অনুশীলনী
১। বহু পচন্দৰ প্রশ্ন:
(i) তলৰ কোনটো জীৱমণ্ডলৰ অন্তর্গত?
ক) কেৱল উদ্ভিদ।
খ) জীৱিত আৰু মৃত সকলোবোৰ প্রাণী।
গ) কেৱল জীৱ-জন্ত।
ঘ) কোনোটোৱেই নহয়।
উত্তৰঃ ঘ) কোনোটোৱেই নহয়।
(ii) ক্রান্তীয় ঘাঁহনি অঞ্চলবোৰৰ আন এটি নাম
ক) প্রেইৰী।
খ) ছাভানা।
গ) স্টেপছ।
ঘ) কোনোটোৱেই নহয়।
উত্তৰঃ খ) ছাভানা।
(iii) শিলাত অক্সিজেন আৰু লৌহ লগ লাগি থাকিলে কি গঠন হয়?
ক) লৌহ-কাৰব ‘নেট।
খ) লৌহ নাইট্রেট।
গ) লৌহ অক্সাইড।
ঘ) লৌহ ছালফেট।
উত্তৰঃ গ) লৌহ অক্সাইড।
(iv) সালোক সংশ্লেষণৰ সময়ত, সূর্যৰ ৰশ্মিৰ উপস্থিতিত পানীৰ সতে কার্বন-ডাই-অক্সাইড লগ লাগি কি গঠন কৰে?
ক) প্র’টিন।
খ) এমিন’ এছিড।
গ) কাৰ্বহাইড্ৰেট।
ঘ) ভিটামিন।
উত্তৰঃ গ) কাৰ্বহাইড্ৰেট।
২। তলত দিয়া প্রশ্নবোৰ ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
i) পৰিস্থিতি বিদ্যা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ পৰিস্থিতি বিদ্যা বুলিলে পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত অৱস্থিত কোনো এটা অঞ্চল বা অতি সৰু ঠাই এটাত থকা জৈৱিক (জীৱিত) আৰু অজৈৱিক (অজীৱিত) উপাদানসমূহৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু ক্ৰিয়াকলাপৰ অধ্যয়নক বুজোৱা হয়। পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বিভিন্ন ধৰণৰ পৰিৱেশ বিদ্যমান। সেইদৰে প্ৰতিটো অঞ্চলত থকা জীৱজন্তুসমূহে তাত থকা অজৈৱিক উপাদানসমূহৰ সৈতে পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে শক্তিৰ আদান-প্ৰদান কৰে। এই ক্ৰিয়াবোৰ ঠাই ভেদে ভিন্ন হয়। যি বিদ্যাই এই সকলো বিষয়ৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে তাকেই পৰিস্থিতি বিদ্যা বোলা হয়।
ii) পৰিস্থিতিতন্ত্র কি? পৃথিৱীৰ বিভিন্ন পৰিস্থিতিতন্ত্রবোৰ চিহ্নিত কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ কোনো এক অঞ্চলত এক শ্ৰেণীৰ জীৱিত প্ৰাণীৰ কাৰকৰ লগত এক আৱাসিক অঞ্চলত পৰস্পৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত এক শক্তিৰ উৎপত্তি ধাৱিত হয় আৰু তাত মাটি,পানী, বায়ুত এক উৎপাদন চক্ৰৰ সৃষ্টি হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াক পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ বোলা হয়।
পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ একে ধৰণৰ নহয় বাবে, বিভিন্ন অঞ্চলত আমি বিভিন্ন পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ দেখিবলৈ পাওঁ। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ মুখ্যভাৱে দুই প্ৰকাৰৰ-
(ক) স্থলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ
(খ) জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ
iii) খাদ্যশৃংখল বুলিলে কি বুজা? ঘাঁহনি খাদ্যশৃংখলত বিৰাজ কৰা বিভিন্ন স্তৰবোৰ চিনাক্ত কৰা।
উত্তৰঃ কোনো এক প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত জীৱ–জন্তু আৰু উদ্ভিদে খাদ্যৰ জৰিয়তে যি পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে, তাক খাদ্যশৃংখল বোলা হয়। অৰ্থাৎ খাদ্য শক্তি এটা জীৱৰ পৰা আন এটা জীৱলৈ ক্ৰমে সঞ্চাৰিত হোৱাকেই খাদ্যশৃংখল বুলি কোৱা হয়।
ঘাঁহনি খাদ্যশৃংখলৰ বিভিন্ন স্তৰসমূহ হ’ল—
উৎপাদক স্তৰ – ঘাঁহ, গছ-গছনি (ইহঁতে নিজে খাদ্য তৈয়াৰ কৰে)
প্ৰথম উপভোক্তা স্তৰ – হৰিণ, গৰু, ছাগলী আদি তৃণভোজী প্ৰাণী
দ্বিতীয় উপভোক্তা স্তৰ – সিংহ, বাঘ, নেকুৰা আদি মাংসভোজী প্ৰাণী
বিয়োজক স্তৰ – বেক্টেৰিয়া, ফাংগাছ আদি (ইহঁতে মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীক ভাঙি মাটিত মিহলাই দিয়ে)
iv) খাদ্যজাল (food web) বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কোনো এক প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত বহুতো খাদ্যশৃংখল একে লগত জড়িত হৈ যি জটিল খাদ্য সম্পৰ্ক গঠন কৰে, তাক খাদ্যজাল (Food Web) বোলা হয়। অৰ্থাৎ যেতিয়া এটা জীৱ একাধিক জীৱৰ সৈতে খাদ্যৰ জৰিয়তে সম্পৰ্কিত হয় আৰু বহু খাদ্যশৃংখল একেলগে সংযুক্ত হৈ থাকে, তেনে ব্যৱস্থাক খাদ্যজাল কোৱা হয়।
উদাহৰণঃ
ঘাঁহ → হৰিণ → সিংহ
v) বায়’ম (biome) কি?
