প্ৰকৃতিত তাপৰ সঞ্চালন
অনুশীলনী
1. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ কোৱা।
(a) কঠিন পদাৰ্থত পৰিচলন প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে তাপ সঞ্চালন হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
(b) পৰিচলন প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বায়ুত তাপ সঞ্চালন হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(c) তাপ বিকিৰণ প্ৰক্ৰিয়াত তাপ সঞ্চালনৰ বাবে এটা মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
(d) শিল বা নুড়িপাথৰতকৈ বোকা-মাটিৰ মাজেৰে সোনকালে পানী নিগৰি ওলাই যায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
(e) জলবতাহ হ’ল দিনৰ ভাগত সাগৰৰ ফালৰ পৰা স্থলভাগলৈ বৈ অহা শীতল বতাহ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
2. শুদ্ধ উত্তৰৰ গোলটো সম্পূৰ্ণকৈ পূৰ কৰা।
(i) ধাতুৰে তৈয়াৰী এটা গৰম কেৰাহী জুইৰ পৰা নমাই কোনো এখন ধাৰক বা পৃষ্ঠত থোৱা হ’ল। লাহে লাহে কেৰাহীটো ঠাণ্ডা হৈ কোঠাৰ সাধাৰণ উষ্ণতাৰ সমান হৈ পৰিল। মূলতঃ কোনবোৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা কেৰাহীটোৰ তাপ হ্ৰাস হ’ল?
(a) পৰিচলন প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে।
(b) পৰিবহণ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে।
(c) বিকিৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে।
(d) পৰিচলন আৰু পৰিবহণ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে।
উত্তৰঃ (d) পৰিচলন আৰু পৰিবহণ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে।
(ii) বোকা-মাটিতকৈ নুড়িপাথৰ বা শিলৰ মাজেৰে পানী কিয় ক্ষিপ্ৰতাৰে নিগৰি ওলাই যায়?
(a) ভূগৰ্ভত বোকা-মাটি শিলতকৈ তলত পোৱা যায়।
(b) শিলৰ কণিকাবোৰ ক্ষুদ্ৰ আৰু ঘনকৈ লাগি থাকে।
(c) বোকা-মাটিৰ কণিকাবোৰৰ মাজৰ ফাঁক অতি সৰু, আনহাতে নুড়িপাথৰৰ মাজৰ ফাঁক ডাঙৰ।
(d) মাটিৰ ৰাসায়নিক গঠনে পানীক বিকৰ্ষণ কৰে।
উত্তৰঃ (c) বোকা-মাটিৰ কণিকাবোৰৰ মাজৰ ফাঁক অতি সৰু, আনহাতে নুড়িপাথৰৰ মাজৰ ফাঁক ডাঙৰ।
(iii) কঠিন ধাতুৰ দণ্ড আৰু পানীৰ মাজেৰে মূলতঃ কোন কোন প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে তাপ সঞ্চালন হয়?
(a) পৰিচলন আৰু বিকিৰণ।
(b) পৰিবহণ আৰু পৰিচলন।
(c) বিকিৰণ আৰু পৰিচলন।
(d) বিকিৰণ আৰু পৰিবহণ।
উত্তৰঃ (b) পৰিবহণ আৰু পৰিচলন।
(iv) প্ৰেচাৰ কুকাৰ তীখা বা এলুমিনিয়ামেৰে তৈয়াৰ কৰা হয়। কিন্তু ইয়াৰ হাতল প্লাষ্টিক বা কাঠেৰে তৈয়াৰ কৰা হয়। কিয়?
