Lesson: 8
ভূগোল বিজ্ঞান অধ্যয়নত প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োগ
১। স্কেল বা মাপনী বুলিলে কি বুজা? ই কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? প্ৰতিভাগৰ বিষয়ে বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ মানচিত্ৰত দেখুওৱা দূৰত্ব আৰু ভূপৃষ্ঠত থকা তাৰ প্ৰকৃত দূৰত্বৰ অনুপাতক মানচিত্ৰৰ স্কেল বা মাপনী বোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে, মানচিত্ৰত ১ ছেণ্টিমিটাৰে যদি ভূপৃষ্ঠৰ ১০ কিলোমিটাৰ বুজায়, তেন্তে সেই মানচিত্ৰৰ স্কেল হ’ব—
১ ছেঃমিঃ = ১০ কিঃমিঃ
মানচিত্ৰৰ স্কেল প্রধানকৈ তিনিপ্ৰকাৰ—
(ক) ভাষা বা উক্তিৰ স্কেল
এই স্কেল ভাষা বা বাক্যৰ সহায়ত প্ৰকাশ কৰা হয়।
উদাহৰণঃ ১ ছেঃমিঃ = ১০ কিঃমিঃ
অর্থাৎ মানচিত্ৰত ১ ছেণ্টিমিটাৰ দূৰত্ব ভূপৃষ্ঠত ১০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বৰ সমান।
(খ) নিৰূপক ভগ্নাংশৰ স্কেল
এই স্কেল অনুপাত বা ভগ্নাংশৰ আকাৰত প্ৰকাশ কৰা হয়।
উদাহৰণঃ ১ : ২৫,০০০ বা ১/২৫,০০০
ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল মানচিত্ৰৰ ১ একক দূৰত্ব ভূপৃষ্ঠৰ ২৫,০০০ একক দূৰত্বৰ সমান। ইয়াত দুয়োটা দূৰত্বৰ একক একে ধৰা হয়।
(গ) ৰৈখিক স্কেল
এডাল ভাগ কৰা সৰল ৰেখাৰ সহায়ত মানচিত্ৰৰ দূৰত্ব আৰু প্ৰকৃত দূৰত্বৰ সম্পৰ্ক দেখুওৱা স্কেলক ৰৈখিক স্কেল বোলে। ৰেখাডাল সমান ভাগত বিভক্ত কৰি প্ৰতিটো ভাগে কিমান প্ৰকৃত দূৰত্ব বুজায় তাক লিখা থাকে।
২। ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ভূ-পৃষ্ঠৰ স্থান-সম্পৰ্কীয় তথ্য সংগ্ৰহ, সংৰক্ষণ, পৰিচালনা, বিশ্লেষণ আৰু মানচিত্ৰ বা চিত্ৰৰ মাধ্যমে প্ৰদৰ্শন কৰা কম্পিউটাৰভিত্তিক ব্যৱস্থাক ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা বা GIS বোলে।
ইয়াৰ সহায়ত ভূমি ব্যৱহাৰ, জনসংখ্যা, ৰাস্তা-ঘাট, নদ-নদী, বনাঞ্চল, কৃষি, নগৰ পৰিকল্পনা আদি বিভিন্ন তথ্য একেলগে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি।
৩। মানচিত্ৰ অংকনৰ ক্ৰমবিকাশৰ সম্বন্ধে এটি টোকা লিখা।
উত্তৰঃ মানচিত্ৰ অংকনৰ ইতিহাস অতি প্ৰাচীন। সভ্যতাৰ আৰম্ভণিৰে পৰা মানুহে নিজৰ বাসস্থান, নদী, পথ আৰু অঞ্চলৰ অৱস্থান দেখুৱাবলৈ বিভিন্ন চিত্ৰ অংকন কৰিছিল।
প্ৰাচীন মেছ’পটেমিয়াত মাটিৰ ফলকত অংকিত মানচিত্ৰ পোৱা গৈছে। মিছৰীয়সকলে নীল নদীৰ বানাক্ৰান্ত ভূমিৰ সীমা আৰু কৃষিভূমি চিনাক্ত কৰিবলৈ মানচিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
প্ৰাচীন চীনতো ৰাস্তা, নদী, পাহাৰ আৰু বিভিন্ন অঞ্চল দেখুওৱা মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।
গ্ৰিক ভূগোলবিদ ট’লেমিয়ে অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশৰ সহায়ত ঠাইৰ অৱস্থান দেখুৱাবলৈ বিশেষ অৱদান আগবঢ়ায়। পাছত সামুদ্রিক অভিযান আৰু নতুন নতুন দেশ আবিষ্কাৰৰ লগে লগে মানচিত্ৰ অধিক উন্নত হয়।
ছপাযন্ত্ৰৰ আবিষ্কাৰে মানচিত্ৰ বৃহৎ পৰিমাণে প্ৰস্তুত আৰু প্ৰচাৰ কৰাটো সহজ কৰি তোলে।
ভাৰতত ইংৰাজ শাসনৰ সময়ত বিজ্ঞানসন্মত জৰীপ আৰু মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতকৰণৰ ব্যাপক বিকাশ ঘটে। Survey of India-ৰ জৰিয়তে বিভিন্ন অঞ্চলৰ বৈজ্ঞানিক জৰীপ আৰম্ভ হয়।
বৰ্তমান কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ, দূৰ সংবেদন, GPS, GIS আৰু কম্পিউটাৰ প্রযুক্তিৰ সহায়ত অতি নিখুঁত আৰু ডিজিটেল মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰিব পৰা হৈছে।
৪। ভৌগোলিক তথ্য কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ কোনো নির্দিষ্ট স্থান, অঞ্চল বা ভূ-পৃষ্ঠৰ প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱসৃষ্ট বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকা তথ্যক ভৌগোলিক তথ্য বোলে।
যেনে—
-
নদ-নদীৰ অৱস্থান
-
পথ-ঘাট
-
ভূমি ব্যৱহাৰ
-
জনসংখ্যা
-
বনাঞ্চল
-
মাটিৰ প্ৰকাৰ
-
পাহাৰ-পৰ্বত
-
নগৰ আৰু গাঁও
এই তথ্যসমূহ মানচিত্ৰ, চিত্ৰ, তালিকা আৰু ডিজিটেল ডেটাৰ মাধ্যমে প্ৰকাশ কৰিব পাৰি।
৫। মানচিত্ৰ অধ্যয়নৰ উপকাৰিতা কি কি?
