চিন্তাবিদসকল, বিশ্বাস আৰু স্থাপত্য — সাংস্কৃতিক বিকাশ
প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬০০ৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় ৬০০লৈ
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সাঁচী স্তূপ ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ সাঁচী স্তূপ মধ্যপ্ৰদেশৰ সাঁচীত, ভূপালৰ পৰা প্ৰায় ২০ মাইল বা ৩২ কিলোমিটাৰ উত্তৰ-পূবে অৱস্থিত।
২। সাঁচী ইউৰোপীয়সকলৰ দৃষ্টিলৈ কেতিয়া আহিছিল?
উত্তৰঃ ১৮১৮ চনত সাঁচীৰ বৌদ্ধ স্মৃতিসৌধসমূহ ইউৰোপীয়সকলৰ দৃষ্টিলৈ আহে।
৩। সাঁচীৰ প্ৰাথমিক প্ৰত্নতাত্ত্বিক অনুসন্ধানৰ সৈতে কোনসকল জড়িত আছিল?
উত্তৰঃ জেনেৰেল টেইলৰে ১৮১৮ চনত স্থানটো লক্ষ্য কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম আৰু এফ. চি. মেইজিয়ে ১৮৫১ চনত গুৰুত্বপূৰ্ণ খনন আৰু অধ্যয়ন কৰে।
৪। সাঁচীৰ পূৱ তোৰণখন কোনে নিবলৈ বিচাৰিছিল?
উত্তৰঃ ফৰাচীসকলে সাঁচীৰ পূৱ তোৰণখন ফ্ৰান্সৰ সংগ্ৰহালয়লৈ নিবলৈ বিচাৰিছিল। পিছত কিছুমান ইংৰাজেও এনে ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰিছিল।
৫। সাঁচীৰ পূৱ তোৰণখন কেনেকৈ ৰক্ষা পৰিছিল?
উত্তৰঃ মূল তোৰণৰ সলনি plaster-cast বা হুবহু প্ৰতিলিপি লৈ ফৰাচী আৰু ইংৰাজসকল সন্তুষ্ট হোৱাত মূল তোৰণখন সাঁচীতেই ৰৈ যায়।
৬। সাঁচী সংৰক্ষণৰ সৈতে জড়িত দুগৰাকী ভূপালৰ শাসকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
১. শাহজাহান বেগম
২. চুলতান জাহান বেগম
৭। সাঁচী কেতিয়া UNESCO World Heritage Site হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰে?
উত্তৰঃ ১৯৮৯ চনত।
৮। দুটা জটিল বৈদিক যজ্ঞৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
১. ৰাজসূয় যজ্ঞ
২. অশ্বমেধ যজ্ঞ
৯। বস্তুবাদ কি?
উত্তৰঃ পাৰ্থিৱ জগত, দৃশ্যমান বস্তু আৰু ইন্দ্ৰিয়গ্ৰাহ্য বাস্তৱতাক মুখ্য বুলি গণ্য কৰা দৃষ্টিভংগীক বস্তুবাদ বোলে।
১০। নিয়তিবাদ কি?
উত্তৰঃ বিশ্বৰ সকলো ঘটনা পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত আৰু ব্যক্তিৰ নিজৰ প্ৰচেষ্টাৰে তাৰ মূল গতিপথ সলনি কৰিব নোৱাৰি বুলি বিশ্বাস কৰা মতবাদক নিয়তিবাদ (Determinism) বোলে।
১১। আজীৱিক পন্থাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য কি আছিল?
উত্তৰঃ আজীৱিকসকলে মূলত নিয়তি বা পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত ভাগ্যৰ ওপৰত গভীৰ বিশ্বাস ৰাখিছিল।
১২। সম্ৰাট অশোকে আজীৱিকসকলৰ বাবে কি ব্যৱস্থা কৰিছিল?
উত্তৰঃ অশোকে বিহাৰৰ বাৰাবৰ পাহাৰৰ কিছুমান শিলকটা গুহা আজীৱিকসকলক দান কৰিছিল।
১৩। গৌতম বুদ্ধৰ জন্ম ক’ত হৈছিল?
উত্তৰঃ লুম্বিনীত, বৰ্তমান নেপালত।
১৪। গৌতম বুদ্ধৰ শৈশৱৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ সিদ্ধাৰ্থ গৌতম।
১৫। ‘বুদ্ধ’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ‘বুদ্ধ’ শব্দৰ অৰ্থ জ্ঞানপ্ৰাপ্ত বা জাগ্ৰত ব্যক্তি।
১৬। সিদ্ধাৰ্থৰ জীৱন সলনি কৰা ‘চাৰি দৃশ্য’ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ
১. এজন বৃদ্ধ মানুহ
২. এজন ৰোগী
৩. এটা মৃতদেহ
৪. এজন সন্ন্যাসী বা তপস্বী
এই দৃশ্যসমূহে তেওঁক জীৱনৰ দুখ আৰু মুক্তিৰ পথৰ বিষয়ে চিন্তা কৰিবলৈ উদ্বুদ্ধ কৰে।
১৭। বুদ্ধই ক’ত বোধি বা জ্ঞান লাভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বোধগয়াত, বোধিবৃক্ষৰ তলত।
১৮। বুদ্ধই প্ৰথম ধৰ্মদেশনা ক’ত দিছিল?
উত্তৰঃ সাৰনাথত।
১৯। গৌতম বুদ্ধৰ মহাপৰিনিৰ্বাণ ক’ত হৈছিল?
উত্তৰঃ কুশীনগৰত।
২০। বৌদ্ধ দৰ্শনত ‘অনিক্কা’ বা অনিত্যৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ সকলো বস্তু আৰু অৱস্থা ক্ষণস্থায়ী আৰু পৰিৱৰ্তনশীল—এই ধাৰণাক অনিত্য বা Anicca বোলা হয়।
২১। ‘অনাত্তা’ বা অনাত্মা মানে কি?
উত্তৰঃ কোনো স্থায়ী, অপৰিৱৰ্তনীয় আত্মা নাই—এই বৌদ্ধ ধাৰণাক অনাত্তা (Anatta) বোলা হয়।
২২। নিৰ্বাণ কি?
উত্তৰঃ তৃষ্ণা, আসক্তি আৰু অজ্ঞানতাৰ অন্ত ঘটাই দুখ আৰু পুনৰ্জন্মৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হোৱা অৱস্থাক নিৰ্বাণ বোলা হয়।
২৩। সংঘ কি?
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ভিক্ষু আৰু ভিক্ষুণীসকলৰ সংগঠিত ধৰ্মীয় সমাজক সংঘ (Sangha) বোলা হয়।
২৪। প্ৰথম বৌদ্ধ ভিক্ষুণী কোন আছিল?
উত্তৰঃ বুদ্ধৰ পালিকা মাতৃ মহাপজাপতি গৌতমীক প্ৰথম বৌদ্ধ ভিক্ষুণী বুলি পৰম্পৰাগতভাৱে গণ্য কৰা হয়।
২৫। ‘থেৰী’ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বৌদ্ধ সংঘৰ জ্যেষ্ঠ বা অভিজ্ঞ ভিক্ষুণীক থেৰী বোলা হয়। কেৱল ‘নিৰ্বাণ লাভ কৰা মহিলা’ বুলিলে সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ নহয়।
২৬। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰধান ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহৰ সমষ্টিক কি বোলা হয়?
উত্তৰঃ ত্ৰিপিটক বা টিপিটক।
২৭। ‘ত্ৰিপিটক’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ তিনিটা পিটক বা তিনিটা সংগ্ৰহ/পাঁচি।
২৮। ত্ৰিপিটকৰ তিনিটা ভাগ কি কি?
উত্তৰঃ
১. বিনয় পিটক
২. সুত্ত পিটক
৩. অভিধম্ম বা অভিধৰ্ম পিটক
২৯। বিনয় পিটকৰ মূল বিষয় কি?
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ভিক্ষু-ভিক্ষুণীৰ আচৰণ, শৃংখলা আৰু সংঘৰ নিয়ম।
৩০। সুত্ত পিটকৰ মূল বিষয় কি?
