৃতিৰ মানৱীয় দিশ প্ৰকাশ পায়।

দোষ বা সীমাবদ্ধতাঃ
১। বহু বছৰ পিছত কোৱা স্মৃতি ভুল বা অসম্পূৰ্ণ হ’ব পাৰে।
২। ব্যক্তিগত পক্ষপাতিত্ব থাকিব পাৰে।
৩। মানুহে কষ্টদায়ক বা লাজজনক ঘটনা উল্লেখ নকৰিব পাৰে।
৪। এটা ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাক সকলো মানুহৰ অভিজ্ঞতা বুলি ধৰা নাযায়।

সেয়ে মৌখিক সমলক অন্যান্য সমলৰ সৈতে মিলাই ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

১৬। ভাৰত বিভাজনৰ বিৰোধিতাত গান্ধীজীৰ মতামত কি আছিল?

উত্তৰঃ
গান্ধীজীৰ মতে ধৰ্মৰ ভিত্তিত ভাৰত ভাগ কৰাৰ ধাৰণাটো ভুল আছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে হিন্দু আৰু মুছলমান পৃথক ধৰ্মৰ হ’লেও একে দেশৰ নাগৰিক হিচাপে শান্তিৰে একেলগে বাস কৰিব পাৰে। সেয়ে তেওঁ শেষ পৰ্যন্ত সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্যৰ পক্ষে কাম কৰি গৈছিল।

১৭। ভাৰত বিভাজনৰ সময়ৰ দুজন উল্লেখযোগ্য কংগ্ৰেছ নেতাৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ জৱাহৰলাল নেহৰু আৰু চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল।

গ. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১। ভাৰতক দুৰ্বল কৰি শাসন কৰি যাবলৈ ব্ৰিটিছে কি নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰঃ ‘বিভাজন আৰু শাসন’ বা Divide and Rule নীতি।

২। ‘Pakistan’ নামটো কোনে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল?

উত্তৰঃ চৌধুৰী ৰহমত আলিয়ে ১৯৩৩ চনত।

৩। Direct Action-ৰ সিদ্ধান্ত মুছলিম লীগে কেতিয়া লৈছিল?

উত্তৰঃ ২৯ জুলাই ১৯৪৬ত।

৪। Direct Action Day কেতিয়া পালন কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৬ আগষ্ট ১৯৪৬ত।

৫। ১৯৪৭ চনত ব্ৰিটেইনৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী কোন আছিল?

উত্তৰঃ ক্লেমেণ্ট এটলী।

৬। ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ সময়সীমা ঘোষণা কৰা ব্ৰিটিছ প্ৰধানমন্ত্ৰী কোন আছিল?

উত্তৰঃ ক্লেমেণ্ট এটলী।

৭। এটলীয়ে ভাৰতলৈ ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ সিদ্ধান্ত কেতিয়া ঘোষণা কৰিছিল?

উত্তৰঃ ২০ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৪৭ত।

৮। ৩ জুন ১৯৪৭ৰ বিভাজন আঁচনি কোনে ঘোষণা কৰিছিল?

উত্তৰঃ ভাইচৰয় লৰ্ড মাউণ্টবেটেনে।

৯। বিভাজনৰ সময়ত বৰ্তমান বাংলাদেশৰ অধিকাংশ অঞ্চল কি নামেৰে পৰিচিত হৈছিল?

উত্তৰঃ পূব বংগ বা East Bengal।

১০। বিভাজনৰ অভিজ্ঞতাক লৈ খুশৱন্ত সিঙে লিখা উপন্যাসখনৰ নাম কি?

উত্তৰঃ Train to Pakistan।

১১। বিভাজনক কেন্দ্ৰ কৰি আতিয়া হোছেইনে লিখা উপন্যাসখনৰ নাম কি?

উত্তৰঃ Sunlight on a Broken Column।

১২। বিভাজনৰ সময়ত বহু শৰণাৰ্থীক সহায় কৰা চিকিৎসকজন কোন আছিল?

উত্তৰঃ ডাঃ খুশদেৱ সিং।

১৩। ভাৰত বিভাজনৰ ইতিহাসৰ দুবিধ মৌখিক সমল লিখা।

উত্তৰঃ প্ৰত্যক্ষদৰ্শীৰ সাক্ষাৎকাৰ আৰু ব্যক্তিগত মৌখিক স্মৃতি।

১৪। ডায়েৰী আৰু চিঠি মৌখিক সমল নে?

উত্তৰঃ নহয়। এইবোৰ লিখিত ব্যক্তিগত সমল।

১৫। শিখসকলে প্ৰথমৰ পৰাই ভাৰত বিভাজন সমৰ্থন কৰিছিলনে?

উত্তৰঃ নহয়। অধিকাংশ শিখ নেতা ভাৰত বা পঞ্জাৱৰ বিভাজনৰ বিৰোধী আছিল।

১৬। বিভাজন অনিবাৰ্য হৈ পৰাৰ পিছত শিখসকলে পঞ্জাৱ বিভাজনৰ দাবী কিয় কৰিছিল?

উত্তৰঃ যাতে শিখ সংখ্যাগৰিষ্ঠ বা উল্লেখযোগ্য শিখ জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল পাকিস্তানৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়।

১৭। ১৯৩৫ চনৰ আইনৰ অধীনত প্ৰাদেশিক নিৰ্বাচন কেতিয়া অনুষ্ঠিত হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯৩৭ চনত।

১৮। হিন্দু মহাসভা কেতিয়া গঠন হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯১৫ চনত।

১৯। কেবিনেট মিছন ভাৰতলৈ কেতিয়া আহিছিল?

