ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১) ১৯৪৫ চনত অনুষ্ঠিত হোৱা নিৰ্বাচনত ইংলেণ্ডত কোনটো দল জয়ী হৈছিল?
উত্তৰঃ- শ্ৰমিক দল।
২) “কেবিনেট মিছন” ভাৰতলৈ কেতিয়া আহিছিল?
উত্তৰঃ- ১৯৪৬ চনৰ মাৰ্চ মাহত।
৩) সংবিধান সভাৰ প্ৰথম সভাপতি কোন আছিল?
উত্তৰঃ- ড° সচিদানন্দ সিন্হা।
৪) খচৰা সমিতিৰ অধ্যক্ষ জনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ- ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ।
৫) “সমাজবাদী” আৰু “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” শব্দ দুটা সংবিধানৰ কিমান সংশোধনী মতে প্ৰস্তাৱনাত সংযোজন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ- ৪২তম সংশোধনী।
৬) ইংৰাজী Federation শব্দটো কোনটো লেটিন শব্দৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ- “Foedus” শব্দৰ পৰা।
৭) “যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ গৃহভূমি” বুলি কাক কোৱা হয়?
উত্তৰঃ- আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰক।
৮) ভাৰতত দ্বৈত নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা আছে নে?
উত্তৰঃ- নাই।
৯) ভাৰতৰ সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণা কোনখন দেশৰ পৰা লোৱা হৈছে?
উত্তৰঃ- ইংলেণ্ডৰ সংবিধানৰ পৰা।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১) ব্ৰিটিছ চৰকাৰে “কেবিনেট মিছন”ক কিয় ভাৰতলৈ পঠাইছিল?
উত্তৰঃ- ভাৰতৰ বাবে এখন সংবিধান প্ৰণয়ন কৰিবলৈ উপযুক্ত পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা আৰু সেই দিশত প্ৰস্তুতি লোৱাৰ উদ্দেশ্যে কেবিনেট মিছনক ভাৰতলৈ পঠোৱা হৈছিল।
২) ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টৰ পৰা ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীলৈ ভাৰতবৰ্ষৰ শাসন ব্যৱস্থা কি আইনৰ ভিত্তিত চলিছিল আৰু আইনখন কোনে প্ৰস্তুত কৰিছিল?
উত্তৰঃ- এই সময়ছোৱাত শাসন ব্যৱস্থা ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ ভিত্তিত চলিছিল। এই আইনখন ব্ৰিটিছ সংসদে প্ৰস্তুত কৰিছিল।
৩) প্ৰস্তাৱনাত “আমি ভাৰতীয় জনসাধাৰণে” বুলি কিয় উল্লেখ কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ- প্ৰস্তাৱনাত “আমি ভাৰতীয় জনসাধাৰণে” বুলি উল্লেখ কৰাৰ মূল কাৰণ হৈছে যে সংবিধানখনৰ প্ৰকৃত উৎস আৰু শক্তি হৈছে ভাৰতৰ জনগণ। এই সংবিধান জনগণৰ দ্বাৰা, জনগণৰ বাবে আৰু জনগণৰ হিতৰ বাবে প্ৰণয়ন কৰা হৈছে।
৪) “সাৰ্বভৌম” মানে কি?
উত্তৰঃ- সাৰ্বভৌম মানে হৈছে—
- ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা থকা অৱস্থা।
- এটা নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ডত সম্পূৰ্ণ স্বাধিকাৰ থকা অৱস্থা।
- কোনো বাহিৰা শক্তিৰ অধীন নোহোৱা স্বাধীন অৱস্থা।
৫) কোন চনৰ কিমান সংখ্যক সংশোধনী অনুসৰি সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত ‘সমাজবাদী’ আৰু ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’ শব্দ দুটা সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ- ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা এই শব্দ দুটা প্ৰস্তাৱনাত সংযোজন কৰা হৈছিল।
৬) ‘অৰ্ধ যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ কাক বোলে?
উত্তৰঃ- যি ৰাষ্ট্ৰৰ শাসন ব্যৱস্থাত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আৰু এককেন্দ্ৰিক দুয়ো ধৰণৰ বৈশিষ্ট্য একেলগে বিদ্যমান থাকে, তাক ‘অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ বুলি কোৱা হয়।
৭) কোনখন আইনে পৰাধীন ভাৰতবৰ্ষত সীমিত সংসদীয় পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ- ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনে পৰাধীন ভাৰতত সীমিত সংসদীয় পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১) ভাৰতবৰ্ষৰ সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত সংবিধানৰ আদৰ্শ কেনেদৰে প্ৰকাশ পাইছে আলোচনা কৰা?