উত্তৰঃ বুদ্ধ আৰু তেওঁৰ শিষ্যসকলৰ উপদেশ আৰু ধৰ্মদেশনা।
৩১। অভিধম্ম পিটকত কি আছে?
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ দাৰ্শনিক আৰু মনস্তাত্ত্বিক বিশ্লেষণ আছে।
৩২। হেগিঅ’গ্ৰাফী (Hagiography) কি?
উত্তৰঃ সাধু, সন্ত বা ধৰ্মীয় মহাপুৰুষৰ জীৱন আৰু অলৌকিক কীৰ্তিৰ বৰ্ণনা কৰা জীৱনীক Hagiography বোলা হয়।
৩৩। জৈন ধৰ্মৰ ২৪তম তীৰ্থংকৰ কোন?
উত্তৰঃ বৰ্ধমান মহাবীৰ।
৩৪। মহাবীৰৰ প্ৰকৃত নাম কি?
উত্তৰঃ বৰ্ধমান।
৩৫। জৈন পৰম্পৰা অনুসৰি প্ৰথম তীৰ্থংকৰ কোন?
উত্তৰঃ ঋষভদেৱ বা আদিনাথ।
৩৬। তীৰ্থংকৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ জৈন ধৰ্মত যিসকল আধ্যাত্মিক শিক্ষক মুক্তিৰ পথ দেখুৱায় তেওঁলোকক তীৰ্থংকৰ বোলা হয়।
৩৭। জৈন ধৰ্মৰ পাঁচটা মহাব্ৰত কি কি?
উত্তৰঃ
১. অহিংসা
২. সত্য
৩. অস্তেয় বা চুৰি নকৰা
৪. ব্ৰহ্মচৰ্য
৫. অপৰিগ্ৰহ বা সম্পত্তিৰ প্ৰতি আসক্তি ত্যাগ
৩৮। স্তূপ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ সংস্কৃত ‘স্তূপ’ শব্দৰ অৰ্থ থূপ বা ঢিপ।
৩৯। স্তূপ কি?
উত্তৰঃ বুদ্ধ বা আন পবিত্ৰ ব্যক্তিৰ দেহাৱশেষ, ব্যৱহৃত বস্তু অথবা স্মৃতিৰ সৈতে জড়িত পবিত্ৰ সামগ্ৰী সংৰক্ষণ কৰি নিৰ্মাণ কৰা স্মৃতিসৌধক স্তূপ বোলা হয়।
৪০। চৈত্য কি?
উত্তৰঃ চৈত্য মানে পবিত্ৰ স্থান বা উপাসনাস্থল। বৌদ্ধ স্থাপত্যত স্তূপ থকা উপাসনাগৃহকো চৈত্যগৃহ বোলা হয়। স্তূপ আৰু চৈত্য একে বস্তু নহয়।
৪১। প্ৰাচীন কালত কেনেধৰণৰ ঠাইক পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ বিশেষ গছ, পবিত্ৰ শিল, নদী, পাহাৰ, গুহা আৰু প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য বা বিশেষ ধৰ্মীয় ঘটনাৰ সৈতে জড়িত ঠাই পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
৪২। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সৈতে জড়িত চাৰিখন গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
১. লুম্বিনী
২. বোধগয়া
৩. সাৰনাথ
৪. কুশীনগৰ
৪৩। প্ৰাচীন বৌদ্ধ স্তূপৰ উল্লেখযোগ্য স্থান কেইখনমান লিখা।
উত্তৰঃ সাঁচী, ভাৰহুট, সাৰনাথ আৰু অমৰাৱতী।
৪৪। কৈলাসনাথ বা কৈলাস মন্দিৰ কাৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত?
উত্তৰঃ শিৱৰ উদ্দেশ্যে।
৪৫। বৈষ্ণৱ পৰম্পৰাৰ প্ৰধান দেৱতা কোন?
উত্তৰঃ বিষ্ণু।
৪৬। শৈৱ পৰম্পৰাৰ প্ৰধান দেৱতা কোন?
উত্তৰঃ শিৱ।
৪৭। গৰ্ভগৃহ কি?
উত্তৰঃ হিন্দু মন্দিৰৰ ভিতৰৰ আটাইতকৈ পবিত্ৰ কক্ষ, য’ত মুখ্য দেৱতাৰ মূৰ্তি বা প্ৰতীক স্থাপন কৰা হয়, তাক গৰ্ভগৃহ বোলা হয়।
৪৮। অজন্তা গুহাৰ বহু চিত্ৰ কিহৰ কাহিনীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অংকন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ বুদ্ধৰ পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা জাতক কাহিনীসমূহৰ ওপৰত।
খ. চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। বুদ্ধৰ জীৱন সলনি কৰা ঘটনাসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ৰাজপ্ৰসাদৰ সুৰক্ষিত জীৱনৰ বাহিৰলৈ গৈ সিদ্ধাৰ্থই বৃদ্ধ, ৰোগী আৰু মৃত ব্যক্তি দেখা পাই জীৱনৰ অনিত্যতা আৰু দুখ উপলব্ধি কৰে। তাৰ পিছত এজন শান্ত সন্ন্যাসীক দেখি দুখৰ পৰা মুক্তিৰ পথ বিচৰাৰ প্ৰেৰণা পায়। এই চাৰিটা দৃশ্যই তেওঁৰ জীৱনৰ দিশ সলনি কৰে।
২। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ চাৰি আৰ্য সত্য কি কি?
উত্তৰঃ
১. জীৱনত দুখ আছে।
২. দুখৰ কাৰণ তৃষ্ণা বা আসক্তি।
৩. তৃষ্ণাৰ অন্ত ঘটালে দুখৰ অন্ত সম্ভৱ।
৪. দুখৰ অন্ত লাভৰ পথ হৈছে আৰ্য অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ।
৩। আৰ্য অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ কি?
উত্তৰঃ
১. সম্যক দৃষ্টি
২. সম্যক সংকল্প
৩. সম্যক বাক্য
৪. সম্যক কৰ্ম
৫. সম্যক জীৱিকা
৬. সম্যক প্ৰচেষ্টা
৭. সম্যক স্মৃতি
৮. সম্যক সমাধি
৪। বুদ্ধৰ মূল শিক্ষাৰ সাৰাংশ লিখা।
উত্তৰঃ বুদ্ধৰ মতে জগত অনিত্য আৰু মানুহৰ দুখৰ মূল কাৰণ হৈছে তৃষ্ণা, আসক্তি আৰু অজ্ঞানতা। অত্যধিক বিলাসিতা আৰু অত্যধিক তপস্যা—দুয়োটাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ মধ্যম পথ অনুসৰণ কৰিবলৈ কৈছিল। নৈতিক আচৰণ, জ্ঞান আৰু ধ্যানৰ সহায়ত অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ অনুসৰণ কৰিলে দুখৰ অন্ত ঘটাই নিৰ্বাণ লাভ কৰিব পাৰি।
৫। জৈন ধৰ্মৰ মূল শিক্ষা লিখা।
উত্তৰঃ জৈন ধৰ্মত সকলো জীৱৰ প্ৰতি অহিংসাক সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়। কৰ্ম আৰু পুনৰ্জন্মত বিশ্বাস কৰি আত্মাক কৰ্মৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। কঠোৰ আত্মসংযম, সত্য, চুৰি নকৰা, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ পালন কৰি মুক্তি লাভ কৰিব পাৰি বুলি জৈন ধৰ্মে শিক্ষা দিয়ে।
৬। মহাবীৰৰ যিকোনো দুটা বাণী লিখা।
উত্তৰঃ
১. কোনো জীৱক হিংসা নকৰিবা।
২. সত্য কথা ক’বা আৰু অন্যৰ বস্তু চুৰি নকৰিবা।
৭। মহাযান আৰু প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
মহাযানঃ
বোধিসত্ত্বৰ আদৰ্শক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে।
বুদ্ধ আৰু বোধিসত্ত্বৰ মূৰ্তি আৰু ভক্তিমূলক উপাসনাৰ বিকাশ ঘটে।
প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ পৰম্পৰাঃ
বুদ্ধৰ শিক্ষা, সংঘৰ শৃংখলা আৰু ব্যক্তিগত নিৰ্বাণ লাভত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।
প্ৰাৰম্ভিক শিল্পত বুদ্ধক বহু সময়ত বোধিবৃক্ষ, পদচিহ্ন, খালী আসন, ধৰ্মচক্ৰ আদি প্ৰতীকৰ দ্বাৰা দেখুওৱা হৈছিল।
টোকাঃ ‘হীনযান’ শব্দটো ঐতিহাসিক মহাযান সাহিত্যৰ এটা মূল্যায়নমূলক শব্দ; ইয়াক বৰ্তমানৰ থেৰবাদৰ সৈতে সম্পূৰ্ণ একে বুলি ধৰা শুদ্ধ নহয়।
৮। বৌদ্ধ ভিক্ষু আৰু ভিক্ষুণীসকলে কেনে জীৱন যাপন কৰিছিল?