উত্তৰঃ ১৯৪৬ চনত।

২০। নোৱাখালিৰ সাম্প্ৰদায়িক হিংসা কোন চনত সংঘটিত হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯৪৬ চনত।

২১। সাম্প্ৰদায়িকতা মানে কি? H.S. ’17

উত্তৰঃ ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ স্বাৰ্থক পৃথক আৰু পৰস্পৰ-বিৰোধী ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ হিচাপে দেখা চিন্তাধাৰাক সাম্প্ৰদায়িকতা বোলা হয়।

২২। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে মুছলমানসকলৰ বাবে পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলী কেতিয়া প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

উত্তৰঃ ১৯০৯ চনত।

২৩। ‘শুদ্ধি আন্দোলন’ কি?

উত্তৰঃ আৰ্য সমাজৰ উদ্যোগত অন্য ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা লোকক পুনৰ হিন্দু ধৰ্মলৈ অনাৰ আন্দোলনক শুদ্ধি আন্দোলন বোলা হৈছিল।

২৪। লাহোৰ প্ৰস্তাৱ কেতিয়া গৃহীত হৈছিল?

উত্তৰঃ মাৰ্চ ১৯৪০ত।

২৫। লাহোৰ প্ৰস্তাৱ কোনে উত্থাপন কৰিছিল?

উত্তৰঃ এ. কে. ফজলুল হকে।

২৬। ভাৰত স্বাধীনতা আইন কোন চনত প্ৰণীত হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯৪৭ চনত।

২৭। পাকিস্তান কেতিয়া স্বাধীন হয়?

উত্তৰঃ ১৪ আগষ্ট ১৯৪৭।

২৮। ভাৰত কেতিয়া স্বাধীন হয়?

উত্তৰঃ ১৫ আগষ্ট ১৯৪৭।

২৯। সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা কমিশনৰ সভাপতি কোন আছিল?

উত্তৰঃ ছাৰ ছিৰিল ৰেডক্লিফ।

৩০। বিভাজনত ভাগ হোৱা দুটা মুখ্য প্ৰদেশ কোনবোৰ?

উত্তৰঃ পঞ্জাৱ আৰু বংগ।

ঘ. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১। সময়ৰ ক্ৰম অনুসৰি ভাৰত বিভাজনৰ চাৰিটা মুখ্য ঘটনা লিখা।

উত্তৰঃ
১। ১৯০৬ — মুছলিম লীগ গঠন।
২। ১৯৪০ — লাহোৰ প্ৰস্তাৱ গৃহীত।
৩। ১৯৪৬ — কেবিনেট মিছন আৰু Direct Action Day।
৪। ৩ জুন ১৯৪৭ — মাউণ্টবেটেন আঁচনি; আগষ্টত ভাৰত-পাকিস্তানৰ সৃষ্টি।

২। ভাৰত দ্বিখণ্ডিত হোৱাৰ বাবে ব্ৰিটিছ চৰকাৰ কিমান দূৰ দায়ী আছিল?

উত্তৰঃ
ব্ৰিটিছৰ ‘Divide and Rule’, পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলী আৰু ধৰ্মীয় গোটক পৃথক ৰাজনৈতিক শ্ৰেণী হিচাপে গণ্য কৰাৰ নীতিয়ে সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতিক শক্তিশালী কৰিছিল। কিন্তু কংগ্ৰেছ-লীগৰ মতভেদ, পৃথক ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী আৰু ১৯৪৬-৪৭ৰ সাম্প্ৰদায়িক হিংসাও বিভাজনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ আছিল। সেয়ে ব্ৰিটিছ চৰকাৰ দায়ী আছিল যদিও ই একমাত্ৰ কাৰণ নাছিল।

৩। ১৯৪০ চনৰ লাহোৰ প্ৰস্তাৱত মুছলিম লীগে কি দাবী কৰিছিল?

উত্তৰঃ
লাহোৰ প্ৰস্তাৱত মুছলমান সংখ্যাগৰিষ্ঠ উত্তৰ-পশ্চিম আৰু পূব অঞ্চলসমূহক ভৌগোলিকভাৱে গোটাই স্বাধীন, স্বায়ত্তশাসিত আৰু সাৰ্বভৌম গোট বা ‘independent states’ গঠনৰ কথা কোৱা হৈছিল। তাত ‘Pakistan’ নামটো ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাছিল। পিছলৈ মুছলিম লীগে ইয়াক পাকিস্তান দাবীৰ ভিত্তি হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।

৪। মৌখিক ইতিহাস আৰু লিখিত ব্যক্তিগত সমলৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ
মৌখিক ইতিহাসত প্ৰত্যক্ষদৰ্শী বা ভুক্তভোগীৰ পৰা সাক্ষাৎকাৰৰ জৰিয়তে স্মৃতি আৰু অভিজ্ঞতা সংগ্ৰহ কৰা হয়। আনহাতে ডায়েৰী, চিঠি, স্মৃতিকথা আদি লিখিত ব্যক্তিগত সমল। দুয়োবিধেই সাধাৰণ মানুহৰ অভিজ্ঞতা বুজিবলৈ মূল্যবান, কিন্তু দুয়োটাক পৰীক্ষা আৰু তুলনা কৰি ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।

৫। শিখসকলৰ ওপৰত ভাৰত বিভাজনৰ প্ৰভাৱ কি আছিল?