(a) তীখা বা এলুমিনিয়াম তাপৰ কুপৰিবাহী আৰু প্লাষ্টিক তাপৰ সুপৰিবাহী।
(b) তীখা বা এলুমিনিয়াম তাপৰ সুপৰিবাহী আৰু প্লাষ্টিক বা কাঠ তাপৰ কুপৰিবাহী।
(c) তীখা বা এলুমিনিয়ামত পৰিবহণ প্ৰক্ৰিয়াৰে আৰু প্লাষ্টিকত পৰিচলন প্ৰক্ৰিয়াৰে তাপ সঞ্চালন হয়।
(d) তীখা বা এলুমিনিয়ামত পৰিচলন প্ৰক্ৰিয়াৰে আৰু প্লাষ্টিকত পৰিবহণ প্ৰক্ৰিয়াৰে তাপ সঞ্চালন হয়।
উত্তৰঃ (b) তীখা বা এলুমিনিয়াম তাপৰ সুপৰিবাহী আৰু প্লাষ্টিক বা কাঠ তাপৰ কুপৰিবাহী।
3. তলৰ বাক্য দুটা ভালদৰে পঢ়া। ইয়াৰ এটা বাক্য উক্তি আৰু আনটো যুক্তি হিচাপে দিয়া আছে।
উক্তিঃ জলবতাহ দিনৰ ভাগত সাগৰৰ পৰা স্থলভাগলৈ প্ৰৱাহিত হয়।
যুক্তিঃ সূৰ্যৰ তাপত স্থলভাগ সাগৰৰ পানীতকৈ সোনকালে গৰম হয়। ফলত স্থলভাগৰ ওপৰৰ বায়ু গৰম হৈ ওপৰলৈ উঠে আৰু সেই খালী ঠাই পূৰ কৰিবলৈ সাগৰৰ পৰা শীতল বায়ু স্থলভাগলৈ আহে।
তলৰ বিকল্পবোৰৰ পৰা শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা—
(a) উক্তি আৰু যুক্তি দুয়োটা সত্য আৰু যুক্তি উক্তিৰ সঠিক ব্যাখ্যা।
(b) উক্তি আৰু যুক্তি দুয়োটা সত্য, কিন্তু যুক্তি উক্তিৰ সঠিক ব্যাখ্যা নহয়।
(c) উক্তি সত্য কিন্তু যুক্তি অসত্য।
(d) উক্তি অসত্য কিন্তু যুক্তি সত্য।
উত্তৰঃ (a) উক্তি আৰু যুক্তি দুয়োটা সত্য আৰু যুক্তি উক্তিৰ সঠিক ব্যাখ্যা।
4. খালী ঠাই পূৰ কৰা।
(a) কণিকাৰ স্থান পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ বস্তুৰ গৰম অংশৰ পৰা ঠাণ্ডা অংশলৈ তাপ সঞ্চালন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক __________ বোলে।
উত্তৰঃ কণিকাৰ স্থান পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ বস্তুৰ গৰম অংশৰ পৰা ঠাণ্ডা অংশলৈ তাপ সঞ্চালন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক পৰিবহণ বোলে।
(b) যিবোৰ সামগ্ৰীৰ মাজেৰে তাপ সহজে পাৰ হৈ যাব নোৱাৰে, সেইবোৰক তাপৰ __________ বোলা হয়।
উত্তৰঃ যিবোৰ সামগ্ৰীৰ মাজেৰে তাপ সহজে পাৰ হৈ যাব নোৱাৰে, সেইবোৰক তাপৰ কুপৰিবাহী বোলা হয়।
(c) জুলীয়া আৰু গেছীয় পদাৰ্থত তাপ মূলতঃ __________ প্ৰক্ৰিয়াৰে সঞ্চালিত হয়।
উত্তৰঃ জুলীয়া আৰু গেছীয় পদাৰ্থত তাপ মূলতঃ পৰিচলন প্ৰক্ৰিয়াৰে সঞ্চালিত হয়।
(d) সকলো বস্তুৱে নিজৰ চৌপাশৰ সৈতে __________ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে তাপ বিনিময় কৰে।
উত্তৰঃ সকলো বস্তুৱে নিজৰ চৌপাশৰ সৈতে বিকিৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে তাপ বিনিময় কৰে।
5. গৰম পানীত এখন ষ্টেইনলেছ ষ্টীলৰ চামুচ ৰাখিলে কেইমিনিটমানৰ পাছত গোটেই চামুচখন গৰম হৈ পৰে। চামুচখনৰ মাজেৰে তাপ কিদৰে সঞ্চালিত হয় আৰু চামুচখনৰ কোনটো অংশ প্ৰথমে আৰু কোনটো অংশ শেষত গৰম হয় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ষ্টেইনলেছ ষ্টীল তাপৰ পৰিবাহী হোৱা বাবে চামুচখনৰ মাজেৰে পৰিবহণ প্ৰক্ৰিয়াৰে তাপ সঞ্চালিত হয়। গৰম পানীৰ সংস্পৰ্শত থকা চামুচৰ অংশই প্ৰথমে তাপ গ্ৰহণ কৰে আৰু তাৰ পৰা তাপ লাহে লাহে চামুচখনৰ আন অংশলৈ সঞ্চালিত হয়।
সেয়ে গৰম পানীত ডুবাই থোৱা অংশটো প্ৰথমে গৰম হয় আৰু পানীৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰত থকা হাতলৰ মূৰটো শেষত গৰম হয়।