উত্তৰঃ তেওঁলোকে সৰল আৰু সংযমী জীৱন যাপন কৰিছিল। ব্যক্তিগত সম্পত্তি সীমিত ৰাখিছিল, ভিক্ষাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল, অহিংসা আৰু নৈতিকতা মানি চলিছিল আৰু সংঘৰ বিনয় বিধি অনুসৰণ কৰিছিল। ভুল কৰিলে সংঘৰ আগত অপৰাধ স্বীকাৰ আৰু শাস্তি গ্ৰহণৰ ব্যৱস্থাও আছিল।
৯। স্তূপ কিয় নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ বুদ্ধ বা আন পবিত্ৰ ব্যক্তিৰ দেহাৱশেষ অথবা তেওঁলোকৰ স্মৃতিৰ সৈতে জড়িত বস্তু সংৰক্ষণ আৰু পূজা কৰাৰ উদ্দেশ্যে স্তূপ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পাছলৈ স্তূপ বুদ্ধ আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰতীক হৈ উঠে।
১০। স্তূপ কেনেকৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ আৰম্ভণিতে স্তূপ আছিল মাটিৰ সাধাৰণ অৰ্ধগোলাকাৰ ঢিপ। পাছলৈ ইটা আৰু শিল ব্যৱহাৰ কৰি ইয়াক উন্নত কৰা হয়। দাতা, ৰজা, ব্যৱসায়ী, কাৰিকৰ সংঘ, ভিক্ষু-ভিক্ষুণী আৰু সাধাৰণ মানুহেও স্তূপ নিৰ্মাণ আৰু সজ্জাত অনুদান আগবঢ়াইছিল।
১১। স্তূপৰ মুখ্য অংশসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ
১. অণ্ড (Anda) — অৰ্ধগোলাকাৰ ঢিপ।
২. হাৰ্মিকা (Harmika) — অণ্ডৰ ওপৰৰ বৰ্গাকৃতি অংশ।
৩. যষ্টি (Yashti) — হাৰ্মিকাৰ পৰা ওপৰলৈ উঠা দণ্ড।
৪. ছত্ৰ (Chhatra) — যষ্টিৰ ওপৰত থকা ছাতি আকৃতিৰ অংশ।
৫. বেদিকা বা ৰেলিং — পবিত্ৰ অঞ্চল পৃথক কৰা বেষ্টনী।
৬. তোৰণ — প্ৰৱেশদ্বাৰ।
১২। স্তূপত প্ৰদক্ষিণ কেনেকৈ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ উপাসকসকলে স্তূপৰ চাৰিওফালে ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশে ঘূৰি প্ৰদক্ষিণ কৰিছিল আৰু স্তূপটো সদায় নিজৰ সোঁফালে ৰাখিছিল।
১৩। সাঁচীৰ ভাস্কৰ্য বুজিবলৈ বৌদ্ধ সাহিত্য কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ সাঁচীৰ বহু ভাস্কৰ্যত বুদ্ধৰ জীৱন আৰু জাতক কাহিনীৰ দৃশ্য প্ৰতীকৰ সহায়ত উপস্থাপন কৰা হৈছে। জাতক আৰু আন বৌদ্ধ গ্ৰন্থৰ কাহিনী জনা থাকিলে গছ, চক্ৰ, খালী আসন, স্তূপ বা জীৱ-জন্তুৰ প্ৰতীকৰ আভ্যন্তৰীণ অৰ্থ চিনাক্ত কৰিব পাৰি।
১৪। প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ শিল্পত বুদ্ধক মূৰ্তিৰ সলনি কেনেকৈ দেখুওৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ বুদ্ধক—
খালী আসন,
বোধিবৃক্ষ,
পদচিহ্ন,
ধৰ্মচক্ৰ,
স্তূপ
আদি প্ৰতীকৰ দ্বাৰা দেখুওৱা হৈছিল।
১৫। সাঁচী সংৰক্ষণত ভূপালৰ বেগমসকলৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰঃ শাহজাহান বেগম আৰু তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী চুলতান জাহান বেগমে সাঁচীৰ পুৰাতাত্ত্বিক স্মৃতিসৌধ সংৰক্ষণৰ বাবে আৰ্থিক সাহায্য আগবঢ়ায়। চুলতান জাহান বেগমে তাত সংগ্ৰহালয় আৰু John Marshall-এ থকা অতিথিশালা নিৰ্মাণত সহায় কৰে আৰু তেওঁৰ সাঁচী বিষয়ক গ্ৰন্থ প্ৰকাশৰ ব্যয়ো বহন কৰে।
১৬। সাঁচী কিয় ৰক্ষা পৰিল কিন্তু অমৰাৱতীৰ বহু ভাস্কৰ্য কিয় নষ্ট হ’ল?
উত্তৰঃ অমৰাৱতী অপেক্ষাকৃত আগতেই উদ্ধাৰ হোৱাৰ সময়ত ‘মূল বস্তু সেই ঠাইতেই সংৰক্ষণ’ কৰাৰ নীতি সুস্পষ্ট নাছিল। বহু ভাস্কৰ্য মাদ্ৰাজ, কলকাতা আৰু লণ্ডনলৈ লৈ যোৱা হৈছিল। সাঁচীৰ ক্ষেত্ৰত পিছলৈ in situ conservation-ৰ প্ৰয়োজনীয়তা উপলব্ধি কৰা হয় আৰু ভূপালৰ বেগমসকলৰ পৃষ্ঠপোষকতাও লাভ কৰে। ফলত সাঁচীৰ মূল স্থাপত্য অধিকাংশ ৰক্ষা পৰে।
১৭। অমৰাৱতী স্তূপ প্ৰথম কেতিয়া দৃষ্টিলৈ আহিছিল?
উত্তৰঃ ১৭৯৬ চনত এজন স্থানীয় ৰজাই মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ উদ্দেশ্যে শিল বিচাৰি থাকোঁতে অমৰাৱতীৰ স্তূপৰ ধ্বংসাৱশেষৰ সন্ধান পায়।
১৮। H. H. Cole-ৰ সংৰক্ষণমূলক মত কি আছিল?
উত্তৰঃ তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে মূল ভাস্কৰ্য সেইবোৰ পোৱা স্থানতেই সংৰক্ষণ কৰা উচিত আৰু সংগ্ৰহালয়ৰ বাবে মূল বস্তু লৈ যোৱাৰ সলনি plaster-cast প্ৰতিলিপি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
১৯। আজীৱিক পন্থা কি আছিল?
উত্তৰঃ আজীৱিক পন্থা প্ৰাচীন ভাৰতৰ এক শ্ৰমণ ধৰ্মীয়-দাৰ্শনিক পৰম্পৰা আছিল। ইয়াৰ অনুগামীসকলে ‘নিয়তি’ বা সকলো ঘটনা পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত বুলি বিশ্বাস কৰিছিল। মৌৰ্য যুগত এই পন্থাৰ প্ৰভাৱ আছিল আৰু অশোকে কিছুমান বাৰাবৰ গুহা আজীৱিকসকলক দান কৰিছিল।
২০। পুৰাণ কি?