উত্তৰঃ
শিখসকলৰ পবিত্ৰ স্থান, কৃষিভূমি আৰু বৃহৎ জনবসতি পঞ্জাৱৰ দুয়োপাৰে আছিল। পঞ্জাৱ বিভাজনৰ ফলত বহু শিখে পশ্চিম পঞ্জাৱৰ ঘৰ-বাৰী আৰু মাটি এৰি পূব পঞ্জাৱলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিব লগা হয়। ব্যাপক হিংসা আৰু সম্পত্তিৰ ক্ষতিও হয়। সেয়ে বিভাজন শিখ সমাজৰ বাবে গভীৰ মানৱীয় আৰু সামাজিক বিপৰ্যয় আছিল।

ঙ. বহলাই উত্তৰ দিয়া

১। ভাৰত বিভাজনৰ ইতিহাস ৰচনাত মৌখিক সমলে কেনেদৰে সহায় কৰে? H.S. ’17

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনৰ ইতিহাস ৰচনাত মৌখিক ইতিহাসে বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছে। চৰকাৰী দলিলসমূহে মূলত ৰাজনৈতিক নেতাৰ সিদ্ধান্ত, চৰকাৰী নীতি, সীমা নিৰ্ধাৰণ, প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা আদি জানিবলৈ সহায় কৰে। কিন্তু সাধাৰণ মানুহে বিভাজন কেনেদৰে অনুভৱ কৰিছিল, সেই কথা এই দলিলসমূহত সম্পূৰ্ণৰূপে পোৱা নাযায়।

মৌখিক সমলৰ বাবে ইতিহাসবিদে বিভাজনৰ প্ৰত্যক্ষদৰ্শী আৰু ভুক্তভোগীৰ সাক্ষাৎকাৰ গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ পৰা—

১। মানুহে ঘৰ-বাৰী কিয় আৰু কেনেকৈ এৰিছিল,
২। প্ৰব্ৰজনৰ সময়ত কেনে অভিজ্ঞতা হৈছিল,
৩। সাম্প্ৰদায়িক হিংসাই পৰিয়ালক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰিছিল,
৪। মহিলা আৰু শিশুসকলে কি কষ্ট ভোগ কৰিছিল,
৫। বিপদৰ মাজত বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ মানুহে পৰস্পৰক কেনেদৰে সহায় কৰিছিল—

এইবোৰ জানিব পৰা যায়।

অৱশ্যে মৌখিক সাক্ষ্যৰো সীমাবদ্ধতা আছে। বহু বছৰ পিছত স্মৃতি অস্পষ্ট হ’ব পাৰে; ব্যক্তিগত পক্ষপাতিত্ব থাকিব পাৰে বা মানুহে বেদনাদায়ক ঘটনা ক’বলৈ অনিচ্ছুক হ’ব পাৰে।

সেয়ে ইতিহাসবিদে মৌখিক সমলক সংবাদপত্ৰ, চৰকাৰী দলিল, চিঠি, ডায়েৰী আৰু অন্যান্য উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰি ব্যৱহাৰ কৰে। এই পদ্ধতিয়ে বিভাজনৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ লগতে ইয়াৰ মানৱীয় ইতিহাসো পুনৰ নিৰ্মাণ কৰাত সহায় কৰে।

২। কেবিনেট মিছনৰ মূল প্ৰস্তাৱসমূহ কি আছিল?

উত্তৰঃ
১৯৪৬ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতৰ সাংবিধানিক সমস্যাৰ সমাধানৰ বাবে তিনিজন মন্ত্ৰীৰে গঠিত কেবিনেট মিছন ভাৰতলৈ পঠিয়ায়। ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল ভাৰতৰ ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ বাবে এক গ্ৰহণযোগ্য সাংবিধানিক কাঠামো তৈয়াৰ কৰা।

ইয়াৰ মুখ্য প্ৰস্তাৱসমূহ আছিল—

(ক) ভাৰতক ঐক্যবদ্ধ ৰখাঃ
মিছনে পোনপটীয়াকৈ পাকিস্তান গঠনৰ দাবী মানি লোৱা নাছিল।

(খ) সীমিত ক্ষমতাৰ Union Government:
কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত মূলত তিনিটা বিষয় থাকিব—

• বৈদেশিক নীতি,

• প্ৰতিৰক্ষা,

• যোগাযোগ।

(গ) প্ৰদেশসমূহৰ তিনিটা গোটঃ

• Group A: মাদ্ৰাজ, বোম্বাই, United Provinces, বিহাৰ, Central Provinces, Orissa।

• Group B: পঞ্জাৱ, North-West Frontier Province, Sindh।

• Group C: বংগ আৰু অসম।

(ঘ) প্ৰদেশসমূহে অধিক স্বায়ত্তশাসন লাভ কৰিব।

(ঙ) এখন সংবিধান সভা গঠন কৰি ভাৰতৰ সংবিধান প্ৰস্তুত কৰা হ’ব।

(চ) ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ আগলৈ এখন Interim Government গঠন কৰা হ’ব।

কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগে আঁচনিখনৰ বিভিন্ন অংশ বেলেগ বেলেগ ধৰণে ব্যাখ্যা কৰাত শেষত ইয়াক স্থায়ীভাৱে কাৰ্যকৰী কৰিব পৰা নগ’ল।