উত্তৰঃ মানচিত্ৰ অধ্যয়নৰ প্রধান উপকাৰিতাসমূহ হ’ল—
(i) কোনো ঠাইৰ অৱস্থান জানিব পাৰি।
(ii) দুখন ঠাইৰ মাজৰ দূৰত্ব নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
(iii) নদ-নদী, পাহাৰ, সমভূমি আদি প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য জানিব পাৰি।
(iv) পথ, ৰে’লপথ, নগৰ, গাঁও আদি মানৱসৃষ্ট বৈশিষ্ট্য জানিব পাৰি।
(v) ভ্ৰমণ আৰু যাত্ৰাপথ নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে।
(vi) ভূমি ব্যৱহাৰ আৰু নগৰ পৰিকল্পনাত সহায় কৰে।
(vii) সামরিক, প্ৰশাসনিক আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাতো মানচিত্ৰৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে।
৬। দূৰ সংবেদন পদ্ধতি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ কোনো বস্তু, ভূমি বা অঞ্চলৰ সৈতে পোনপটীয়া সংস্পৰ্শ নকৰাকৈ দূৰৰ পৰা তাৰ বিষয়ে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা পদ্ধতিক দূৰ সংবেদন বা Remote Sensing বোলে।
এই পদ্ধতিত বিমান, ড্ৰোন বা কৃত্ৰিম উপগ্ৰহত সংস্থাপিত সংবেদকে ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰতিফলিত বা বিকিৰিত শক্তি গ্ৰহণ কৰি তথ্য সংগ্ৰহ কৰে।
দূৰ সংবেদন কৃষি, বনাঞ্চল, বানপানী, খৰাং, ভূমি ব্যৱহাৰ, আবহাওয়া আৰু দুৰ্যোগ নিৰীক্ষণত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৭। Survey of India নামৰ প্ৰতিষ্ঠানটো কোনে প্রতিষ্ঠা কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতত ইংৰাজ শাসনকালত বৈজ্ঞানিক জৰীপ আৰু মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতৰ বাবে Survey of India গঢ়ি তোলা হৈছিল। ইয়াৰ আৰম্ভণি ১৭৬৭ চনৰ জৰীপ কাৰ্যৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
৮। গোলকীয় স্থান নিৰ্ণয়ন ব্যৱস্থা ক’ত ব্যৱহাৰ হয়?
উত্তৰঃ গোলকীয় স্থান নিৰ্ণয়ন ব্যৱস্থা বা GPS-ৰ সহায়ত কোনো ঠাইৰ সঠিক অক্ষাংশ, দ্ৰাঘিমাংশ, উচ্চতা, দিশ আৰু গতি নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
ইয়াৰ ব্যৱহাৰ—
(i) গাড়ী আৰু জাহাজৰ নেভিগেচনত
(ii) বিমান চলাচলত
(iii) জৰীপ কাৰ্যত
(iv) মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতিত
(v) মোবাইল ফোনত স্থান নিৰ্ণয়ত
(vi) দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাত
(vii) কৃষি আৰু সামরিক কাৰ্যত কৰা হয়।
৯। আৰ্হিচিত্ৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ স্কেল বা মাপনী অনুসৰণ নকৰাকৈ কোনো অঞ্চল বা বস্তুৰ সাধাৰণ আকৃতি আৰু অৱস্থান দেখুৱাই অংকন কৰা চিত্ৰক আৰ্হিচিত্ৰ বা Sketch বোলে।
১০। চমুটোকা লিখা
(ক) ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা
উত্তৰঃ ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা বা GIS হৈছে স্থান-সম্পৰ্কীয় তথ্য সংগ্ৰহ, সংৰক্ষণ, বিশ্লেষণ আৰু প্ৰদৰ্শন কৰা কম্পিউটাৰভিত্তিক প্রযুক্তি। ইয়াৰ সহায়ত বিভিন্ন ধৰণৰ তথ্য স্তৰ বা Layer হিচাপে ৰাখি একেলগে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি। নগৰ পৰিকল্পনা, কৃষি, বন সংৰক্ষণ, পৰিবহণ আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাত GIS বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(খ) গোলকীয় স্থান নিৰ্ণয়ন ব্যৱস্থা