উত্তৰঃ পুৰাণসমূহ হিন্দু ধৰ্মীয় সাহিত্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ইয়াত সৃষ্টিতত্ত্ব, দেৱ-দেৱীৰ কাহিনী, বংশাৱলী, তীৰ্থস্থান, ধৰ্মীয় আচাৰ আৰু বহু সামাজিক-সাংস্কৃতিক বিষয় বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পৰম্পৰাগতভাৱে ১৮খন মহাপুৰাণৰ কথা কোৱা হয়।
২১। বৈষ্ণৱ ধৰ্মত মূৰ্তিকলাৰ বিকাশ কেনেকৈ হৈছিল?
উত্তৰঃ বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ বিকাশৰ লগে লগে বিষ্ণু আৰু তেওঁৰ বিভিন্ন অৱতাৰ—বিশেষকৈ বৰাহ, নৰসিংহ, বামন, ৰাম আৰু কৃষ্ণৰ ৰূপ শিল্প-ভাস্কৰ্যত উপস্থাপিত হ’বলৈ ধৰে। মূৰ্তিত শঙ্খ, চক্ৰ, গদা আৰু পদ্ম আদি প্ৰতীক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২২। শৈৱ ধৰ্মত মূৰ্তিকলাৰ বিকাশ কেনেকৈ হৈছিল?
উত্তৰঃ শিৱক মানৱাকৃতিৰ লগতে লিংগৰূপেও উপাসনা কৰা হৈছিল। পাছলৈ নটৰাজ, অর্ধনাৰীশ্বৰ, মহেশমূৰ্তি আদি বিভিন্ন শৈল্পিক ৰূপৰ বিকাশ ঘটে।
গ. মজলীয়া উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। বৌদ্ধ গ্ৰন্থসমূহ কেনেকৈ সংকলিত হৈছিল?
উত্তৰঃ বুদ্ধই নিজে কোনো গ্ৰন্থ লিখি থৈ যোৱা নাছিল। তেওঁৰ উপদেশসমূহ শিষ্যসকলে মুখে মুখে সংৰক্ষণ কৰিছিল। বুদ্ধৰ মহাপৰিনিৰ্বাণৰ পিছত ভিক্ষুসকলে সভাত মিলিত হৈ এই উপদেশ আৰু সংঘৰ বিধি আবৃত্তি কৰি সংৰক্ষণ কৰে।
পাছলৈ এই শিক্ষাসমূহ তিনিটা পিটকত সংগঠিত হয়—
১. বিনয় পিটক — সংঘৰ নিয়ম।
২. সুত্ত পিটক — বুদ্ধৰ ধৰ্মদেশনা।
৩. অভিধম্ম পিটক — দাৰ্শনিক বিশ্লেষণ।
বহুদিন মৌখিকভাৱে প্ৰচলিত হোৱাৰ পিছত বিভিন্ন বৌদ্ধ পৰম্পৰাত এইবোৰ লিখিত ৰূপ লাভ কৰে।
২। বৌদ্ধ ভিক্ষু-ভিক্ষুণীৰ নিয়মসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংঘৰ সদস্যসকলে বিনয় অনুসৰি কঠোৰ শৃংখলা পালন কৰিব লাগিছিল।
১. সৰল জীৱন যাপন কৰিব লাগিছিল।
২. অতিৰিক্ত ব্যক্তিগত সম্পত্তি ৰাখিব নোৱাৰিছিল।
৩. জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে ভিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল।
৪. খাদ্য, পোছাক, বাসস্থান আদিত সংযম পালন কৰিছিল।
৫. সংঘৰ সম্পত্তি ব্যক্তিগতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰিছিল।
৬. আন ভিক্ষু-ভিক্ষুণীৰ সৈতে সহযোগিতা কৰিব লাগিছিল।
৭. নিয়ম ভংগ কৰিলে সংঘৰ সন্মুখত স্বীকাৰোক্তি আৰু সংশোধনৰ ব্যৱস্থা আছিল।
এই নিয়মসমূহৰ উদ্দেশ্য আছিল সংযম, শৃংখলা আৰু আধ্যাত্মিক সাধনাৰ বাবে অনুকূল জীৱন সৃষ্টি কৰা।
৩। সাঁচী স্তূপ সংৰক্ষণত ভূপালৰ বেগমসকলৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সাঁচীৰ সংৰক্ষণৰ ইতিহাসত ভূপালৰ শাহজাহান বেগম আৰু চুলতান জাহান বেগমৰ অৱদান বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।
ফৰাচীসকলে সাঁচীৰ ভালদৰে সংৰক্ষিত পূৱ তোৰণখন ফ্ৰান্সলৈ নিবলৈ শাহজাহান বেগমৰ অনুমতি বিচাৰিছিল। কিছুমান ইংৰাজেও তোৰণখন নিবলৈ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছিল। অৱশেষত মূল তোৰণৰ হুবহু plaster-cast প্ৰতিলিপি তৈয়াৰ কৰি তেওঁলোক সন্তুষ্ট হয় আৰু মূল তোৰণটো সাঁচীত ৰৈ যায়।
পাছলৈ দুয়োগৰাকী বেগমে সাঁচীৰ সংৰক্ষণৰ বাবে অৰ্থসাহায্য আগবঢ়ায়। চুলতান জাহান বেগমে—
সংগ্ৰহালয় নিৰ্মাণত,
অতিথিশালা নিৰ্মাণত,
John Marshall-ৰ Sanchi বিষয়ক গ্ৰন্থ প্ৰকাশত
অৰ্থসাহায্য আগবঢ়ায়।
সেয়ে সাঁচীৰ স্মৃতিসৌধ আজিও সুসংৰক্ষিত হৈ থকাৰ আঁৰত ভূপালৰ বেগমসকলৰ দূৰদৰ্শী সিদ্ধান্তৰ উল্লেখযোগ্য ভূমিকা আছে।
৪। স্তূপৰ স্থাপত্য গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ স্তূপ প্ৰথমে মাটিৰ সাধাৰণ অৰ্ধগোলাকাৰ ঢিপ আছিল। পাছলৈ ই জটিল আৰু উন্নত স্থাপত্যলৈ পৰিণত হয়।
মুখ্য অংশসমূহ হ’ল—
(ক) অণ্ড: স্তূপৰ মূল অৰ্ধগোলাকাৰ অংশ।
(খ) হাৰ্মিকা: অণ্ডৰ ওপৰত থকা সৰু বৰ্গাকৃতি বেষ্টনী।
(গ) যষ্টি: হাৰ্মিকাৰ পৰা ওপৰলৈ উঠা দণ্ড।
(ঘ) ছত্ৰ: যষ্টিৰ ওপৰত ছাতিৰ দৰে অংশ।
(ঙ) বেদিকা: স্তূপৰ চাৰিওফালৰ ৰেলিং বা বেষ্টনী।
(চ) তোৰণ: চাৰিটা মূল দিশত নিৰ্মিত অলংকৃত প্ৰৱেশদ্বাৰ।
স্তূপৰ চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণ পথো আছিল। উপাসকসকলে স্তূপক সোঁফালে ৰাখি প্ৰদক্ষিণ কৰিছিল।
৫। সাঁচীৰ ভাস্কৰ্যৰ অৰ্থ বুজাত সাহিত্যিক পৰম্পৰা কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰঃ সাঁচীৰ বহু ভাস্কৰ্য প্ৰথম দৃষ্টিত সাধাৰণ বনাঞ্চল, পশু-পক্ষী বা গৃহস্থ জীৱনৰ দৃশ্য যেন লাগে। কিন্তু জাতক কাহিনী আৰু বৌদ্ধ সাহিত্য অধ্যয়ন কৰিলে এই ভাস্কৰ্যসমূহৰ গভীৰ অৰ্থ বুজিব পাৰি।
উদাহৰণস্বৰূপে—
বোধিবৃক্ষ → বুদ্ধৰ জ্ঞান লাভ,
খালী আসন → বুদ্ধৰ উপস্থিতি,
ধৰ্মচক্ৰ → প্ৰথম ধৰ্মদেশনা,
স্তূপ → বুদ্ধৰ মহাপৰিনিৰ্বাণ বা স্মৃতি।
আনহাতে শালভঞ্জিকাৰ দৰে কিছুমান ছবি বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বাহিৰৰ লোকপ্ৰিয় বিশ্বাসৰ পৰা আহিছিল। সেয়ে ভাস্কৰ্য বুজিবলৈ ধৰ্মীয় আৰু লোকসাংস্কৃতিক দুয়োটা পৰম্পৰা অধ্যয়ন কৰা প্ৰয়োজন।