7. ফৰকাল দিনত উপকূলীয় অঞ্চলৰ ঘৰবোৰৰ সাগৰৰ ফালে মুখ কৰি থকা খিৰিকীবোৰ প্ৰায়েই খুলি ৰখা হয়। এই ব্যৱস্থাপনাই ঘৰৰ ভিতৰখন আৰামদায়ক কৰি ৰখাত কেনেদৰে সহায় কৰে তাক জলবতাহৰ প্ৰসংগত ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ দিনৰ ভাগত স্থলভাগ সাগৰৰ পানীতকৈ সোনকালে গৰম হয়। ফলত স্থলভাগৰ ওপৰৰ বায়ু গৰম হৈ ওপৰলৈ উঠে। তেতিয়া সেই খালী ঠাই পূৰ কৰিবলৈ সাগৰৰ পৰা শীতল বায়ু স্থলভাগলৈ প্ৰৱাহিত হয়। এই শীতল বতাহক জলবতাহ বোলে।
সেয়ে সাগৰৰ ফালে মুখ কৰি থকা খিৰিকী খুলি ৰাখিলে শীতল জলবতাহ ঘৰৰ ভিতৰলৈ সোমাব পাৰে আৰু ঘৰখন তুলনামূলকভাৱে শীতল আৰু আৰামদায়ক কৰি ৰাখে।
8. জুইৰ চাৰিওফালে বহি থকা মানুহবোৰে মাজৰ বায়ু ঠাণ্ডা হ’লেও গৰম অনুভৱ কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ লগত জড়িত তাপ সঞ্চালনৰ প্ৰধান প্ৰক্ৰিয়াটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ এই প্ৰক্ৰিয়াৰ লগত জড়িত তাপ সঞ্চালনৰ প্ৰধান প্ৰক্ৰিয়াটো হ’ল বিকিৰণ। জুইৰ পৰা নিৰ্গত তাপ বিকিৰণৰ জৰিয়তে মানুহৰ শৰীৰলৈ আহে। বিকিৰণৰ দ্বাৰা তাপ সঞ্চালনৰ বাবে কোনো মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নহয়।
9. গাঁও, চহৰ আৰু ঔদ্যোগিক অঞ্চলবোৰত ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পোৱাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহৰ এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰঃ
(a) গাঁও অঞ্চলত ভূগৰ্ভস্থ পানী হ্ৰাস পোৱাৰ কাৰণ—
(i) অধিক পানীৰ প্ৰয়োজন হোৱা শস্যৰ খেতি কৰা।
(ii) অদক্ষ জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ ফলত অধিক পানীৰ অপচয় হোৱা।
(b) চহৰ অঞ্চলত ভূগৰ্ভস্থ পানী হ্ৰাস পোৱাৰ কাৰণ—
(i) বৃহৎ জনসংখ্যাৰ দৈনন্দিন প্ৰয়োজনৰ বাবে ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ অত্যধিক আহৰণ।
(ii) উদ্ভিদ আৱৰণ আৰু আৰ্দ্ৰভূমি হ্ৰাস পোৱা।
(iii) কংক্ৰিটেৰে ঢাকি পেলোৱা পৃষ্ঠৰ বাবে বৰষুণৰ পানী মাটিৰ ভিতৰলৈ সোমোৱাৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পোৱা।
(c) ঔদ্যোগিক অঞ্চলত ভূগৰ্ভস্থ পানী হ্ৰাস পোৱাৰ কাৰণ—
(i) বিভিন্ন ঔদ্যোগিক প্ৰক্ৰিয়াত ব্যৱহাৰৰ বাবে ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ অত্যধিক আৰু অনিয়ন্ত্ৰিত আহৰণ।
(ii) ঔদ্যোগিক বৰ্জ্য পদাৰ্থৰ ফলত ভূগৰ্ভস্থ পানী প্ৰদূষিত হোৱা।
10. এটা চীনামাটিৰ কাপ আৰু এটা ষ্টেইনলেছ ষ্টীলৰ কাপত সমপৰিমাণৰ সমানে গৰম চাহ লোৱা হ’ল। কোনটো কাপত চাহ দীৰ্ঘ সময়লৈ গৰম হৈ থাকিব? কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ চীনামাটিৰ কাপত চাহ দীৰ্ঘ সময়লৈ গৰম হৈ থাকিব। কাৰণ চীনামাটি তাপৰ কুপৰিবাহী। সেয়ে চাহৰ পৰা তাপ কাপৰ মাজেৰে সহজে বাহিৰলৈ সঞ্চালিত হ’ব নোৱাৰে।
আনহাতে, ষ্টেইনলেছ ষ্টীল তাপৰ তুলনামূলকভাৱে ভাল পৰিবাহী হোৱা বাবে চাহৰ তাপ কাপৰ পৃষ্ঠলৈ তুলনামূলকভাৱে সোনকালে সঞ্চালিত হয় আৰু তাৰ পৰা চৌপাশলৈ তাপ হ্ৰাস পায়।
11. তিনিবিধ পদাৰ্থক একে উষ্ণতালৈ গৰম কৰি একেই পৰিস্থিতিত ঠাণ্ডা হ’বলৈ দিয়া হ’ল। তথ্যসমূহ তলত দিয়া হৈছে।
| ক্ৰ. নং | সময় (মিনিট) | পদাৰ্থ A-ৰ উষ্ণতা (°C) | পদাৰ্থ B-ৰ উষ্ণতা (°C) | পদাৰ্থ C-ৰ উষ্ণতা (°C) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 0 | 80 | 80 | 80 |
| 2 | 10 | 72 | 65 | 55 |
| 3 | 20 | 66 | 58 | 40 |
| 4 | 40 | 62 | 46 | 32 |
(a) কোনবিধ পদাৰ্থ আটাইতকৈ সোনকালে ঠাণ্ডা হৈছে?