উত্তৰঃ গোলকীয় স্থান নিৰ্ণয়ন ব্যৱস্থা বা GPS উপগ্ৰহভিত্তিক স্থান নিৰ্ণয় পদ্ধতি। উপগ্ৰহৰ পৰা অহা সংকেত গ্ৰহণ কৰি GPS যন্ত্ৰই পৃথিৱীৰ যিকোনো ঠাইৰ অৱস্থান, উচ্চতা, দিশ আৰু গতি নিৰ্ণয় কৰিব পাৰে। পথ নিৰ্দেশনা, জৰীপ, বিমান, জাহাজ, মোবাইল ফোন আৰু মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতিত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ হয়।
(গ) দূৰ সংবেদন
উত্তৰঃ কোনো বস্তু বা অঞ্চলৰ সৈতে পোনপটীয়া সংস্পৰ্শ নকৰাকৈ দূৰৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰা পদ্ধতিক দূৰ সংবেদন বোলে। কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ, বিমান বা ড্ৰোনত থকা সংবেদকৰ সহায়ত ভূ-পৃষ্ঠৰ ছবি আৰু তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। কৃষি, বনাঞ্চল, বানপানী আৰু ভূমি ব্যৱহাৰ অধ্যয়নত ই অতি উপযোগী।
(ঘ) নিৰূপক ভগ্নাংশৰ স্কেল
উত্তৰঃ মানচিত্ৰৰ দূৰত্ব আৰু ভূপৃষ্ঠৰ প্ৰকৃত দূৰত্বৰ অনুপাতক এককবিহীন ভগ্নাংশ বা অনুপাতত প্ৰকাশ কৰিলে তাক নিৰূপক ভগ্নাংশৰ স্কেল বোলে।
উদাহৰণঃ ১ : ২৫,০০০
ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল মানচিত্ৰৰ ১ একক দূৰত্ব ভূপৃষ্ঠৰ ২৫,০০০ একক দূৰত্বৰ সমান।
১১। চীনদেশৰ লোকসকলে অতীজতে কি ধৰণৰ মানচিত্ৰ অংকন কৰিছিল?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন চীনত পথ, নদ-নদী, পাহাৰ-পৰ্বত আৰু বিভিন্ন অঞ্চল দেখুওৱা মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। কিছুমান প্ৰাচীন মানচিত্ৰ ৰেচম বা পাটৰ কাপোৰত অংকিত হৈছিল আৰু তাত স্কেলৰ ধাৰণাও ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
১২। মিছৰীয়সকলে কি মানচিত্ৰ অংকন কৰিছিল?
উত্তৰঃ মিছৰীয়সকলে বিশেষকৈ নীল নদীৰ বানৰ পাছত কৃষিভূমিৰ সীমা নির্ণয় আৰু ভূমি জৰীপৰ বাবে মানচিত্ৰ অংকন কৰিছিল।
১৩। শুদ্ধ উত্তৰটোত চিন দিয়া
(ক) অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশৰ সহায়ত মানচিত্ৰ অংকনত বিশেষ অৱদান আগবঢ়োৱা ভূগোলবিদজন—
১। ইৰাট’স্থেনিছ
২। ট’লেমি
৩। মাৰ্কো প’ল’
উত্তৰঃ ২। ট’লেমি
(খ) ১ : ১০,০০০ ৰূপে প্ৰকাশ কৰা স্কেলবিধ হ’ল—
১। নিৰূপক ভগ্নাংশ
২। ৰৈখিক স্কেল
৩। ভাষাৰ স্কেল
উত্তৰঃ ১। নিৰূপক ভগ্নাংশ
(গ) অতি প্ৰাচীন মানচিত্ৰৰ বহু নিদৰ্শন ক’ত পোৱা গৈছে?
১। মিছৰত
২। মেছ’পটেমিয়াত
৩। চীনত
উত্তৰঃ ২। মেছ’পটেমিয়াত
১৪। খালী ঠাই পূৰ কৰা
(ক) স্কেল নথকা সাধাৰণ চিত্ৰক ______ বোলে।
উত্তৰঃ আৰ্হিচিত্ৰ
(খ) মানচিত্ৰ অংকনত ______ অপৰিহাৰ্য।
উত্তৰঃ মাপনী বা স্কেল
(গ) ______ পদ্ধতিত ভূ-পৃষ্ঠৰ বিষয়ে জানিবলৈ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সংবেদক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ দূৰ সংবেদন
(ঘ) প্ৰাচীনতম মানচিত্ৰৰ বহু নিদৰ্শন ______ অঞ্চলত উদ্ধাৰ হৈছে।
উত্তৰঃ মেছ’পটেমিয়া
(ঙ) ইউৰোপত ______ আবিষ্কাৰে মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতিত ব্যাপক পৰিৱর্তন আনে।
উত্তৰঃ ছপাযন্ত্ৰৰ
(চ) ______ সকলে ভাৰতত বিজ্ঞানসন্মত মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতিৰ বিকাশ ঘটায়।
উত্তৰঃ ইংৰাজ
(ছ) ভৌগোলিক তথ্যসমূহ ______, ______ আৰু ______ আদি মাধ্যমত প্ৰকাশ কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ মানচিত্ৰ, চিত্ৰ আৰু তালিকা
(জ) স্থানিক তথ্য প্ৰযুক্তিয়ে প্রধানকৈ ______, ______ আৰু ______ক সামৰি লয়।
উত্তৰঃ GIS, GPS আৰু দূৰ সংবেদন
বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। মানচিত্ৰৰ স্কেল কি বুজায়?