৬। সাঁচী আৰু অমৰাৱতীৰ সংৰক্ষণৰ ইতিহাস তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ
অমৰাৱতীঃ
১৭৯৬ চনত ধ্বংসাৱশেষ লক্ষ্য কৰা হয়।
Colin Mackenzie-এ পাছলৈ অধ্যয়ন কৰে।
Walter Elliot-এ বহু ভাস্কৰ্য Madras-লৈ লৈ যায়।
আন বহু শিলফলক কলকাতা, লণ্ডন আদিলৈ লৈ যোৱা হয়।
ফলত মূল স্তূপৰ বহু অংশ ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হয়।
সাঁচীঃ
১৮১৮ চনত ইউৰোপীয়সকলৰ দৃষ্টিলৈ আহে।
তোৰণ বিদেশলৈ নিবলৈ চেষ্টা হৈছিল যদিও প্ৰতিলিপি লৈ সন্তুষ্ট হয়।
ভূপালৰ বেগমসকলে অৰ্থসাহায্য দিয়ে।
ASI-এ পাছলৈ বৈজ্ঞানিকভাৱে সংৰক্ষণ কৰে।
সেয়ে **মূল স্থানতে সংৰক্ষণ (in situ conservation)**ৰ নীতিয়ে সাঁচীক ৰক্ষা কৰাত বিশেষ ভূমিকা লয়।
৭। মহাযান বৌদ্ধধৰ্মৰ বিকাশৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব শেষৰ শতিকা আৰু খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতাব্দীসমূহত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ভিতৰত নতুন ভক্তিমূলক ধাৰাৰ বিকাশ ঘটে, যাক মহাযান বুলি কোৱা হয়।
ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য—
১. বোধিসত্ত্ব আদৰ্শৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি।
২. কেৱল নিজৰ নিৰ্বাণৰ সলনি আন জীৱকো মুক্তিৰ পথ দেখুওৱাৰ আদৰ্শ।
৩. বুদ্ধক অতিমানৱীয় আৰু পূজনীয় ৰূপত উপস্থাপন।
৪. বুদ্ধ আৰু বোধিসত্ত্বৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণৰ বৃদ্ধি।
৫. ভক্তি আৰু পূজাৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি।
৮। প্ৰাচীন ভাৰতত বৈষ্ণৱ আৰু শৈৱ পৰম্পৰাৰ বিকাশ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব শেষৰ শতিকা আৰু খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম কেইটামান শতিকাত ব্ৰাহ্মণ্য ধৰ্মৰ ভিতৰত ভক্তিমূলক পৰম্পৰাৰ বিকাশ ঘটে।
বৈষ্ণৱ পৰম্পৰাত বিষ্ণুক পৰম দেৱতা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। বিষ্ণুৰ বিভিন্ন অৱতাৰ—বৰাহ, নৰসিংহ, বামন, ৰাম, কৃষ্ণ আদিৰ কাহিনী আৰু মূৰ্তিকলা বিকশিত হয়।
শৈৱ পৰম্পৰাত শিৱ মুখ্য দেৱতা। শিৱক লিংগ, মানৱাকৃতি, যোগী, নটৰাজ আদি বিভিন্ন ৰূপত উপস্থাপন কৰা হয়।
এই ভক্তিমূলক পৰম্পৰাই মন্দিৰ, ভাস্কৰ্য, পুৰাণ আৰু ধৰ্মীয় শিল্পৰ বিকাশত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে।
ঘ. ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ
১। বুদ্ধদেৱৰ মূল শিক্ষাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গৌতম বুদ্ধৰ শিক্ষা প্ৰাচীন ভাৰতৰ ধৰ্মীয় আৰু দাৰ্শনিক ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আছিল। তেওঁ জটিল যজ্ঞ-অনুষ্ঠানতকৈ নৈতিক আচৰণ, আত্মসংযম আৰু বাস্তৱ জীৱনৰ দুখৰ সমস্যাক অধিক গুৰুত্ব দিছিল।
চাৰি আৰ্য সত্য
প্ৰথমঃ দুখ আছে।
জন্ম, বাৰ্ধক্য, ৰোগ, মৃত্যু, বিচ্ছেদ আৰু অপূৰ্ণ কামনা মানুহৰ জীৱনত দুখৰ সৃষ্টি কৰে।
দ্বিতীয়ঃ দুখৰ কাৰণ আছে।
তৃষ্ণা, কামনা আৰু আসক্তি দুখৰ প্ৰধান কাৰণ।
তৃতীয়ঃ দুখৰ অন্ত সম্ভৱ।
তৃষ্ণা আৰু আসক্তি দূৰ কৰিলে দুখৰো অন্ত ঘটে।
চতুৰ্থঃ দুখৰ অন্তৰ পথ আছে।
আৰ্য অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ অনুসৰণ কৰি নিৰ্বাণ লাভ কৰিব পাৰি।
অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ
১. সম্যক দৃষ্টি
২. সম্যক সংকল্প
৩. সম্যক বাক্য
৪. সম্যক কৰ্ম
৫. সম্যক জীৱিকা
৬. সম্যক প্ৰচেষ্টা
৭. সম্যক স্মৃতি
৮. সম্যক সমাধি
মধ্যম পথ
বুদ্ধই অত্যধিক বিলাসিতা আৰু কঠোৰ আত্মনিগ্ৰহ—দুয়োটাকে পৰিহাৰ কৰি মধ্যম পথ অনুসৰণৰ পৰামৰ্শ দিছিল।
অনিত্য আৰু অনাত্মা
বুদ্ধৰ মতে জগতৰ সকলো বস্তু পৰিৱৰ্তনশীল। স্থায়ী আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় আত্মাৰ ধাৰণাও তেওঁ স্বীকাৰ কৰা নাছিল।
নিৰ্বাণ
তৃষ্ণা, আসক্তি আৰু অজ্ঞানতাৰ অৱসান ঘটাই দুখ আৰু পুনৰ্জন্মৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি পোৱাই নিৰ্বাণ।
এইদৰে বুদ্ধৰ ধৰ্ম নৈতিকতা, জ্ঞান, আত্মসংযম আৰু মানুহৰ নিজৰ প্ৰচেষ্টাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
২। জৈন ধৰ্মৰ মূল নীতি আৰু শিক্ষাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জৈন পৰম্পৰা অনুসৰি ২৪জন তীৰ্থংকৰ আছিল। প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভদেৱ আৰু ২৪তম তীৰ্থংকৰ আছিল বৰ্ধমান মহাবীৰ।
জৈন ধৰ্মত বিশ্বাস কৰা হয় যে সকলো জীৱৰ আত্মা আছে আৰু কৰ্মৰ ফলত আত্মা জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰত আবদ্ধ হৈ থাকে। কঠোৰ আত্মসংযম আৰু কৰ্মৰ বন্ধন দূৰ কৰাৰ জৰিয়তে মুক্তি লাভ কৰিব পাৰি।
পাঁচটা মহাব্ৰত
১. অহিংসা — কোনো জীৱৰ ক্ষতি নকৰা।
২. সত্য — সদায় সত্য কথা কোৱা।
৩. অস্তেয় — চুৰি নকৰা।
৪. ব্ৰহ্মচৰ্য — ইন্দ্ৰিয় সংযম।
৫. অপৰিগ্ৰহ — সম্পত্তি আৰু বস্তুৰ প্ৰতি আসক্তি ত্যাগ।
জৈন ধৰ্মত অহিংসাৰ নীতি অতি কঠোৰভাৱে পালন কৰা হয়। সন্ন্যাসীসকলে প্ৰাণী, কীট-পতংগ আদিকো ক্ষতি নকৰিবলৈ সাৱধানতা অৱলম্বন কৰে।