৩। স্বাধীনতাৰ আগে আগে দেশত আইন-শৃংখলাৰ অৱনতি হোৱাৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
১৯৪৬ৰ পৰা ১৯৪৭লৈ ভাৰতত সাম্প্ৰদায়িক হিংসা ভয়ংকৰভাৱে বৃদ্ধি পায় আৰু বহু অঞ্চলত আইন-শৃংখলা ভাঙি পৰে।

প্ৰথমতে, কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগৰ মাজত ভাৰতৰ ভবিষ্যৎ সাংবিধানিক ব্যৱস্থাক লৈ মতভেদ গভীৰ হৈছিল।

দ্বিতীয়তে, ১৬ আগষ্ট ১৯৪৬ৰ Direct Action Day-ৰ সময়ত কলকাতাত বৃহৎ সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষ হয়। তাৰ পিছত নোৱাখালি, বিহাৰ, গড়মুক্তেশ্বৰ, ৰাৱালপিণ্ড আৰু পঞ্জাৱলৈ হিংসা বিয়পি পৰে।

তৃতীয়তে, দেশ বিভাজনৰ সম্ভাৱনাই হিন্দু, মুছলমান আৰু শিখৰ মাজত গভীৰ ভয় আৰু অবিশ্বাস সৃষ্টি কৰে।

চতুৰ্থতে, ব্ৰিটিছ চৰকাৰে শীঘ্ৰে ভাৰত ত্যাগ কৰিব বুলি স্পষ্ট হোৱাৰ লগে লগে ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসনৰ কৰ্তৃত্ব দুৰ্বল হৈ পৰে।

পঞ্চমতে, পঞ্জাৱৰ দৰে অঞ্চলত আৰক্ষী আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাতো সাম্প্ৰদায়িক বিভাজনৰ প্ৰভাৱ পৰে।

এই সকলো কাৰণ একেলগে মিলি হত্যা, লুণ্ঠন, অগ্নিসংযোগ, অপহৰণ আৰু বৃহৎ পৰিসৰৰ প্ৰব্ৰজনৰ সৃষ্টি কৰে।

৪। সাম্প্ৰদায়িকতাবাদ কি? ভাৰতত সাম্প্ৰদায়িকতাবাদৰ বিকাশৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা। H.S. ’17

উত্তৰঃ
‘সাম্প্ৰদায়িকতাবাদ’ হৈছে এনে এক ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰা য’ত ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ক পৃথক আৰু একে স্বাৰ্থ থকা ৰাজনৈতিক গোট বুলি ধৰা হয় আৰু কেতিয়াবা এটা সম্প্ৰদায়ৰ স্বাৰ্থ আন এটাৰ স্বাৰ্থৰ বিপৰীত বুলি উপস্থাপন কৰা হয়।

ভাৰতত সাম্প্ৰদায়িকতাৰ বিকাশৰ কেইটামান কাৰণ আছিল—

(ক) ঔপনিৱেশিক শ্ৰেণীবিভাজনঃ
ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনে জনগণনা, পৃথক ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব আদি ব্যৱস্থাৰে ধৰ্মীয় পৰিচয়ক অধিক কঠোৰ ৰাজনৈতিক শ্ৰেণীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল।

(খ) পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলীঃ
১৯০৯ চনত মুছলমানসকলৰ বাবে পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলীৰ ব্যৱস্থাই ধৰ্মীয় পৰিচয়ক ৰাজনীতিৰ সৈতে অধিক দৃঢ়ভাৱে যুক্ত কৰে।

(গ) সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনৈতিক সংগঠনঃ
বিভিন্ন সংগঠনে নিজ নিজ ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ স্বাৰ্থক পৃথক ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ হিচাপে প্ৰকাশ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

(ঘ) কংগ্ৰেছ আৰু লীগৰ মতভেদঃ
বিশেষকৈ ১৯৩৭ৰ পিছত ক্ষমতা ভাগ-বতৰা, সংখ্যালঘুৰ সুৰক্ষা আৰু কেন্দ্ৰ-প্ৰদেশৰ সম্পৰ্কক লৈ মতভেদ বৃদ্ধি পায়।

(ঙ) ১৯৪৬-৪৭ৰ হিংসাঃ
সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষই পাৰস্পৰিক ভয় আৰু ঘৃণা বৃদ্ধি কৰি বিভাজনৰ দাবীক অধিক শক্তিশালী কৰে।

সাম্প্ৰদায়িকতাবাদৰ বিকাশ একক কাৰণৰ ফল নহয়; ঔপনিৱেশিক নীতি, ৰাজনৈতিক প্ৰতিযোগিতা আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ জটিল সমষ্টি আছিল।

৫। ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত মহিলাসকলৰ অভিজ্ঞতা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনৰ হিংসাত মহিলাসকলে বিশেষভাৱে ভয়ংকৰ অভিজ্ঞতাৰ সন্মুখীন হৈছিল। তেওঁলোকৰ ওপৰত হোৱা হিংসা বহু সময়ত সম্প্ৰদায়ৰ ‘সন্মান’ৰ সৈতে জড়িত কৰি দেখা হৈছিল।

বিভাজনৰ সময়ত বহু মহিলাক অপহৰণ, ধৰ্ষণ, বলপূৰ্বক বিবাহ আৰু ধৰ্মান্তৰৰ সন্মুখীন কৰা হৈছিল। কিছুমান পৰিয়ালে বিপক্ষ সম্প্ৰদায়ৰ হাতত পৰা ৰোধ কৰিবলৈ নিজৰ পৰিয়ালৰ মহিলাকেই হত্যা কৰাৰ ঘটনাও ঘটিছিল।