(ক) মানচিত্ৰৰ ৰং
(খ) মানচিত্ৰৰ দূৰত্ব আৰু প্ৰকৃত দূৰত্বৰ অনুপাত
(গ) ঠাইৰ নাম
(ঘ) উচ্চতা
উত্তৰঃ (খ) মানচিত্ৰৰ দূৰত্ব আৰু প্ৰকৃত দূৰত্বৰ অনুপাত
২। তলৰ কোনটো স্কেলৰ প্ৰকাৰ?
(ক) ৰৈখিক স্কেল
(খ) ৰঙীন স্কেল
(গ) উচ্চতা স্কেল
(ঘ) তাপ স্কেল
উত্তৰঃ (ক) ৰৈখিক স্কেল
৩। ১ : ৫০,০০০ কোন ধৰণৰ স্কেল?
(ক) ভাষাৰ স্কেল
(খ) আৰ্হিচিত্ৰ
(গ) নিৰূপক ভগ্নাংশ
(ঘ) উপগ্ৰহ ছবি
উত্তৰঃ (গ) নিৰূপক ভগ্নাংশ
৪। GIS-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
(ক) Global Internet Service
(খ) General Information System
(গ) Geographical Image Service
(ঘ) Geographic Information System
উত্তৰঃ (ঘ) Geographic Information System
৫। GPS-ৰ প্রধান কাম কি?
(ক) স্থান নিৰ্ণয় কৰা
(খ) বৰষুণ সৃষ্টি কৰা
(গ) পাহাৰ নিৰ্মাণ কৰা
(ঘ) নদী খনন কৰা
উত্তৰঃ (ক) স্থান নিৰ্ণয় কৰা
৬। দূৰ সংবেদনত প্রধানকৈ কি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(ক) হাতুৰী
(খ) সংবেদক
(গ) কম্পাছ কেৱল
(ঘ) মাপফিতা কেৱল
উত্তৰঃ (খ) সংবেদক
৭। দূৰ সংবেদন ক’ৰ পৰা কৰিব পাৰি?
(ক) কেৱল মাটিৰ তলৰ পৰা
(খ) কেৱল নাওৰ পৰা
(গ) উপগ্ৰহ বা বিমানৰ পৰা
(ঘ) কেৱল ঘৰভিতৰৰ পৰা
উত্তৰঃ (গ) উপগ্ৰহ বা বিমানৰ পৰা
৮। স্কেল নথকা সাধাৰণ চিত্ৰক কি বোলে?
(ক) টপ’শ্বিট
(খ) মানচিত্ৰ
(গ) উপগ্ৰহ চিত্ৰ
(ঘ) আৰ্হিচিত্ৰ
উত্তৰঃ (ঘ) আৰ্হিচিত্ৰ
৯। অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশৰ ব্যৱহাৰত বিশেষ অৱদান আগবঢ়োৱা ব্যক্তি কোন?
(ক) ট’লেমি
(খ) নিউটন
(গ) গ্যালিলিঅ’
(ঘ) এডিচন
উত্তৰঃ (ক) ট’লেমি
১০। প্ৰাচীন মানচিত্ৰৰ বহু নিদৰ্শন ক’ত পোৱা গৈছে?
(ক) অষ্ট্ৰেলিয়া
(খ) মেছ’পটেমিয়া
(গ) এণ্টাৰ্কটিকা
(ঘ) আমেৰিকা
উত্তৰঃ (খ) মেছ’পটেমিয়া
১১। তলৰ কোনটো GIS-ৰ কাম?
(ক) কেৱল গান বজোৱা
(খ) কেৱল ছবি তোলা
(গ) স্থানিক তথ্য বিশ্লেষণ
(ঘ) কেৱল চিঠি লিখা
উত্তৰঃ (গ) স্থানিক তথ্য বিশ্লেষণ
১২। GPS-এ কোনটো তথ্য দিব পাৰে?
(ক) কেৱল বয়স
(খ) কেৱল নাম
(গ) কেৱল ভাষা
(ঘ) অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশ
উত্তৰঃ (ঘ) অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশ
১৩। মানচিত্ৰৰ ভাষাৰ স্কেলৰ উদাহৰণ কোনটো?
(ক) ১ ছেঃমিঃ = ১০ কিঃমিঃ
(খ) ১ : ৫০,০০০
(গ) কেৱল এডাল ৰেখা
(ঘ) উপগ্ৰহ ছবি
উত্তৰঃ (ক) ১ ছেঃমিঃ = ১০ কিঃমিঃ
১৪। দূৰ সংবেদন কোন ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি?
(ক) কেৱল সাহিত্যত
(খ) বানপানী আৰু বনাঞ্চল নিৰীক্ষণত
(গ) কেৱল সংগীতত
(ঘ) কেৱল ব্যাকৰণত
উত্তৰঃ (খ) বানপানী আৰু বনাঞ্চল নিৰীক্ষণত
১৫। আধুনিক মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতিত কোনটো প্রযুক্তি ব্যৱহাৰ হয়?