উত্তৰঃ- ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাটো সংবিধানখনৰ আৰম্ভণিৰ অংশ। ইয়াত সংবিধানৰ মূল দৰ্শন, আদৰ্শ আৰু উদ্দেশ্যসমূহ সংক্ষিপ্ত ৰূপত প্ৰকাশ পাইছে। প্ৰস্তাৱনাৰ জৰিয়তে সংবিধানখনৰ প্ৰকৃত অৰ্থ আৰু লক্ষ্য বুজি পোৱা যায়। এই কাৰণে প্ৰস্তাৱনাক সংবিধানৰ আত্মা বুলিও কোৱা হয়।
প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখিত মুখ্য আদৰ্শসমূহ হৈছে স্বাধীনতা, ন্যায়, সমতা আৰু ভাতৃত্ববোধ।
(ক) স্বাধীনতাঃ- ভাৰতৰ প্ৰতিজন নাগৰিকক চিন্তা, মত প্ৰকাশ, বিশ্বাস, ধৰ্ম আৰু উপাসনাৰ ক্ষেত্ৰত স্বাধীনতা প্ৰদান কৰা হৈছে।
(খ) ন্যায়ঃ- সংবিধানে প্ৰতিজন নাগৰিকৰ বাবে সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায় নিশ্চিত কৰিছে। সামাজিক ন্যায়ৰ ক্ষেত্ৰত জাতি, ধৰ্ম আৰু বৰ্ণভিত্তিক বৈষম্য দূৰ কৰাৰ কথা কোৱা হৈছে। ৰাজনৈতিক ন্যায়ৰ ক্ষেত্ৰত সকলোকে নিৰ্বাচনত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ অধিকাৰ দিয়া হৈছে। অৰ্থনৈতিক ন্যায়ৰ বাবে সমাজত থকা ধনী-দুখীয়াৰ ব্যৱধান কমাবলৈ ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ কথা উল্লেখ আছে।
(গ) সমতাঃ- আইনৰ চকুত সকলো নাগৰিক সমান। সমাজত বিদ্যমান বৈষম্য দূৰ কৰি সকলোকে সমান সুবিধা দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
(ঘ) ভাতৃত্ববোধঃ- দেশৰ সকলো মানুহে পৰস্পৰৰ প্ৰতি মৰম, সন্মান আৰু ঐক্যৰ ভাৱ ৰখাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
২) ‘সাৰ্বভৌম’, ‘সমাজবাদী’, ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’, ‘গণতান্ত্ৰিক’ আৰু ‘গণৰাজ্য’ বুলিলে কি বুজা বহলাই লিখা।
উত্তৰঃ- এই শব্দসমূহৰ অৰ্থ তলত বহলাই বৰ্ণনা কৰা হ’ল 一
(ক) সাৰ্বভৌমঃ-
ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা থকা অৱস্থা।
নিজৰ ভূখণ্ডত সম্পূৰ্ণ স্বাধীন আৰু স্বশাসিত অৱস্থা।
কোনো বাহিৰা শক্তিৰ অধীন নোহোৱা অবস্থা।
(খ) সমাজবাদীঃ-
এখন শ্ৰেণীহীন সমাজ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰাৰ লক্ষ্য।
সম্পদ আৰু উৎপাদন ব্যৱস্থা ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকিব।
সমাজত সম্পদৰ ন্যায়সঙ্গত বণ্টন কৰা হয়।
(গ) ধৰ্মনিৰপেক্ষঃ-
কোনো ধৰ্মক ৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া নহয়।
সকলো ধৰ্মক সমান দৃষ্টিত চোৱা হয়।
প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ পছন্দমতে ধৰ্ম পালন কৰিব পাৰে।
(ঘ) গণতন্ত্ৰঃ-
এনে চৰকাৰ ব্যৱস্থা য’ত জনগণে নিজৰ প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰে।
নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ অন্তৰে অন্তৰে নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়।
নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিসকলে চৰকাৰ গঠন কৰি দেশ চলায়।
(ঙ) গণৰাজ্যঃ-
ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰধানজন বংশানুক্ৰমে নিৰ্বাচিত নহয়।
তেওঁক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচন কৰা হয়।
৩) নেহৰুৰ উদ্দেশ্য সম্পৰ্কিত প্ৰস্তাৱ কেইটা আলোচনা কৰা?