ৰাৱালপিণ্ড জিলাৰ থোৱা খালচা গাঁৱৰ প্ৰায় ৯০ গৰাকী শিখ মহিলাই বিপক্ষৰ হাতত পৰাৰ আশংকাত কুঁৱাত জঁপিয়াই প্ৰাণ দিয়াৰ ঘটনা মৌখিক ইতিহাস আৰু বিভাজন-গৱেষণাত বিশেষভাৱে উল্লেখ কৰা হয়।

স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰত আৰু পাকিস্তান দুয়ো চৰকাৰে অপহৃত মহিলাসকলক উদ্ধাৰ কৰি ‘নিজৰ’ পৰিয়াললৈ ঘূৰাই অনাৰ চেষ্টা কৰে। কিন্তু বহু মহিলাৰ নিজস্ব ইচ্ছাক গুৰুত্ব দিয়া হোৱা নাছিল।

এই অভিজ্ঞতাই দেখুৱায় যে বিভাজন কেৱল ৰাজনৈতিক সীমাৰ বিভাজন নাছিল; ই মানুহৰ শৰীৰ, পৰিয়াল, মৰ্যাদা আৰু ব্যক্তিগত জীৱনকো গভীৰভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিছিল।

৬। বিভাজনৰ সময়ত হিংসাৰ মাজতো মানৱীয়তা আৰু সহযোগিতাৰ উদাহৰণ কেনেদৰে দেখা গৈছিল?

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনৰ ইতিহাস মূলত হিংসা আৰু বেদনাৰ বাবে স্মৰণীয় যদিও সেই সময়ত মানৱীয়তা, সহানুভূতি আৰু পাৰস্পৰিক সহায়ৰ বহু উদাহৰণো পোৱা যায়।

অনেক হিন্দু, মুছলমান আৰু শিখে নিজৰ জীৱনৰ বিপদৰ কথা নাভাবি আন সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতিবেশীক ৰক্ষা কৰিছিল। কিছুমানে মানুহক নিজৰ ঘৰত লুকুৱাই ৰাখিছিল, আন কিছুমানে নিৰাপদে সীমান্ত পাৰ কৰাই দিছিল।

ডাঃ খুশদেৱ সিঙে বিভাজনৰ সময়ত ধৰ্মৰ ভেদাভেদ নকৰাকৈ বহু শৰণাৰ্থী আৰু ৰোগীক চিকিৎসা আৰু আশ্ৰয় প্ৰদান কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত পাকিস্তানলৈ যোৱাৰ সময়ত তেওঁৰ পুৰণি মুছলমান বন্ধুসকলে তেওঁৰ প্ৰতি দেখুওৱা মৰমে দেখুৱায় যে ৰাজনৈতিক বিভাজনে সকলো ব্যক্তিগত সম্পৰ্ক ধ্বংস কৰিব পৰা নাছিল।

এই ধৰণৰ কাহিনী বিশেষকৈ মৌখিক ইতিহাসত সংৰক্ষিত হৈছে। সেয়ে বিভাজনৰ ইতিহাস কেৱল হিংসা নহয়; ই মানৱীয় সাহস, বন্ধুত্ব আৰু সম্প্ৰীতিৰো ইতিহাস।

চ. মৌখিক সমলৰ ওপৰত বিশেষ প্ৰশ্ন

১। মৌখিক ইতিহাস কি?

উত্তৰঃ
অতীতৰ কোনো ঘটনা নিজে দেখা বা অনুভৱ কৰা ব্যক্তিৰ সাক্ষাৎকাৰ, কথোপকথন আৰু স্মৃতি ৰেকৰ্ড কৰি ইতিহাসৰ সমল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা পদ্ধতিক মৌখিক ইতিহাস বোলা হয়।

২। মৌখিক ইতিহাস বিভাজনৰ অধ্যয়নত কিয় বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰঃ
কাৰণ বিভাজনৰ চৰকাৰী নথিত ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্তৰ তথ্য পোৱা যায়, কিন্তু সাধাৰণ মানুহৰ কষ্ট, ভয়, প্ৰব্ৰজন, পৰিয়াল বিচ্ছেদ, বন্ধুত্ব আৰু ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা মৌখিক সাক্ষ্যৰ পৰাহে অধিক স্পষ্টকৈ জানিব পৰা যায়।

৩। মৌখিক সাক্ষ্য ব্যৱহাৰ কৰোঁতে ইতিহাসবিদে কি সাৱধানতা লোৱা উচিত?