(ক) কেৱল হাতৰ অংকন
(খ) কেৱল ছপাযন্ত্ৰ
(গ) GIS, GPS আৰু Remote Sensing
(ঘ) কেৱল দূৰবীণ
উত্তৰঃ (গ) GIS, GPS আৰু Remote Sensing
১৬। স্থানিক তথ্য প্ৰযুক্তিৰ অন্তৰ্গত নহয় কোনটো?
(ক) GIS
(খ) GPS
(গ) Remote Sensing
(ঘ) ব্যাকৰণ বিশ্লেষণ
উত্তৰঃ (ঘ) ব্যাকৰণ বিশ্লেষণ
Teacher Generate Question Answer
ভূগোল বিজ্ঞান অধ্যয়নত প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োগ
১। স্কেল বা মাপনী বুলিলে কি বুজা? ই কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? প্রতিভাগৰ বিষয়ে বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ মানচিত্ৰত দুখন ঠাইৰ মাজৰ দূৰত্ব আৰু ভপষ্ঠত একে ঠাই দুখনৰ মাজৰ প্রকৃত দূৰত্বৰ অনুপাতেই হ’ল সেই মানচিত্ৰ খনৰ স্কেল বা মাপনী। উদাহৰণ স্বৰূপে, ভূপৃষ্ঠৰ ১০০কিল মিটাৰ দূৰত্বক যদি মানচিত্ৰত ১ছে.মি. ৰ দূৰত্বৰে দেখুওৱা হয়, তেতিয়া মানচিত্ৰত দূৰত্ব আৰু ভূপৃষ্ঠৰ দূৰত্বৰ মাজত যি অনুপাত হ’ব, সেয়াই মানচিত্ৰৰ স্কেল।
মানচিত্র অংকনত ব্যৱহাৰ হোৱা স্কেল তিনি প্ৰকাৰৰ।
১। ভাষা বা উক্তিৰ স্কেল
২। নিৰূপক ভগ্নাংশৰ স্কেল
৩। ৰৈখিক স্কেল
১। ভাষা বা উক্তিৰ স্কেল: এইবিধ স্কেল ভাষা বা উক্তিৰে প্ৰকাশ কৰা হয়। যেনে ১ ছেঃমিঃ = ১০কি.মি.। অর্থাৎ মান চিত্ৰত দুখন ঠাইৰ মাজৰ দূৰত্ব ১ ছেন্টিমিটাৰ, ভূপৃষ্ঠত সেই ঠাই দুখনৰ দূৰত্ব ১০কিল’মিটাৰ।
২। নিৰূপক ভগ্নাংশৰ স্কেল: এইবিধ স্কেল এবিধ বিশেষ ভগ্নাংশত প্রকাশ কৰা হয়। যেনে- ১ঃ ২৫০০০বা ১/২৫০০০। ইয়াত ভগ্নাংশটোৰ লব১-এ মানচিত্র এক একক দূৰত্ব বুজাইছে আৰু হৰ ২৫০০০ এ ভূ-পৃষ্ঠৰ প্ৰকৃত দূৰত্ব ২৫০০০একক বুজাইছে। এইবিধ স্কেলত কোনো দূৰত্বৰ একক ব্যৱহাৰ কৰা নহয়। পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাইত দূৰত্বৰ একক বেলেগ বেলেগ হোৱা বাবে একক নোহোৱা অনুপাত বা ভগ্নাংশত এই স্কেল প্রকাশ কৰা হয়।
৩। ৰৈখিক স্কেল: কেতিয়াবা এডাল ৰেখাৰ সহায়ত দুটা দূৰত্বৰ অনুপাত প্ৰকাশ কৰা হয়। এই ৰেখাডালত মানচিত্ৰ দুখন ঠাইৰ মাজৰ দূৰত্ব আৰু ভূ-পৃষ্ঠত সেই ঠাই দুখনৰ মাজৰ দূৰত্বৰ জোখ দেখুৱাই দিয়া হয়। দুডাল সমান্তৰাল অনুভূতিক সৰল ৰেখাক ছেল্টিমিটাৰত ভাগ কৰি ডাগ কাটি দিয়া হয়। প্রতিটো ভাগৰ মুৰে মূৰে ধৰাতলত ভাগ কেইটাই যি দূৰত্ব বুজায় সেইটো জোখ লিখি দি মেপৰ স্কেল প্রকাশ কৰা হয়। এই স্কেলক ৰৈখিক স্কেল বোলা হয়।
২। ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ যিটো ব্যৱস্থাই তথ্য, সংগ্রহ, পৰীক্ষণ, বিশ্লেষণ, প্রদর্শন আদি কাৰ্য পৃথিৱীৰ বিভিন্ন স্থানৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত নিয়াৰিকৈ সম্পন্ন কৰে তাকে ভৌগলিক তথ্য ব্যৱস্থা বুলি কোৱা হয়। ভু-পৃষ্ঠৰ প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱ সৃষ্ট পৰিৱেশ সম্পর্কীয় বিভিন্ন তথ্য উপস্থাপন আৰু বিশ্লেষণৰ ক্ষেত্ৰত ভৌগলিক তথ্য ব্যৱস্থা এটা অতি নিৰ্ভৰযোগ্য কম্পিউটাৰ ভিত্তিক ব্যৱস্থা।