৩। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ জনপ্ৰিয়তাৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গৌতম বুদ্ধৰ শিক্ষা প্ৰাচীন ভাৰতৰ বহু মানুহৰ বাবে সহজ আৰু গ্ৰহণযোগ্য হৈছিল। ইয়াৰ কৃতকাৰ্যতাৰ কেইটামান কাৰণ আছিল—
১. সহজ শিক্ষা: জটিল যজ্ঞ আৰু সংস্কৃত মন্ত্ৰৰ পৰিৱৰ্তে নৈতিক জীৱন আৰু আত্মসংযমৰ ওপৰত গুৰুত্ব।
২. সাধাৰণ ভাষাৰ ব্যৱহাৰ: বৌদ্ধ উপদেশ জনসাধাৰণে সহজে বুজিব পৰা ভাষাত প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল।
৩. জাতি-বৰ্ণৰ কঠোৰতা কম: সংঘত বিভিন্ন সামাজিক পটভূমিৰ লোক প্ৰৱেশ কৰিব পাৰিছিল।
৪. সংঘৰ সংগঠন: বৌদ্ধ ভিক্ষু-ভিক্ষুণীৰ সুসংগঠিত সংঘই ধৰ্ম প্ৰচাৰত সহায় কৰিছিল।
৫. বণিকসকলৰ সমৰ্থন: বাণিজ্যিক গোটে মঠ, স্তূপ আদি নিৰ্মাণত অনুদান আগবঢ়াইছিল।
৬. ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা: অশোক, কণিষ্ক আদি শাসকে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিস্তাৰত সহায় কৰিছিল।
৭. নৈতিক আৰু ব্যৱহাৰিক শিক্ষা: অহিংসা, দয়া, সংযম আৰু মধ্যম পথৰ শিক্ষা সহজে গ্ৰহণযোগ্য আছিল।
৪। প্ৰাচীন ভাৰতৰ ধৰ্মীয় আৰু দাৰ্শনিক পৰিৱৰ্তনৰ পটভূমি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাত গংগা উপত্যকাত নগৰ, বাণিজ্য, কৃষি আৰু নতুন ৰাজনৈতিক শক্তিৰ বিকাশ ঘটে। এই সামাজিক-অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত ধৰ্মীয় চিন্তাতো নতুন প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়।
বৈদিক ধৰ্মত বৃহৎ যজ্ঞ আৰু পশুবলিৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পাইছিল। এই যজ্ঞসমূহ ব্যয়বহুল আছিল আৰু সাধাৰণ মানুহৰ বাবে সহজ নাছিল। ফলত বহু চিন্তাবিদে বিকল্প পথ অনুসন্ধান কৰে।
এই সময়ত—
বৌদ্ধ,
জৈন,
আজীৱিক,
বস্তুবাদী
আদি বহু শ্ৰমণ পৰম্পৰাৰ বিকাশ ঘটে।
কিছুমানে কৰ্ম আৰু পুনৰ্জন্মত বিশ্বাস কৰিছিল; কিছুমানে নিয়তিৰ ওপৰত; আন কিছুমানে বৈদিক যজ্ঞ আৰু বেদৰ প্ৰামাণ্যতা অস্বীকাৰ কৰিছিল।
এইদৰে প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ সময়ছোৱা ভাৰতীয় ধৰ্ম, দৰ্শন আৰু সমাজৰ এক উল্লেখযোগ্য বৌদ্ধিক পৰিৱৰ্তনৰ যুগ আছিল।
৫। ইতিহাসবিদসকলে প্ৰাচীন ধৰ্মীয় ইতিহাস পুনৰ নিৰ্মাণ কৰোঁতে কি কি সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ধৰ্মীয় ইতিহাস পুনৰ নিৰ্মাণ সহজ নহয়। কাৰণ—
১. বহু শিক্ষা প্ৰথমে মৌখিক আছিল।
২. লিখিত গ্ৰন্থ মূল ঘটনাৰ বহু পিছত ৰচিত হৈছিল।
৩. একে ধৰ্মৰ ভিতৰতো বহু মত আৰু পন্থা আছিল।
৪. কিছুমান স্থাপত্য আৰু ভাস্কৰ্য ধ্বংস বা স্থানান্তৰিত হৈছে।
৫. বহু শিলালিপি অসম্পূৰ্ণ বা ক্ষতিগ্ৰস্ত।
৬. ধৰ্মীয় গ্ৰন্থত অলৌকিক কাহিনী আৰু ঐতিহাসিক তথ্য একেলগে থাকে।
৭. ভাস্কৰ্যৰ প্ৰতীকসমূহ বুজিবলৈ সাহিত্যিক পৰম্পৰাৰ সহায় ল’ব লাগে।
৮. আধুনিক পণ্ডিতৰ ব্যাখ্যাৰ মাজতো মতভেদ থাকিব পাৰে।
সেয়ে গ্ৰন্থ, শিলালিপি, স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য আৰু পুৰাতাত্ত্বিক তথ্য একেলগে তুলনা কৰি ইতিহাস পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়।
ঙ. পাৰ্থক্য লিখা
১। স্তূপ আৰু চৈত্য
| স্তূপ | চৈত্য |
|---|---|
| স্মৃতিসৌধ বা পবিত্ৰ ঢিপ | পবিত্ৰ স্থান বা উপাসনাগৃহ |
| দেহাৱশেষ বা পবিত্ৰ বস্তু সংৰক্ষণ কৰিব পাৰে | ভিতৰত স্তূপ থাকিব পাৰে |
| নিজেই পূজাৰ প্ৰতীক | উপাসনাৰ স্থান |
২। বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্ম
| বৌদ্ধ ধৰ্ম | জৈন ধৰ্ম |
|---|---|
| গৌতম বুদ্ধৰ শিক্ষাৰ ওপৰত ভিত্তি | তীৰ্থংকৰ পৰম্পৰাৰ ওপৰত ভিত্তি |
| মধ্যম পথক গুৰুত্ব | কঠোৰ তপস্যা আৰু আত্মসংযমক অধিক গুৰুত্ব |
| অনাত্মা ধাৰণা | আত্মাৰ অস্তিত্বত বিশ্বাস |
| অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ | পাঁচ মহাব্ৰত |
| নিৰ্বাণ মুখ্য লক্ষ্য | মোক্ষ মুখ্য লক্ষ্য |
৩। প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ শিল্প আৰু মহাযান শিল্প
| প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ শিল্প | মহাযান যুগৰ শিল্প |
|---|---|
| বুদ্ধক বহু সময়ত প্ৰতীকেৰে দেখুওৱা | বুদ্ধৰ মানৱাকৃতিৰ মূৰ্তি ব্যাপক |
| ধৰ্মচক্ৰ, পদচিহ্ন, বোধিবৃক্ষ আদি | বুদ্ধ আৰু বোধিসত্ত্বৰ মূৰ্তি |
| স্তূপক কেন্দ্ৰ কৰি পূজা | মূৰ্তি আৰু ভক্তিমূলক উপাসনাৰ বৃদ্ধি |
চ. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। সাঁচী স্তূপ মধ্যপ্ৰদেশত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। সাঁচীৰ পূৱ তোৰণখন ফৰাচীসকলে ফ্ৰান্সলৈ লৈ গৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
মূল তোৰণ সাঁচীতেই ৰৈ যায়।
৩। সাঁচী ১৮৮৯ চনত World Heritage Site হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
শুদ্ধঃ ১৯৮৯ চনত।