উত্তৰঃ
স্মৃতি ভুল বা পক্ষপাতদুষ্ট হ’ব পাৰে। সেয়ে সাক্ষ্যৰ সময়, ব্যক্তিৰ অৱস্থা আৰু দৃষ্টিভংগী বিবেচনা কৰি অন্য নথি আৰু সাক্ষ্যৰ সৈতে মিলাই চাব লাগে।

ছ. ভাৰত বিভাজনৰ মুখ্য ঘটনাক্ৰম

• ১৯০৬ — ঢাকাত All-India Muslim League গঠন

• ১৯০৯ — মুছলমানসকলৰ বাবে পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলী

• ১৯৩৩ — চৌধুৰী ৰহমত আলিৰ “Pakistan” নামৰ প্ৰস্তাৱ

• ১৯৩৭ — প্ৰাদেশিক নিৰ্বাচন

• মাৰ্চ ১৯৪০ — লাহোৰ প্ৰস্তাৱ

• ১৯৪৬ — কেবিনেট মিছন

• ২৯ জুলাই ১৯৪৬ — মুছলিম লীগৰ Direct Action-ৰ সিদ্ধান্ত

• ১৬ আগষ্ট ১৯৪৬ — Direct Action Day

• অক্টোবৰ ১৯৪৬ — নোৱাখালি হিংসা

• ২০ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৪৭ — এটলীৰ ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ ঘোষণা

• ২৪ মাৰ্চ ১৯৪৭ — লৰ্ড মাউণ্টবেটেনে ভাইচৰয় হিচাপে দায়িত্ব গ্ৰহণ

• ৩ জুন ১৯৪৭ — মাউণ্টবেটেন বিভাজন আঁচনি

• ১৮ জুলাই ১৯৪৭ — Indian Independence Act

• ১৪ আগষ্ট ১৯৪৭ — পাকিস্তান স্বাধীন

• ১৫ আগষ্ট ১৯৪৭ — ভাৰত স্বাধীন

• ১৭ আগষ্ট ১৯৪৭ — ৰেডক্লিফ সীমাৰেখা আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰকাশ

জ. অধ্যায়-বহিৰ্ভূত/অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন

তুমি দিয়া তলৰ প্ৰশ্নবোৰ “ভাৰত বিভাজনঃ মৌখিক সমল” অধ্যায়ৰ মূল বিষয় নহয়। সেইবাবে মূল অংশৰ সৈতে মিহলাই নিদি পৃথককৈ ৰাখিলোঁ।

১। ইতিহাস পুনৰ নিৰ্মাণৰ বাবে পেলনীয়া বস্তু কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ সমল? H.S. ’16

উত্তৰঃ
১। পেলনীয়া সামগ্ৰীৰ পৰা অতীতৰ মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱন, খাদ্যাভ্যাস আৰু ব্যৱহৃত সামগ্ৰীৰ বিষয়ে জানিব পাৰি।
২। এইবোৰৰ পৰা অতীতৰ প্ৰযুক্তি, অৰ্থনীতি আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ বিষয়ে ধাৰণা লাভ কৰিব পাৰি।

২। মহাভাৰতৰ বিষয়বস্তু ইতিহাসবিদসকলে কেনেদৰে বিভক্ত কৰে? H.S. ’16

উত্তৰঃ
ইতিহাসবিদসকলে মহাভাৰতৰ বিষয়বস্তুক সাধাৰণতে বৰ্ণনাত্মক (narrative) আৰু উপদেশমূলক বা didactic—এই দুটা ভাগত আলোচনা কৰে।

বৰ্ণনাত্মক অংশত কুৰু-পাণ্ডৱৰ সংঘাত আৰু বিভিন্ন কাহিনী স্থান পাইছে। উপদেশমূলক অংশত সামাজিক আচৰণ, নৈতিকতা, ধৰ্ম আৰু কৰ্তব্য সম্পৰ্কীয় আলোচনা আছে। অৱশ্যে এই দুটা ভাগৰ মাজত স্পষ্ট সীমাৰেখা সদায় নাথাকে।

৩। আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধই ভাৰতৰ ৰায়তসকলৰ জীৱনত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছিল? H.S. ’18

উত্তৰঃ
১৮৬১ চনত আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত আমেৰিকাৰ পৰা ব্ৰিটেইনলৈ কপাহৰ যোগান তীব্ৰভাৱে হ্ৰাস পায়। ফলত ব্ৰিটিছ কাপোৰ উদ্যোগৰ বাবে ভাৰতীয় কপাহৰ চাহিদা আৰু মূল্য বৃদ্ধি পায়।

বোম্বে দাক্ষিণাত্যৰ বহু কৃষকে কপাহ খেতি বৃদ্ধি কৰে। বণিক আৰু মহাজনে কৃষকসকলক আগধন আৰু ঋণ দিবলৈ আৰম্ভ কৰে। প্ৰথমতে উচ্চ মূল্যৰ বাবে বহু কৃষকে লাভৰ আশা কৰিছিল।

কিন্তু ১৮৬৫ চনত আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধ শেষ হোৱাৰ পিছত পুনৰ আমেৰিকাৰ কপাহ বিশ্ববজাৰত আহে। ভাৰতীয় কপাহৰ মূল্য তীব্ৰভাৱে কমি যায় আৰু ঋণত থকা কৃষকসকল সংকটত পৰে। মহাজনেও নতুন ঋণ দিবলৈ অনিচ্ছুক হয়। এই ঋণ আৰু আৰ্থিক সংকটে পিছলৈ দাক্ষিণাত্যৰ কৃষক অসন্তোষ বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।