৩। মানচিত্র অংকনৰ ক্ৰমবিকাশৰ সম্বন্ধে এটি টোকা লিখা।
উত্তৰঃ এখন সঠিক অর্থপূর্ণ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰি উলিওৱাটো সহজ কাম নহয়। এই ক্ষেত্রত প্রয়োজন হোৱা পদ্ধতি আৰু সামগ্রী সম্পর্কে উপযুক্ত জ্ঞানৰ প্ৰয়োজন হয়। সভ্যতাৰ আৰম্ভণিৰে পৰা মানুহে মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে চেষ্টা চলাই আহিছে। আটাইতকৈ প্রাচীন মানচিত্র উদ্ধাৰ হৈছে মেছ’প’টেমিয়াত অর্থাৎ বৰ্তমান ইৰাকত। এই মানচিত্র টেৰাকোটা ফলকত অংকিত কৰা হৈছিল। মিছৰতো এনে ধৰণৰ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। তেওঁলোকে নীল নদীৰ বানাক্ৰান্ত অঞ্চলৰ মানচিত্র অংকন কৰিছিল। খ্রীষ্টপূর্ব দ্বিতীয় শতিকাত চীন দেশত স্কেলৰ ধাৰণাৰে মানচিত্র অংকন কৰাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। তেওঁলোকে পাটৰ কাপোৰত পৰ্বত-পাহাৰ, নদ-নদী, ৰাষ্টা-ঘাট আদি দেখুৱাই মানচিত্র অংকণ কৰিছিল। প্ৰাচীন যুগৰ পণ্ডিত সকলৰ ভিতৰত ট’নেমিয়ে (খ্রীষ্টপূর্ব ৯০-১৬৮) মানচিত্র অংকণৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ দক্ষতা দেখুৱাইছিল। অক্ষাংশ আৰু দ্রাঘিমাংশৰ সহায়ত তেওঁ ঠাইৰ অৱস্থান নির্ণয় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তাৰ পাছত কলম্বাছ, ভাস্কো ডা গামা আদি অভিযাত্ৰীসকলে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাই আবিস্কাৰ কৰি পৃথিৱী সম্পর্কে মানুহৰ জ্ঞান বঢ়ায়। ইউৰোপত ছপাযন্ত্র আৱিষ্কাৰে মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতিৰ ক্ষেত্ৰত ব্যাপক পৰিবৰ্তন আনিলে।ভাৰতত খ্ৰীষ্টপূর্ব ২৫০০চনৰ পৰাই মানচিত্র অঙ্কণ কৰাৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। ভাৰতৰ ৰজা মহাৰাজাসকলে তেওঁলোকৰ ৰাজ্যৰ সীমা দেখুৱাবলৈ মানচিত্র তৈয়াৰ কৰিছিল। আমাৰ দেশত ইংৰাজ সকলে প্রথমে বিজ্ঞান সম্মত কৌশলেৰে মানচিত্র প্রস্তুত কৰিছিল। তেওঁলোকেই ১৭৬৭ চনত চার্ভে অৱ ইণ্ডিয়া নামৰ প্ৰতিষ্ঠানটো প্রতিষ্ঠা কৰিছিল। ১৯শতিকাৰ আৰম্ভণিতে চাৰ্ভেয়ৰ জেনেৰেল উইলিয়াম লেমটনে মানচিত্র অংকণত বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি অৱলম্বন কৰিছিল। সম্প্রতি দূৰ সংবেদন প্রযুক্তি আৰু কম্পিউটাৰ ব্যৱহাৰ কৰি অতি নিখুত মানচিত্ৰ তৈয়াৰ কৰাটো সম্ভৱ হৈ উঠিছে।
৪। ভৌগোলিক তথ্য কি?
উত্তৰঃ ভূ পৃষ্ঠৰ প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱ সৃষ্ট পৰিৱেশ সম্পর্কীয় বিভিন্ন তথ্য উপস্থাপন আৰু বিশ্লেষণৰ ক্ষেত্ৰত ভৌগলিক তথ্য-ব্যৱস্থা এটা অতি নিৰ্ভৰ যোগ্য কম্পিউটাৰ ভিত্তিক ব্যৱস্থা। ইয়াক স্থানিক তথ্য ব্যৱস্থা বুলিও ক’ব পাৰি। মুঠতে যিটো ব্যৱস্থাই তথ্য সংগ্ৰহ পৰীক্ষণ, বিশ্লেষণ, প্রদর্শন আদি কাৰ্য পৃথিবীৰ বিভিন্ন স্থানৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত নিয়াৰিকৈ সম্পন্ন কৰে তাকে ভৌগলিক তথ্য ব্যৱস্থা বুলি কোৱা হয়।
৫। মানচিত্র অধ্যয়নৰ উপকাৰিতা কি কি?