৪। শাহজাহান বেগম আৰু চুলতান জাহান বেগমে সাঁচী সংৰক্ষণত সহায় কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। বুদ্ধৰ জীৱনৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে তিনিটা দৃশ্যহে জড়িত আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
পৰম্পৰাগত কাহিনীত বৃদ্ধ, ৰোগী, মৃতদেহ আৰু সন্ন্যাসী—চাৰিটা দৃশ্য আছে।
৬। গৌতম বুদ্ধ লুম্বিনীত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। বুদ্ধই সাৰনাথত বোধি লাভ কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
বোধগয়াত বোধি লাভ কৰিছিল।
৮। নিৰ্বাণ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মুখ্য লক্ষ্য।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৯। চৈত্য আৰু স্তূপ একেবাৰে একে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১০। মহাবীৰ জৈন ধৰ্মৰ ২৪তম তীৰ্থংকৰ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১১। জৈন ধৰ্মত অহিংসাক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১২। স্তূপ শব্দৰ অৰ্থ থূপ বা ঢিপ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৩। প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ শিল্পত বুদ্ধক সদায় মানৱ মূৰ্তিৰে দেখুওৱা হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৪। অশোকে বাৰাবৰ গুহাৰ কিছুমান আজীৱিকসকলক দান কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৫। থেৰী মানে কেৱল নিৰ্বাণ লাভ কৰা মহিলা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
ই জ্যেষ্ঠ বা অভিজ্ঞ বৌদ্ধ ভিক্ষুণীক বুজায়।
ছ. খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১। সাঁচী স্তূপ ______ ৰাজ্যত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ মধ্যপ্ৰদেশ
২। সাঁচী UNESCO World Heritage Site হয় ______ চনত।
উত্তৰঃ ১৯৮৯
৩। গৌতম বুদ্ধৰ শৈশৱৰ নাম ______।
উত্তৰঃ সিদ্ধাৰ্থ
৪। বুদ্ধৰ জন্মস্থান ______।
উত্তৰঃ লুম্বিনী
৫। বুদ্ধই ______ত জ্ঞান লাভ কৰে।
উত্তৰঃ বোধগয়া
৬। বুদ্ধই প্ৰথম ধৰ্মদেশনা ______ত দিয়ে।
উত্তৰঃ সাৰনাথ
৭। বুদ্ধৰ মহাপৰিনিৰ্বাণ ______ত হয়।
উত্তৰঃ কুশীনগৰ
৮। জৈন ধৰ্মৰ ২৪তম তীৰ্থংকৰ ______।
উত্তৰঃ মহাবীৰ
৯। স্তূপৰ অৰ্ধগোলাকাৰ মূল অংশক ______ বোলে।
উত্তৰঃ অণ্ড
১০। অণ্ডৰ ওপৰৰ বৰ্গাকৃতি অংশক ______ বোলে।
উত্তৰঃ হাৰ্মিকা
১১। হাৰ্মিকাৰ ওপৰলৈ উঠা দণ্ডটোক ______ বোলে।
উত্তৰঃ যষ্টি
১২। সকলো বস্তু ক্ষণস্থায়ী—এই বৌদ্ধ ধাৰণাক ______ বোলা হয়।
উত্তৰঃ অনিত্য বা অনিক্কা
জ. ২০টা MCQ
১। সাঁচী স্তূপ কোন ৰাজ্যত অৱস্থিত?
A) মধ্যপ্ৰদেশ
B) বিহাৰ
C) উত্তৰ প্ৰদেশ
D) ৰাজস্থান
উত্তৰঃ A) মধ্যপ্ৰদেশ
২। সাঁচী UNESCO World Heritage Site কেতিয়া হয়?
A) 1979
B) 1985
C) 1989
D) 1992
উত্তৰঃ C) 1989
৩। সাঁচীৰ পূৱ তোৰণখন কোনসকলে নিবলৈ বিচাৰিছিল?
A) পৰ্তুগীজ
B) ফৰাচী
C) ডাচ
D) জাপানী
উত্তৰঃ B) ফৰাচী
৪। সাঁচী সংৰক্ষণত তলৰ কোনগৰাকী জড়িত আছিল?
A) ৰজিয়া চুলতানা
B) নূৰজাহান
C) চাঁদ বিবি
D) চুলতান জাহান বেগম
উত্তৰঃ D) চুলতান জাহান বেগম
৫। গৌতম বুদ্ধৰ জন্মস্থান কোনটো?
A) লুম্বিনী
B) সাৰনাথ
C) কুশীনগৰ
D) ৰাজগৃহ
উত্তৰঃ A) লুম্বিনী
৬। বুদ্ধই ক’ত জ্ঞান লাভ কৰিছিল?
A) লুম্বিনী
B) সাৰনাথ
C) বোধগয়া
D) সাঁচী
উত্তৰঃ C) বোধগয়া
৭। বুদ্ধৰ প্ৰথম ধৰ্মদেশনা ক’ত হৈছিল?
A) কুশীনগৰ
B) সাৰনাথ
C) লুম্বিনী
D) অমৰাৱতী
উত্তৰঃ B) সাৰনাথ
৮। ত্ৰিপিটকৰ কোনখনত সংঘৰ নিয়ম আছে?
A) সুত্ত পিটক
B) অভিধম্ম পিটক
C) জাতক
D) বিনয় পিটক
উত্তৰঃ D) বিনয় পিটক
৯। জৈন ধৰ্মৰ ২৪তম তীৰ্থংকৰ কোন?
A) মহাবীৰ
B) ঋষভদেৱ
C) পাৰ্শ্বনাথ
D) গৌতম
উত্তৰঃ A) মহাবীৰ
১০। তলৰ কোনটো জৈন পাঁচ মহাব্ৰতৰ এটা?
A) যজ্ঞ
B) বেদ অধ্যয়ন
C) অপৰিগ্ৰহ
D) পশুবলি
উত্তৰঃ C) অপৰিগ্ৰহ
১১। ‘Anicca’ মানে কি?
A) আত্মা
B) অনিত্যতা
C) ঈশ্বৰ
D) পৰম আনন্দ
উত্তৰঃ B) অনিত্যতা
১২। স্তূপৰ মূল অৰ্ধগোলাকাৰ অংশক কি বোলে?
A) তোৰণ
B) যষ্টি
C) হাৰ্মিকা
D) অণ্ড
উত্তৰঃ D) অণ্ড
১৩। স্তূপৰ অণ্ডৰ ওপৰত থকা বৰ্গাকৃতি অংশ কোনটো?
A) হাৰ্মিকা
B) চৈত্য
C) গৰ্ভগৃহ
D) বেদী
উত্তৰঃ A) হাৰ্মিকা
১৪। অশোকে বাৰাবৰ গুহাৰ কিছুমান কাক দান কৰিছিল?
A) বৈষ্ণৱসকলক
B) শৈৱসকলক
C) আজীৱিকসকলক
D) চাৰ্বাকসকলক
উত্তৰঃ C) আজীৱিকসকলক
১৫। বৌদ্ধ ধৰ্মত দুখৰ মূল কাৰণ কি?
A) দৰিদ্ৰতা
B) তৃষ্ণা বা আসক্তি
C) শাৰীৰিক দুৰ্বলতা
D) সমাজ
উত্তৰঃ B) তৃষ্ণা বা আসক্তি
১৬। তলৰ কোনটো বুদ্ধৰ চাৰি দৃশ্যৰ অন্তৰ্গত?
A) যুদ্ধ
B) ৰজা
C) ব্যৱসায়ী
D) সন্ন্যাসী
উত্তৰঃ D) সন্ন্যাসী
১৭। বৈষ্ণৱসকলৰ প্ৰধান দেৱতা কোন?
A) বিষ্ণু
B) শিৱ
C) ব্ৰহ্মা
D) ইন্দ্ৰ
উত্তৰঃ A) বিষ্ণু
১৮। বুদ্ধৰ পূৰ্বজন্মৰ কাহিনীসমূহক কি বোলা হয়?
A) পুৰাণ
B) বেদ
C) জাতক
D) উপনিষদ
উত্তৰঃ C) জাতক
১৯। গৰ্ভগৃহ কি?
A) স্তূপৰ তোৰণ
B) মন্দিৰৰ মুখ্য পবিত্ৰ কক্ষ
C) মঠৰ খাদ্যাগাৰ
D) ৰাজপ্ৰাসাদ
উত্তৰঃ B) মন্দিৰৰ মুখ্য পবিত্ৰ কক্ষ
২০। অমৰাৱতীৰ বহু ভাস্কৰ্য নষ্ট বা বিচ্ছিন্ন হোৱাৰ এটা মুখ্য কাৰণ কি?
