কাৰ্বন আৰু তাৰ যৌগ
প্রশ্নঃ অনুঘটক কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থে নিজৰ গুণ অক্ষুণ্ণ ৰাখি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ গতি বঢ়ায়, সিহঁতক অনুঘটক বোলে।
প্রশ্নঃ যোগাত্মক বিক্ৰিয়া (হাইড্ৰ’জেনেচন) কি?
উত্তৰঃ অনুঘটকৰ উপস্থিতিত কোনো অসংপৃক্ত যৌগত হাইড্ৰ’জেন যোগ হোৱা বিক্ৰিয়াক যোগাত্মক বিক্ৰিয়া বোলে।
প্রশ্নঃ কেটিনেচন কি?
উত্তৰঃ কাৰ্বনে নিজৰ মাজতে C–C বান্ধনি গঠন কৰি দীঘল শৃংখল বা বৃত্ত গঠন কৰাৰ গুণক কেটিনেচন বোলে।
প্রশ্নঃ সংপৃক্ত যৌগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ যৌগত কাৰ্বন পৰমাণুৰ মাজত কেৱল এক-বান্ধনি থাকে, সিহঁতক সংপৃক্ত যৌগ বোলে।
প্রশ্নঃ অসংপৃক্ত যৌগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ যৌগত কাৰ্বনৰ মাজত দ্বি-বান্ধনি বা ত্ৰি-বান্ধনি থাকে, সিহঁতক অসংপৃক্ত যৌগ বোলে।
প্রশ্নঃ এলকেন, এলকিন আৰু এলকাইন কি?
উত্তৰঃ
এলকেনঃ সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন
এলকিনঃ অন্ততঃ এটা দ্বি-বান্ধনি থকা অসংপৃক্ত যৌগ
এলকাইনঃ অন্ততঃ এটা ত্ৰি-বান্ধনি থকা যৌগ
প্রশ্নঃ চাইক্ল’হেক্সেনৰ সংকেত লিখা।
উত্তৰঃ C₆H₁₂
প্রশ্নঃ সমগণীয় শ্ৰেণীৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ CH₃OH, C₂H₅OH, C₃H₇OH, C₄H₉OH
প্রশ্নঃ জাৰক পদাৰ্থ কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থে বিক্ৰিয়াত অক্সিজেন যোগ কৰে বা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰে, সিহঁতক জাৰক পদাৰ্থ বোলে।
উদাহৰণঃ পটাছিয়াম ডাইক্র’মেট
প্রশ্নঃ যোগাত্মক বিক্ৰিয়াৰ ব্যৱহাৰ কি?
উত্তৰঃ উদ্ভিদ তেলত হাইড্ৰ’জেন যোগ কৰি বনস্পতি ঘি তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্রশ্নঃ ইথানল → ইথানয়িক এছিড কিয় জাৰণ বিক্ৰিয়া?
উত্তৰঃ এই পৰিৱৰ্তনত ইথানলত অক্সিজেন যোগ হয়, সেয়ে ইয়াক জাৰণ বিক্ৰিয়া কোৱা হয়।
প্রশ্নঃ ইথাইন দহনত বায়ুৰ পৰিৱৰ্তে অক্সিজেন কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ অক্সিজেনত দহন কৰিলে অধিক তাপ উৎপন্ন হয়, কিন্তু বায়ুত অসম্পূৰ্ণ দহন হয় আৰু তাপ কম উৎপন্ন হয়।
প্রশ্নঃ এলক’হল আৰু কাৰ্বক্সিলিক এছিড চিনাক্ত কৰাৰ পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম বাইকাৰ্বনেট যোগ কৰিলে কাৰ্বক্সিলিক এছিডত CO₂ গেছ উৎপন্ন হয়, কিন্তু এলক’হলত নহয়।
প্রশ্নঃ সমগণীয় শ্ৰেণী কি?