উত্তৰঃ মানচিত্ৰত একোখন ঠাইৰ বিভিন্ন তথ্যবোৰ সাংকেতিক চিহ্ন কিছুমানৰ জৰিয়তে উপস্থাপন কৰা হয়। এই সাংকেতিক চিহ্নবোৰৰ সহায়ত কোনো এখন ঠাইৰ মানচিত্ৰ অধ্যয়ন কৰিলে ঠাইখনৰ প্ৰাকৃতিক আৰু মানবসৃষ্ট উপাদানবোৰৰ বিষয়ে বহু কথা জানিব পাৰি। আজিকালি মানুহে বিভিন্ন ঠাইলৈ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ যায়। এনেলোকে মানচিত্ৰৰ জৰিয়তে ঠাইখনৰ বাট-পথ চিনাৰ লগতে দর্শনীয় ঠাইবোৰৰো আভাস পায়।
৬। দূৰ সংবেদন পদ্ধতি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ কোনো এটা বস্তু, পদাৰ্থ বা ক্ষেত্ৰৰ ওচৰ নচপাকৈ বা স্পর্শ নকৰাকৈ সেই পদার্থ, বস্তু বা ক্ষেত্ৰৰ বিষয়ে বিতং তথ্যপাতি সংগ্ৰহ কৰিব পৰা কৌশলক দূৰ সংবেদন বোলা হয়। দূৰ সংবেদন প্ৰক্ৰিয়াত ভূ-পৃষ্ঠৰ বিষয়ে জানিবৰ বাবে বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সংবেদক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই সংবেদক ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা বহুত উচ্চতাত আকাশীযান বা কৃত্রিম উপগ্রহত সংস্থাপন কৰা হয়। এই সংবেদকবোৰে ভূ-পৃষ্ঠৰ বিভিন্ন অবয়বৰ বিষয়ে ফটো আৰু তথ্যপাতি যোগান ধৰে।
৭। ছাৰ্ভে অৱ ইণ্ডিয়া নামৰ প্ৰতিষ্ঠানটো কোনে প্রতিষ্ঠা কৰিছিল ?
উত্তৰঃ ইংৰাজ বিলাকে ১৭৬৭চনত চার্ভে-অব-ইণ্ডিয়া নামৰ প্ৰতিষ্ঠানটো প্রতিষ্ঠা কৰিছিল।
৮। গোলকীয় স্থান নিৰ্ণয়ন ব্যৱস্থা ক’ত ব্যৱহাৰ হয়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ যিকোনো অৱস্থান, দিশ, উচ্চতা আদি নিৰূপন কৰিব পৰাকৈ উপগ্রহবোৰে প্ৰেৰণ কৰা সংকেতবোৰ গোলকীয় স্থান নির্ণায়ক যন্ত্ৰৰ যোগেদি পাব পাৰি। সাধাৰণতে মহাসাগৰৰ বিশাল বুকুত জাহাজ চলোৱা, জৰীপ কাৰ্য আদিত কোনো ঠাইৰ সঠিক অৱস্থান নির্ণয় কৰিবলৈ এই ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োগ কৰা হয়
৯। আৰ্হি চিত্র কাক বোলে?
উত্তৰঃ মানচিত্র অংকণত মাপনী বা স্কেল অপৰিহাৰ্য। স্কেল বা মাপনী নথকা চিত্ৰক আৰ্হি চিত্ৰ বুলি কোৱা হয়
১০। চমুটোকা লিখা—
ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা,
উত্তৰঃ ভূ পৃষ্ঠৰ প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱ সৃষ্ট পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন তথ্য উপস্থাপন আৰু বিশ্লেষণৰ ক্ষেত্ৰত ভৌগলিক তথ্য-ব্যৱস্থা এটা অতি নিৰ্ভৰ যোগ্য কম্পিউটাৰ ভিত্তিক ব্যৱস্থা। ইয়াক স্থানিক তথ্য ব্যৱস্থা বুলিও ক’ব পাৰি। মুঠতে যিটো ব্যৱস্থাই তথ্য সংগ্রহ পৰীক্ষণ, বিশ্লেষণ, প্রদর্শন আদি কাৰ্য পৃথিৱীৰ বিভিন্ন স্থানৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত নিয়াৰিকৈ সম্পন্ন কৰে তাকে ভৌগলিক তথ্য ব্যৱস্থা বুলি কোৱা হয়।
ভৌগোলিক স্থান নির্ণয়ন ব্যৱস্থা,
উত্তৰঃভৌগলিক স্থান নির্ণায়ক ব্যৱস্থা হ’ল এটা উপগ্রহ নিয়ন্ত্রিত ব্যৱস্থা। ভূ- পৃষ্ঠত ঠাইৰ অৱস্থান অর্থাৎ দ্রাঘিমাংশ, অক্ষাংশ, উচ্চতা আদি আহৰণ কৰিবলৈ এই ব্যবস্থা প্রয়োগ কৰা হয়। মহাকাশত স্থাপন কৰা কৃত্রিম উপগ্রহই নিৰ্দ্দিষ্ট কক্ষপথেৰে পৰিভ্ৰমণ কৰি প্ৰয়োজনীয় তথ্য পঠিয়াই থাকে। পৃথিৱীৰ যিকোনো ঠাইৰ অৱস্থান, দিশ, উচ্চতা আদি নিৰূপণ কৰিব পৰাকৈ উপগ্ৰহবোৰে প্ৰেৰণ কৰা সংকেতবোৰ গোলকীয় স্থান নির্ণায়ক যন্ত্ৰৰ যোগেদি পাব পাৰি। সাধাৰণতে মহাসাগৰৰ বিশাল বুকুত জাহাজ চলোৱা, জৰীপ কাৰ্য আদিত কোনো ঠাইৰ সঠিক অৱস্থান নির্ণয় কৰিবলৈ এই ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োগ কৰা হয়।