Teacher Generate Question Answer
ভাৰত বিভাজনঃ মৌখিক সমল

১০০–১৫০ শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ

১। সময়ৰ ক্রম অনুসৰি ভাৰত বিভাজনৰ মূল কথাখিনি সজোৱা।

উত্তৰঃ ভাৰত বিভাজন বহু ঘটনাৰ ফলত সংঘটিত হৈছিল। ১৯০৬ চনত মুছলীম লীগ গঠন হয় আৰু পৃথক ৰাজনৈতিক সত্তাৰ দাবী আৰম্ভ হয়। ১৯৩০ দশকত দ্বি-জাতি তত্ত্বৰ ধাৰণা শক্তিশালী হয়। ১৯৪০ চনত লাহোৰ প্ৰস্তাৱত পৃথক ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী উত্থাপন কৰা হয়। ১৯৪৬ চনত Direct Action Day-ৰ ফলত সাম্প্ৰদায়িক দাঙ্গা বৃদ্ধি পায়। এই পৰিস্থিতিত ইংৰাজ চৰকাৰে ভাৰত এৰি যাবলৈ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৪৭ চনৰ ৩ জুনত মাউন্টবেটেন আঁচনি ঘোষণা কৰা হয়। ইয়াৰ ভিত্তিত ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টত ভাৰত আৰু পাকিস্তান নামে দুটা পৃথক ৰাষ্ট্ৰ গঠন হয়। এইদৰে ধাপে ধাপে ভাৰত বিভাজন সংঘটিত হয়।

২। ভাৰত বিভাজনৰ ইতিহাস বর্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰত বিভাজন ১৯৪৭ চনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা, যিয়ে দেশৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক জীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। ইয়াৰ ইতিহাস বিভিন্ন উৎসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে—চৰকাৰী নথি-পত্ৰ, ডায়েৰী, স্মৃতিকথা আৰু মৌখিক সাক্ষ্য। এইবোৰ উৎসৰ জৰিয়তে সেই সময়ৰ ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ত, সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনা আৰু শৰণাৰ্থী সমস্যাৰ বিষয়ে জানিব পাৰি। বিভাজনৰ সময়ত লাখ লাখ মানুহে স্থানান্তৰিত হ’ব লগা হৈছিল আৰু বহুতে প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল। এই ঘটনা মানৱ ইতিহাসৰ এক বেদনাদায়ক অধ্যায় হিচাপে পৰিগণিত হয়।

৩। ভাৰত বিভাজনে কিমান দূৰ জাতীয় আন্দোলনক দুর্বল কৰিছিল বুলি ভাবা।

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনে জাতীয় আন্দোলনক কিছু পৰিমাণে দুর্বল কৰিছিল। ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদ মূলতঃ সকলো ধৰ্ম আৰু জাতিৰ ঐক্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিছিল। কিন্তু দ্বি-জাতি তত্ত্বই এই ঐক্য ভাঙি পেলালে। সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতিয়ে আন্দোলনৰ শক্তি হ্ৰাস কৰিলে আৰু জনগণৰ মাজত বিভাজন সৃষ্টি কৰিলে। তথাপিও স্বাধীনতাৰ লক্ষ্য সম্পূৰ্ণ হৈছিল। সেয়ে ক’ব পাৰি যে বিভাজনে আন্দোলনৰ ঐক্যত আঘাত হানিলেও স্বাধীনতা সংগ্ৰাম সম্পূৰ্ণভাৱে বিফল হোৱা নাছিল।

৪। ভাৰত দ্বিখণ্ডিত হোৱাৰ বাবে বৃটিছ চৰকাৰ কিমান দূৰ দায়ী আছিল?

উত্তৰঃ
ভাৰত দ্বিখণ্ডিত হোৱাৰ বাবে বৃটিছ চৰকাৰ বহুখিনি দায়ী আছিল। ইংৰাজে “Divide and Rule” নীতি গ্ৰহণ কৰি হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰিছিল। তেওঁলোকে সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতিক উৎসাহিত কৰিছিল। মুছলীম লীগৰ পৃথক ৰাষ্ট্ৰৰ দাবীকো পৰোক্ষভাৱে সমৰ্থন কৰিছিল। শেষত মাউন্টবেটেন আঁচনিৰ জৰিয়তে ভাৰত বিভাজন কার্যকৰী কৰা হয়। সেয়ে বৃটিছ চৰকাৰ এই ঘটনাৰ মুখ্য দায়ী।

৫। স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ শেষৰ দুবছৰত আইন-শৃংখলা অৱনতিৰ কাৰণ

উত্তৰঃ
১৯৪৬-৪৭ চনত সাম্প্ৰদায়িক দাঙ্গা বৃদ্ধি পাইছিল। Direct Action Day-ৰ পিছত হিংসা বিয়পি পৰে। হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত অবিশ্বাস বৃদ্ধি পায়। ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ মতানৈক্য আৰু বিভাজনৰ প্ৰস্তাৱে উত্তেজনা বৃদ্ধি কৰে। বৃটিছ চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ দুর্বল হৈ পৰে। এইবোৰ কাৰণত আইন-শৃংখলা অৱনতি ঘটে।

৬। ভাৰত বিভাজনৰ ইতিহাস ৰচনাত মৌখিক সমলো কেনেদৰে সহায় কৰে?

উত্তৰঃ
মৌখিক সমল যেনে সাক্ষাৎকাৰ, স্মৃতি আৰু অভিজ্ঞতাই ইতিহাস ৰচনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এইবোৰে সাধাৰণ মানুহৰ দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ কৰে। চৰকাৰী নথিত নথকা বহু তথ্য ইয়াৰ পৰা পোৱা যায়। বিভাজনৰ সময়ৰ কষ্ট, ভয় আৰু অভিজ্ঞতা বুজিবলৈ মৌখিক সমল বিশেষ উপযোগী। তথাপি ইয়াক সতর্কভাৱে বিশ্লেষণ কৰিব লাগে।

৭। ১৯৪০ চনৰ প্ৰস্তাৱত মুছলীম লীগে কি দাবী কৰিছিল?

