কানাইৰ চাতুৰী
১। অতি চমু উত্তৰ দিয়াঃ
(ক) কৃষ্ণক টোপনিৰ পৰা জগাবলৈ কোনে আহি যশোদাক কৈছিল?
উত্তৰঃ কৃষ্ণৰ লগৰীয়া গোপ শিশুসকলে আহি যশোদাক কৃষ্ণক জগাই দিবলৈ কৈছিল।
(খ) কৃষ্ণই কিমান দিন টোপনিৰ পৰা নুঠাকৈ আৰু নোখোৱাকৈ থাকিব বুলি মাকক জনাইছিল?
উত্তৰঃ কৃষ্ণই মাকৰ ওপৰত অভিমান কৰি চাৰি-পাঁচ দিনলৈ নুঠাকৈ আৰু নোখোৱাকৈ থাকিব বুলি জনাইছিল।
(গ) দেৱতাসকলক অমৃত খুৱাবলৈ কৃষ্ণই কি ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ কৃষ্ণই মোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল।
(ঘ) কপিল মুনিৰ মাতৃ কোন আছিল?
উত্তৰঃ কপিল মুনিৰ মাতৃ আছিল দেৱহুতি।
(ঙ) কি ৰূপ ধাৰণ কৰি কৃষ্ণই বলিক ছলনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ বামন ৰূপ ধাৰণ কৰি কৃষ্ণই বলিক ছলনা কৰিছিল।
২। “তথাপি তোহোক দেখন্তে ডৰত, উৰি যায় মোৰ জীউ।”— এইষাৰ কাৰ উক্তি? বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ এইষাৰ শ্ৰীকৃষ্ণৰ উক্তি। তেওঁ মাতৃ যশোদাক উদ্দেশ্য কৰি এই কথা কৈছিল।
শ্ৰীকৃষ্ণ যদিও জগতৰ স্বামী স্বয়ং নাৰায়ণ, তথাপিও যশোদাৰ ঘৰত তেওঁ এজন অতি মৰম লগা আৰু দুষ্ট শিশুৰ দৰে বাস কৰিছিল। মাক যশোদাই তেওঁক সাধাৰণ পুত্ৰৰ দৰে শাসন কৰিছিল। এদিন পুৱা পলমকৈ শুই উঠাৰ বাবে যশোদাই খং কৰাত কৃষ্ণই অভিমান কৰি মাকক কৈছিল যে তেওঁ জগতৰ স্ৰষ্টা নাৰায়ণ হ’লেও মাকৰ শাসন আৰু খঙাল ৰূপ দেখিলে এজন সাধাৰণ শিশুৰ দৰে তেওঁৰ ‘জীউ উৰি যায়’ অৰ্থাৎ তেওঁ বৰ ভয় পায়। ইয়াৰ জৰিয়তে কৃষ্ণৰ মানৱীয় শিশু সুলভ চৰিত্ৰ আৰু মাতৃ-পুত্ৰৰ নিভাজ সম্পৰ্ক ফুটি উঠিছে।
৩। মোহিনী স্বৰূপৰ জৰিয়তে কৃষ্ণই কেনেকৈ দেৱতাৰ কাৰ্য সাধন কৰিছিল?
উত্তৰঃ সাগৰ মন্থনৰ সময়ত ওলোৱা অমৃতক লৈ দেৱতা আৰু অসুৰৰ মাজত বিবাদৰ সৃষ্টি হৈছিল। অসুৰে অমৃত পালে বিশ্বত অধৰ্ম বাঢ়িব বুলি জানি কৃষ্ণই এগৰাকী পৰম সুন্দৰী নাৰী অৰ্থাৎ ‘মোহিনী’ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে। অসুৰসকল মোহিনীৰ ৰূপত ভোল গৈ থাকোতেই কৃষ্ণই চতুৰালিৰে সকলো অমৃত দেৱতাসকলক খুৱাই তেওঁলোকক অমৰ কৰে। এনেদৰেই মোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰি কৃষ্ণই দেৱতাৰ কাৰ্য সাধন কৰিছিল।
৪। মাকৰ কি কি গুণৰ (অৱহেলাৰ) কথা ক’বলৈ শিশু কৃষ্ণৰ লাজ লাগে বুলি কৈছিল?