A) ভূমিকম্প
B) যুদ্ধ
C) অগ্নিকাণ্ড
D) মূল স্থানৰ পৰা বহু শিলফলক আঁতৰাই নিয়া হৈছিল
উত্তৰঃ D) মূল স্থানৰ পৰা বহু শিলফলক আঁতৰাই নিয়া হৈছিল
Teacher Generate Question Answer
চিন্তাবিদ সকল,বিশ্বাস আৰু স্থাপত্য সাংস্কৃতিক বিকাশ
১। সাঁচী স্তূপ ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ সাঁচী স্তূপ Sanchi Stupa মধ্যপ্ৰদেশৰ ভূপালৰ পৰা উত্তৰ-পূৱে অৱস্থিত।
২। কোনে পূৱ তোৰণখন নিবলৈ বিচাৰিছিল আৰু কেনেকৈ ৰক্ষা পালে?
উত্তৰঃ ফৰাচীসকলে পূৱ তোৰণখন নিবলৈ বিচাৰিছিল, কিন্তু হুবহু নকল তোৰণ পোৱাৰ বাবে মূল তোৰণখন ৰক্ষা পালে।
৩। সাঁচী স্তূপ সংৰক্ষণৰ সৈতে জড়িত দুজন শাসক কোন?
উত্তৰঃ শাহজাহান বেগম আৰু জেহান বেগম।
৪। দুটা জটিল যজ্ঞৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেঘ।
৫। বুদ্ধৰ জীৱন সলনি কৰা তিনিটা ঘটনা কি?
উত্তৰঃ এজন বুঢ়া মানুহ, এজন ৰোগী আৰু এটা মৃতদেহ দেখা।
৬। গৌতম বুদ্ধ ক’ত জন্ম হৈছিল?
উত্তৰঃ Lumbini ত জন্ম হৈছিল।
৭। বৌদ্ধ দর্শনৰ মতে পৃথিৱীখন কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীখন ক্ষণস্থায়ী আৰু সদায় পৰিৱৰ্তনশীল।
৮। ‘নিৰ্বাণ’ মানে কি?
উত্তৰঃ জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা মুক্তি পোৱা অৱস্থা।
৯। চৈত্য কি?
উত্তৰঃ মৃতদেহৰ অৱশিষ্ট সংৰক্ষণ কৰা টিলা বা স্মৃতিচিহ্নক চৈত্য বোলা হয়।
১০। প্ৰাচীন কালত কোনবোৰ ঠাই পবিত্ৰ বুলি গণ্য হৈছিল?
উত্তৰঃ গছ, শিল আৰু প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যযুক্ত ঠাইবোৰ।
১১। বৌদ্ধধৰ্মৰ সৈতে জড়িত চাৰিখন ঠাইৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সাঁচী, ভাৰহুট, অমৰাৱতী আৰু Sarnath।
১২। মহাযান আৰু হীনযানৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ মহাযানত বুদ্ধৰ মূৰ্তিপূজা আৰু ভক্তিত গুৰুত্ব।
হীনযানত নৈতিক আচৰণ আৰু আৰ্য অষ্টমাৰ্গত গুৰুত্ব।
১৩। জৈন ধৰ্মৰ পাঁচটা নীতি কি?
উত্তৰঃ অহিংসা, সত্য, চুৰি নকৰা, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু সম্পত্তি ত্যাগ।
১৪। অষ্টমাৰ্গ কি? (চমুকৈ)
উত্তৰঃ সৎ দৰ্শন, সংকল্প, বাক্য, কৰ্ম, জীৱন, প্ৰচেষ্টা, চিন্তা আৰু সমাধি।
১৫। মহাবীৰৰ দুটা বাণী লিখা।
উত্তৰঃ
১) ইন্দ্ৰিয় সুখ ত্যাগ কৰা
২) মোহ ত্যাগ কৰি তপস্যা কৰা
বহলাই লিখা
১। বৌদ্ধ ভিক্ষু-ভিক্ষুণীৰ নিয়মসমূহ
উত্তৰঃ ভিক্ষুসকলে সৰল জীৱন যাপন কৰিছিল। সীমিত বস্তু ব্যৱহাৰ, সংযম, শৃংখলাপূৰ্ণ আচৰণ আৰু ভিক্ষা কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰা তেওঁলোকৰ নিয়ম আছিল। নিয়ম ভংগ কৰিলে অপৰাধ স্বীকাৰ কৰিব লাগিছিল।
২। বৌদ্ধধৰ্মৰ শিক্ষা
উত্তৰঃ
জীৱন দুখময়
কামনা দুখৰ মূল
দুখৰ নাশ সম্ভৱ
অষ্টমাৰ্গে মুক্তি লাভ
বুদ্ধই যুক্তি আৰু নৈতিকতাৰ জৰিয়তে শিক্ষা দিছিল। নিৰ্বাণ লাভই মুখ্য লক্ষ্য।
৩। জৈন ধৰ্মৰ মূল নীতি
উত্তৰঃ
সকলো জীৱ সজীৱ
অহিংসা মুখ্য নীতি
কৰ্ম আৰু পুনর্জন্মৰ বিশ্বাস
আত্মশুদ্ধিৰ জৰিয়তে মুক্তি
৪। সাঁচী স্তূপ সংৰক্ষণত বেগমসকলৰ ভূমিকা
উত্তৰঃ শাহজাহান বেগম আৰু জেহান বেগমে সাঁচী সংৰক্ষণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল। তেওঁলোকে অনুদান আগবঢ়াই সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়ন সাধন কৰিছিল।
৫। বৈষ্ণৱ আৰু শৈৱ মূৰ্তিকলা বিকাশ
উত্তৰঃ
বৈষ্ণৱ ধৰ্মত বিষ্ণুৰ অৱতাৰসমূহৰ মূৰ্তি
শৈৱ ধৰ্মত শিৱৰ বিভিন্ন ৰূপ
মূৰ্তিসমূহত অলংকাৰ, অস্ত্ৰ আৰু প্ৰতীক ব্যৱহাৰ
৬। স্তূপৰ গঠন শৈলী
উত্তৰঃ
অণ্ড (গোলাকৃতি ঢিপ)
হাৰ্মিকা (উপৰিভাগ)
যষ্টি (স্তম্ভ)
ছত্ৰ (ছাতি)
ৰেলিং আৰু তোৰণ
৭। (সম্পূৰ্ণ কৰা)
সাঁচীৰ ভাস্কর্যৰ অৰ্থ বুজাত বৌদ্ধ সাহিত্যৰ ভূমিকা
উত্তৰঃ বৌদ্ধ সাহিত্যৰ কাহিনীবোৰে ভাস্কৰ্যত দেখুওৱা দৃশ্যবোৰ চিনাক্ত আৰু ব্যাখ্যা কৰাত সহায় কৰে।
৮। বৌদ্ধ গ্ৰন্থ কেনেকৈ সংকলন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ বুদ্ধৰ উপদেশ প্ৰথমে মৌখিক ৰূপত প্ৰচলিত আছিল। পিছত ত্ৰিপিটক ৰূপে লিপিবদ্ধ কৰা হয়— বিনয়, সূত্ত আৰু অভিধর্ম পিটক।
৯। সাঁচী আৰু অমৰাৱতী আৱিষ্কাৰৰ কাহিনী
উত্তৰঃ অমৰাৱতীৰ বহু ভাস্কৰ্য বিদেশলৈ নিয়াৰ ফলত ধ্বংস হৈছিল, কিন্তু সাঁচী সংৰক্ষিত থাকিল কাৰণ সময়মতে ইয়াক সুৰক্ষিত কৰা হৈছিল।
১০। ইতিহাস পুনৰ নিৰ্মাণত সমস্যা
উত্তৰঃ
সমল নষ্ট হোৱা
অসম্পূৰ্ণ তথ্য
ব্যাখ্যাৰ ভিন্নতা
১১। স্তূপ কিয় আৰু কেনেকৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ বুদ্ধৰ অৱশিষ্ট সংৰক্ষণ আৰু স্মৃতিৰ বাবে স্তূপ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মাটিৰ ঢিপ ৰূপে আৰম্ভ হৈ পিছত উন্নত স্থাপত্য ৰূপ লাভ কৰে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post