উত্তৰঃ বায়’ম মানে জীৱিত প্ৰাণী।
৩। তলত দিয়া প্রশ্নবোৰ ১৫০ টা শব্দত উত্তৰ দিয়া।
i) জৈৱ ভূ-ৰাসায়নিক চক্র (bio geo-chemical cycle) কি? বায়ুমণ্ডলত নাইট্রজেন যৌগিকীকৰণ (Fixation) কেনেকৈ হয় বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জৈৱ-ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ বুলিলে বায়ুমণ্ডল, জলমণ্ডল, স্থলমণ্ডল আৰু জীৱমণ্ডলৰ মাজত নাইট্ৰজেন, কাৰ্বন, অক্সিজেন, পানী আদি ৰাসায়নিক উপাদানসমূহ যি চক্ৰাকাৰ পদ্ধতিত নিৰন্তৰ পৰিবাহিত হৈ থাকে তাক বুজোৱা হয়। এই চক্ৰসমূহৰ জৰিয়তে জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদে প্ৰয়োজনীয় উপাদান গ্ৰহণ কৰে আৰু ব্যৱহাৰৰ পাছত পুনৰ পৰিৱেশলৈ উভতাই দিয়ে। সূৰ্যৰ শক্তিয়ে এই চক্ৰসমূহ সচল কৰি ৰাখে আৰু ইয়াৰ ফলস্বৰূপে জীৱ আৰু পৰিৱেশৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা হয়।
বায়ুমণ্ডলত প্ৰায় ৭৮–৭৯ শতাংশ নাইট্ৰজেন থাকিলেও উদ্ভিদে ইয়াক পোনে পোনে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে নাইট্ৰজেনক ব্যৱহাৰযোগ্য যৌগলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক নাইট্ৰজেন যৌগিকীকৰণ বোলা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া প্ৰধানকৈ মাটিত থকা বেক্টেৰিয়া আৰু নীলা-সেউজীয়া এলগিয়ে কৰে। ইয়াৰ উপৰিও বিজুলী ঢেৰেকনি, উদ্ভিদ-প্ৰাণীৰ মৃতদেহ আৰু মল-মূত্ৰৰ বিয়োজনৰ ফলতো নাইট্ৰজেন যৌগ গঠন হয়।
ii) পৰিস্থিতিক ভাৰসাম্য কি? পৰিস্থিতিক ভাৰসম্য বিনষ্ট নহ’বলৈ কি প্রয়োজনীয় ব্যবস্থা লোৱাৰ প্রয়োজন?
উত্তৰঃ পৰিস্থিতিক ভাৰসাম্য বুলিলে কোনো এক ভৌগোলিক অঞ্চলত থকা জৈৱিক উপাদান (উদ্ভিদ, প্ৰাণী, মানুহ) আৰু অজৈৱিক উপাদান (মাটি, পানী, বায়ু, তাপ আদি)ৰ মাজত থকা স্বাভাৱিক আৰু সমন্বিত সম্পৰ্কক বুজোৱা হয়। এই উপাদানসমূহে পৰস্পৰে পৰস্পৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীৱন ধাৰণ কৰে আৰু শক্তিৰ সঠিক প্ৰবাহ আৰু পুষ্টিৰ চক্ৰৰ জৰিয়তে পৰিৱেশৰ স্বাভাৱিক সমতা বজাই ৰাখে। এই অৱস্থাকেই পৰিস্থিতিক ভাৰসাম্য বোলা হয়।
পৰিস্থিতিক ভাৰসাম্য বিনষ্ট নহ’বলৈ প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সংৰক্ষণ অতি প্ৰয়োজনীয়। ইয়াৰ বাবে বন ধ্বংস ৰোধ কৰা, বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ, জল, মাটি আৰু বায়ু দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা, জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ কৰা উচিত। মানুহে যদি প্ৰকৃতিৰ বহন ক্ষমতাৰ ভিতৰত থাকি কাম কৰে, তেন্তে পৰিৱেশৰ স্বাভাৱিক ভাৰসাম্য অক্ষুণ্ণ থাকে।