উত্তৰঃ- সংবিধান সভাৰ প্ৰথম বৈঠকত ১৯৪৬ চনৰ ১৩ ডিচেম্বৰত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে উদ্দেশ্য সম্পৰ্কিত প্ৰস্তাৱ উপস্থাপন কৰিছিল। পাছত ১৯৪৭ চনৰ ২২ জানুৱাৰীত এই প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয়।
এই প্ৰস্তাৱৰ মূল বিষয়সমূহ তলত দিয়া হ’ল 一
ভাৰতবৰ্ষক স্বাধীন, সাৰ্বভৌম আৰু গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ সংকল্প গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
ব্ৰিটিছ শাসিত অঞ্চল আৰু দেশীয় ৰাজ্যসমূহ একেলগে মিলি এখন সংঘ গঠন কৰিব বুলি কোৱা হৈছিল।
জনগণৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায় নিশ্চিত কৰাৰ লগতে স্বাধীনতা আৰু সমতাৰ অধিকাৰ স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল।
অনুসূচিত জাতি, জনজাতি, সংখ্যালঘু আৰু অনুন্নত সম্প্ৰদায়ৰ সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল।
দেশৰ স্বাধীনতা, সাৰ্বভৌমত্ব আৰু অখণ্ডতা ৰক্ষা কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি আৰু সহযোগিতা বজাই ৰখাত ভাৰতৰ ভূমিকা উল্লেখ কৰা হৈছিল।
সকলো ক্ষমতা জনগণৰ পৰা আহে বুলি ঘোষণা কৰা হৈছিল।
অংগ ৰাজ্যসমূহক স্বায়ত্ব শাসনৰ অধিকাৰ দিয়াৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল।
এই প্ৰস্তাৱসমূহৰ আধাৰতেই ভাৰতীয় সংবিধানৰ আদৰ্শ গঢ়ি উঠিছে।
৪) ভাৰতবৰ্ষৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- ভাৰতবৰ্ষত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ বহুতো বৈশিষ্ট্য দেখা যায়, যদিও সকলো বৈশিষ্ট্য সম্পূৰ্ণ ৰূপত নাই। লিখিত সংবিধান, কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ অস্তিত্ব, দ্বি-সদনযুক্ত বিধানমণ্ডল, সংবিধানৰ সৰ্বোচ্চতা আৰু স্বাধীন ন্যায়ালয় ব্যৱস্থা আদি ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য।
তথাপিও ভাৰতত এককেন্দ্ৰিক চৰকাৰৰ কিছু বৈশিষ্ট্যও বিদ্যমান। সেয়ে ভাৰতৰ ব্যৱস্থাক ‘অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ বুলি কোৱা হয়। সংবিধানত ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাই, তাৰ পৰিৱৰ্তে ‘ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ’ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
ভাৰতত দ্বৈত নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা নাই আৰু ৰাজ্যসমূহক পৃথক হোৱাৰ অধিকাৰো দিয়া হোৱা নাই।
ইয়াৰ উপৰিও কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ শক্তিশালী। যদিও ক্ষমতাৰ বিভাজন কৰা হৈছে, তথাপিও বহু ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ অধিক ক্ষমতাশালী।
৫) ভাৰতবৰ্ষৰ সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহৰ ওপৰত ব্যাখ্যা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰঃ- ভাৰতত সংসদীয় গণতন্ত্ৰ ব্যৱস্থাই জনগণৰ ওচৰত দায়বদ্ধ চৰকাৰ গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনে সীমিত ৰূপত এই পদ্ধতিৰ আৰম্ভণি কৰিছিল আৰু পিছত সংবিধানত সম্পূৰ্ণ ৰূপে প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। এই ক্ষেত্ৰত ইংলেণ্ডৰ পদ্ধতিৰ প্ৰভাৱ দেখা যায় যদিও ভাৰতীয় পৰিস্থিতি অনুসৰি কিছু পৰিবৰ্তন কৰা হৈছে।
ভাৰতৰ সংসদীয় পদ্ধতিত তলৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লক্ষ্য কৰা যায় 一
ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান (ৰাষ্ট্ৰপতি) বংশানুক্ৰমে নহয়, পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত হয়।
সংসদ দুটা সদনত বিভক্ত — উচ্চ সদন (ৰাজ্যসভা) আৰু নিম্ন সদন (লোকসভা)। উচ্চ সদনত ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰতিনিধি থাকে আৰু নিম্ন সদনত জনগণৰ প্ৰতিনিধি থাকে।
সংসদীয় পদ্ধতিত সংসদ শক্তিশালী হ’ব লাগিলেও ভাৰতত সংসদৰ ক্ষমতা কিছুমান ক্ষেত্ৰত সীমিত।