উত্তৰঃ পদাৰ্থ C।
(b) কোনবিধ পদাৰ্থ দীৰ্ঘ সময়লৈকে গৰম হৈ থাকে?
উত্তৰঃ পদাৰ্থ A।
(c) ওপৰৰ তথ্যৰ ভিত্তিত চাহৰ কাপ তৈয়াৰ কৰিবলৈ কোনবিধ পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অগ্ৰাধিকাৰ দিবা?
উত্তৰঃ পদাৰ্থ A, কাৰণ ই আন দুবিধ পদাৰ্থতকৈ অধিক সময় তাপ ধৰি ৰাখে।
12. গৰম পানীৰ বেগ কিছু সময় ব্যৱহাৰ কৰাৰ পাছত লাহে লাহে ঠাণ্ডা হৈ যায়। কি কি প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে ইয়াৰ তাপ হ্ৰাস হয় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ গৰম পানীৰ বেগৰ পৰা তাপ বিভিন্ন প্ৰক্ৰিয়াৰে হ্ৰাস পায়। গৰম পানীৰ পৰা ৰবৰৰ বেগলৈ আৰু বেগৰ পৰা শৰীৰলৈ প্ৰত্যক্ষ সংস্পৰ্শৰ জৰিয়তে পৰিবহণ প্ৰক্ৰিয়াৰে তাপ সঞ্চালিত হয়। বেগৰ বাহিৰৰ পৃষ্ঠৰ পৰা চৌপাশৰ বায়ুলৈ পৰিচলন আৰু বিকিৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰেও তাপ হ্ৰাস পায়।
13. শীতকালত এখন ডাঠ কম্বলৰ সলনি দুখন পাতল কম্বল একেলগে ব্যৱহাৰ কৰিলে কিয় বেছি উম পোৱা যায় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ দুখন পাতল কম্বলৰ মাজত বায়ুৰ এটা তৰপ আবদ্ধ হৈ থাকে। বায়ু তাপৰ কুপৰিবাহী হোৱা বাবে এই আবদ্ধ বায়ুৰ তৰপে আমাৰ শৰীৰৰ তাপ বাহিৰলৈ সঞ্চালিত হোৱাত বাধা দিয়ে। সেইবাবে দুখন পাতল কম্বল একেলগে ব্যৱহাৰ কৰিলে এখন ডাঠ কম্বলৰ তুলনাত অধিক উম পোৱা যায়।
14. গ্ৰীষ্মপ্ৰধান বা অতি গৰম অঞ্চলত ঘৰৰ বাহিৰৰ দেৱালবোৰত কিয় বগা ৰং লগাবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া হয়? যুক্তিসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বগা ৰঙে সূৰ্যৰ পৰা অহা অধিকাংশ তাপ বিকিৰণ প্ৰতিফলিত কৰে আৰু তুলনামূলকভাৱে কম তাপ শোষণ কৰে। ফলত ঘৰৰ দেৱাল কম গৰম হয় আৰু ঘৰৰ ভিতৰখনো তুলনামূলকভাৱে শীতল থাকে। সেয়েহে গৰম অঞ্চলত ঘৰৰ বাহিৰৰ দেৱালত বগা ৰং লগাবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া হয়।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post