উত্তৰঃ শ্ৰীকৃষ্ণই অভিমান কৰি মাকক কৈছিল যে তেওঁ ৰাজপটেশ্বৰী হৈয়ো পুত্ৰক এটা সোণৰ বাঁহী গঢ়াই দিব পৰা নাই। বাঁহৰ বাঁহী বজাই কৃষ্ণৰ ওঁঠ ফাটি তেজ ওলাইছে। মাকে তেওঁক খাবলৈ দিয়া এমুঠি শুকান ভাতেৰে তেওঁৰ পেট নভৰে। গৰু চৰাবলৈ যাওঁতে তেওঁৰ ভৰিত কাঁইটে বিন্ধে আৰু চুলিত তেল নিদিয়াৰ বাবে ধূলি পৰি জঁটা বান্ধিছে। মাকৰ এনে কৃপণালি আৰু অৱহেলাৰ কথা লোকক ক’বলৈ কৃষ্ণৰ লাজ লাগে বুলি তেওঁ আক্ষেপ কৰিছিল।
৫। চমু টোকা লিখাঃ
বামন: বিষ্ণুৰ পঞ্চম অৱতাৰ। তেওঁ বাওনা ব্ৰাহ্মণৰ ৰূপ ধৰি দানী ৰজা বলিৰ ওচৰত তিনিপদ ভূমি খুজিছিল আৰু চাতুৰীৰে বলিৰ অহংকাৰ নাশ কৰি তেওঁক পাতাললৈ পঠাইছিল।
কপিল: এজন প্ৰসিদ্ধ মুনি আৰু সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰণেতা। তেওঁ কৰ্দ্দম মুনি আৰু দেৱহুতিৰ পুত্ৰ। তেওঁক বিষ্ণুৰ অৱতাৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
শ্ৰীধৰ কন্দলী: এওঁ এগৰাকী প্ৰাক-শংকৰী বা শংকৰদেৱৰ সমসাময়িক কবি। তেওঁৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় পুথিখন হ’ল ‘কাণখোৱা’। এই পুথিখন নিচুকনি গীতৰ আৰ্হিত ৰচিত।
৮। কবিতাটোত “কাঠবাঁজী” বুলি কাক কৈছে? ইয়াৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ কবিতাটোত “কাঠবাঁজী” বুলি যশোদাক কৈছে। “কাঠবাঁজী” মানে হৈছে যি গৰাকী মহিলাৰ কোনো সন্তান জন্ম নহয় (বন্ধ্যা)। জগতৰ মানুহে যাতে যশোদাক কাঠবাঁজী বুলি নিন্দা নকৰে, সেইবাবেই স্বয়ং ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই তেওঁৰ পুত্ৰ ৰূপে জন্ম লৈ তেওঁক এই অপবাদৰ পৰা ৰক্ষা কৰিছিল।
৯। তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰাঃ
(খ) “মোহিনী স্বৰূপে অমৃত পিয়ালো… লৈলো দধিচোৰ নাম।।”
তাৎপৰ্য: এইফাঁকি কবিতাৰ জৰিয়তে শ্ৰীকৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক মহিমা আৰু মানৱীয় লীলাৰ বৈপৰীত্য প্ৰকাশ পাইছে। শ্ৰীকৃষ্ণই মাকক কৈছে যে তেওঁ মোহিনী ৰূপ ধৰি দেৱতাসকলক অমৃত খুৱাই জগত উদ্ধাৰ কৰিছিল। কিন্তু মাক যশোদাৰ ঘৰত তেওঁ সামান্য দধি (দৈ) চুৰ কৰি খোৱাৰ বাবে ‘দধিচোৰ’ নাম পাবলগীয়া হৈছে। অৰ্থাৎ জগতৰ ত্ৰাণকৰ্তা হৈয়ো মাকৰ ওচৰত তেওঁ এজন সামান্য দধিচোৰ শিশুহে— এয়াই কৃষ্ণৰ মধুৰ লীলা।