দূৰ সংবেদন,
উত্তৰঃ কোনো এটা বস্তু, পদার্থ বা ক্ষেত্ৰৰ ওচৰ নচপাকৈ বা স্পর্শ নকৰাকৈ সেই পদার্থ, বস্তু বা ক্ষেত্ৰৰ বিষয়ে বিতং তথ্যপাতি সংগ্ৰহ কৰিব পৰা কৌশলক দূৰ সংবেদন বোলা হয়। দূৰ সংবেদন প্ৰক্ৰিয়াত ভূ-পৃষ্ঠৰ বিষয়ে জানিবৰ বাবে বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সংবেদক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই সংবেদক ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা বহুত উচ্চতাত আকাশীযান বা কৃত্রিম উপগ্রহত সংস্থাপন কৰা হয়। এই সংবেদকবোৰে ভূ-পৃষ্ঠৰ বিভিন্ন অবয়বৰ বিষয়ে ফটো আৰু তথ্যপাতি যোগান ধৰে।
নিৰূপক ভগ্নাংশৰ স্কেল
উত্তৰঃ নিৰূপক ভগ্নাংশৰ স্কেল: এইবিধ স্কেল এবিধ বিশেষ ভগ্নাংশত প্রকাশ কৰা হয়। যেনে- ১ঃ ২৫০০০বা ১/২৫০০০। ইয়াত ভগ্নাংশটোৰ লব১-এ মানচিত্র এক একক দূৰত্ব বুজাইছে আৰু হৰ ২৫০০০ এ ভূ-পৃষ্ঠৰ প্ৰকৃত দূৰত্ব ২৫০০০একক বুজাইছে। এইবিধ স্কেলত কোনো দূৰত্বৰ একক ব্যৱহাৰ কৰা নহয়। পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাইত দূৰত্বৰ একক বেলেগ বেলেগ হোৱা বাবে একক নোহোৱা অনুপাত বা ভগ্নাংশত এই স্কেল প্রকাশ কৰা হয়।
১১। চীনদেশৰ লোকসকলে অতীজতে কি মানচিত্র অংকন কৰিছিল?
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূর্ব দ্বিতীয় শতিকাত চীন দেশত স্কেলৰ ধাৰণাৰে পাটৰ কাপোৰতপৰ্বত-পাহাৰ, নদ-নদী ৰাস্তা-ঘাট আদি দেখুৱাই মানচিত্র অংকণ কৰিছিল।
১২। মিছৰীয়সকলে কি মানচিত্র অংকন কৰিছিল?
উত্তৰঃ মেছ’ পটেমিয়াৰ দৰে মিছৰতো টেৰাকোটা ফলকত মানচিত্র অংকণ কৰা হৈছিল। তেওঁলোকে নীলনদীৰ বানাক্ৰান্ত অঞ্চলৰ মানচিত্র অংকণ কৰিছিল।
১৩। শুদ্ধ উত্তৰটোত চিন দিয়া—
ক) দ্রাঘিমাংশ আৰু অক্ষাংশৰ ভিত্তিত প্ৰথমতে মানচিত্র অংকন কৰিছিল—
১। ইৰাট’স্থেনিছে ২। ট’লেমিয়ে ৩। কালৰিটাৰে
উত্তৰঃ ট’লেমিয়ে
(খ) ১/১০,০০০ এনেদৰে প্ৰকাশ কৰা স্কেলবিধ হ’ল—
১। নিৰূপক ভগ্নাংশ ২। ৰৈখিক স্কেল ৩। ভাষাৰ স্কেল
উত্তৰঃ নিৰূপক ভগ্নাংশ
গ) আটাইতকৈ প্রাচীন মানচিত্র উদ্ধাৰ হৈছে
১। মিছৰত ২। মেছ’পটেমিয়াত ৩। চীনত
উত্তৰঃ মেছ’পটেমিয়াত
১৪। খালী ঠাই পূৰ কৰা
ক) স্কেল নথকা চিত্রক _______বোলে ।
উত্তৰঃ আৰ্হিচিত্র
খ) মানচিত্র অংকন _______অপৰিহাৰ্য।
উত্তৰঃমাপনী বা স্কেল
গ) _______ত ভূপৃষ্ঠৰ বিষয়ে জানিবৰ বাবে বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সংবেদক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃদূৰ সংবেদন প্রক্রিয়া
ঘ) প্রাচীন মানচিত্র _______ত অংকিত কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃমেছ’প’টেমিয়াত
ঙ) ইউৰোপত _______আৱিষ্কাৰে মানচিত্র প্রস্তুতিত ব্যাপক পৰিবহণ আনে।
উত্তৰঃছপা যন্ত্ৰৰ
চ) _______এ ভাৰতত বিজ্ঞানসন্মত মানচিত্র প্রস্তুতিৰ সূচনা কৰে।
উত্তৰঃ ইংৰাজসকলে
ছ) ভৌগোলিক তথ্যসমূহ_______,_______,_______আদিৰে প্ৰকাশ কৰা হয়।
উত্তৰঃ বিভিন্ন চিএ মানচিএ
জ) স্থানিক তথ্য প্রযুক্তিয়ে প্ৰধানকৈ_______,_______আৰু _______ক সামৰি লয়।
উত্তৰঃ দ্ৰাঘিমাংশ আৰু অক্ষাংশ
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post