উত্তৰঃ
১৯৪০ চনৰ লাহোৰ প্ৰস্তাৱত মুছলীম লীগে মুছলমানসকলৰ বাবে পৃথক ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ দাবী কৰিছিল। তেওঁলোকে যুক্তি দিছিল যে হিন্দু আৰু মুছলমান দুটা পৃথক জাতি। সেয়ে তেওঁলোকৰ বাবে পৃথক ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা প্রয়োজন।

৮। সাধাৰণ লোকে ভাৰত বিভাজনক কেনেদৰে লৈছিল?

উত্তৰঃ
সাধাৰণ লোকে ভাৰত বিভাজনক বেদনাদায়ক ঘটনা হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। লাখ লাখ মানুহে নিজৰ ঘৰ-ভূমি এৰি শৰণাৰ্থী হ’ব লগা হৈছিল। সাম্প্ৰদায়িক হিংসাত বহু লোক নিহত হৈছিল। মানুহৰ মাজত ভয় আৰু অনিশ্চয়তা বৃদ্ধি পাইছিল। সেয়ে বিভাজন সাধাৰণ জনতাৰ বাবে এক দুখজনক অভিজ্ঞতা আছিল।

চমু ৰচনা
৯। বৃটিছে ভাৰতক কিয় দ্বিখণ্ডিত কৰিছিল?

উত্তৰঃ
বৃটিছ চৰকাৰে ভাৰতত বিভাজন আৰু শাসন নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰি শাসন সহজ কৰিছিল। ১৯৩৭ চনৰ নিৰ্বাচনৰ পিছত ৰাজনৈতিক মতানৈক্য বৃদ্ধি পায়। মুছলীম লীগে পৃথক ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী উত্থাপন কৰে। ইংলেণ্ডৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী এট্লীয়ে ১৯৪৭ চনত ভাৰত ত্যাগৰ সিদ্ধান্ত লয়। মাউন্টবেটেন আঁচনিৰ জৰিয়তে ভাৰত বিভাজন কার্যকৰী কৰা হয়।

১০। ভাৰত বিভাজনৰ ভূক্তভোগীসকলৰ অভিজ্ঞতা

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত লাখ লাখ মানুহে ঘৰ-বাৰী এৰি স্থানান্তৰিত হ’ব লগা হৈছিল। সাম্প্ৰদায়িক হিংসাত বহু লোক নিহত হৈছিল। পৰিয়াল বিভক্ত হৈছিল আৰু সম্পত্তি নষ্ট হৈছিল। বহুতে শৰণাৰ্থী শিবিৰত কষ্ট সহ্য কৰিব লগা হৈছিল। এই অভিজ্ঞতা অত্যন্ত বেদনাদায়ক আছিল।

১১। কংগ্ৰেছে কিয় নিজৰ স্থিতি সলনি কৰিছিল?

উত্তৰঃ
কংগ্ৰেছে প্ৰথমে বিভাজনৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। কিন্তু সাম্প্ৰদায়িক হিংসা বৃদ্ধি পোৱা আৰু ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ বাবে শেষত বিভাজন মঞ্জুৰ কৰে। তেওঁলোকে ভাৱিছিল যে এইদৰে স্বাধীনতা তৎক্ষণাৎ লাভ কৰিব পাৰিব।

১২। ১৯৩৭-ৰ নির্বাচনে কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰঃ
১৯৩৭ চনৰ নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছৰ জয় আৰু লীগৰ পৰাজয়ে মুছলীম লীগৰ মাজত অসন্তোষ সৃষ্টি কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত পৃথক ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী শক্তিশালী হয়।

১৩। ভাৰত বিভাজনৰ গুৰুত্ব

উত্তৰঃ
ভাৰত বিভাজনে নতুন দুটা ৰাষ্ট্ৰ সৃষ্টি কৰিলে। ই ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ পৰিৱর্তন কৰিলে আৰু সাম্প্ৰদায়িক সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিলে। ই ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা।

১৪। গান্ধীজীৰ স্থিতি

উত্তৰঃ
গান্ধীজীয়ে ভাৰত বিভাজনৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁ হিন্দু-মুছলমান ঐক্যৰ ওপৰত জোৰ দিছিল আৰু অহিংসা নীতি অনুসৰণ কৰিছিল।

১৫। মৌখিক সমলৰ গুণ আৰু দোষ

উত্তৰঃ
গুণঃ বাস্তৱ অভিজ্ঞতা, মানৱীয় দৃষ্টিভংগী
দোষঃ স্মৃতি ভুল হ’ব পাৰে, পক্ষপাতিত্ব থাকিব পাৰে

১৬। (তোমাৰ উত্তৰ ঠিকেই আছে – সামান্য সংশোধন কৰি)

উত্তৰঃ
গান্ধীজীয়ে ভাৰত বিভাজনৰ বিৰোধিতা কৰি কৈছিল যে হিন্দু-মুছলমান একেলগে বসবাস কৰা এখন দেশ বিভাজন কৰা উচিত নহয়। তেওঁ ভাতৃত্ববোধ আৰু ঐক্যৰ ওপৰত জোৰ দিছিল।

১৭। দুজন কংগ্ৰেছ নেতা

উত্তৰঃ
মহাত্মা গান্ধী আৰু জৱাহৰলাল নেহৰু