উত্তৰঃ একে ধৰণৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম থকা আৰু পৰস্পৰৰ মাজত CH₂ ৰ পাৰ্থক্য থকা যৌগসমূহৰ শ্ৰেণীক সমগণীয় শ্ৰেণী বোলে।
উদাহৰণঃ CH₄, C₂H₆, C₃H₈
প্রশ্নঃ ইথানল আৰু ইথানয়িক এছিডৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
ইথানল লিটমাছত কোনো প্ৰভাৱ পেলায় নে।
ইথানয়িক এছিডে নীলা লিটমাছ ৰঙা কৰে।
ইথানলত CO₂ উৎপন্ন নহয়, কিন্তু এছিডত হয়।
প্রশ্নঃ কাৰ্বনৰ যৌগ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয় কিয়?
উত্তৰঃ দহনত অধিক তাপ উৎপন্ন কৰাৰ বাবে।
প্রশ্নঃ হাইড্ৰ’জেনেচন কি?
উত্তৰঃ অসংপৃক্ত যৌগত অনুঘটকৰ উপস্থিতিত হাইড্ৰ’জেন যোগ হৈ সংপৃক্ত যৌগ সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
প্রশ্নঃ চাবোনে কেনেকৈ মলি আঁতৰায়?
উত্তৰঃ চাবোনে মলিক মাইচেল গঠন কৰি পানীত ধুই আঁতৰাই পেলায়।
প্রশ্নঃ এলকিন বাছি উলিওৱা — C₄H₈, C₄H₁₀, C₄H₆, C₂H₆
উত্তৰঃ C₄H₈
প্রশ্নঃ COOH কোন শ্ৰেণীৰ মূলক?
উত্তৰঃ কাৰ্বক্সিলিক এছিড
প্রশ্নঃ এলকিন আৰু এলকাইন অধিক সক্ৰিয় কিয়?
উত্তৰঃ বহু-বান্ধনি (double/triple bond) থকাৰ বাবে।
প্রশ্নঃ কাৰ্যকৰী মূলক কি?
উত্তৰঃ হাইড্ৰ’কাৰ্বন শৃংখলত থকা সেই অংশ যি যৌগটোৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম নিৰ্ধাৰণ কৰে।
উদাহৰণঃ –OH, –CHO
প্রশ্নঃ সহযোজী যৌগৰ ধৰ্ম লিখা।
উত্তৰঃ
(ক) গলনাংক কম
(খ) বিদ্যুতৰ কুপৰিবাহী
প্রশ্নঃ ইথানলৰ দুটা ধৰ্ম আৰু ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ
ধৰ্মঃ
(ক) বৰণহীন তৰল
(খ) দাহ্য
ব্যৱহাৰঃ
(ক) এলক’হলীয় পানীয়ত
(খ) দ্রাবক হিচাপে
প্রশ্নঃ কাৰ্বনৰ কোন দুটা ধৰ্মৰ বাবে বহু যৌগ গঠন হয়?
উত্তৰঃ
(ক) কেটিনেচন
(খ) চতুৰযোজ্যতা
প্রশ্নঃ প্রতিস্থাপন বিক্ৰিয়া কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ
এটা মৌল অন্য এটাৰ স্থান লয় —
Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
MCQ অংশ (সংক্ষিপ্ত)
প্রশ্নঃ সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ শিখা —
উত্তৰঃ (c) এলান্ধযুক্ত শিখা
প্রশ্নঃ সমগণীয় শ্ৰেণীৰ যৌগবোৰে একে দেখুৱায় —
উত্তৰঃ (c) ৰাসায়নিক ধৰ্ম
প্রশ্নঃ ক্ল’ৰিণৰ যোজ্যতা —
উত্তৰঃ (b) 1
প্রশ্নঃ প্র’পেনত সহযোজী বান্ধনি —
উত্তৰঃ (a) 10
প্রশ্নঃ প্রপান’নৰ কার্যকৰী মূলক —
উত্তৰঃ (c) কিট’ন
প্রশ্নঃ এলকেনত হোৱা বিক্ৰিয়া —
উত্তৰঃ (c) প্রতিস্থাপন বিক্ৰিয়া
প্রশ্নঃ অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ শিখা —
উত্তৰঃ (b) ক’লা ধোৱাযুক্ত
প্রশ্নঃ জাৰক পদাৰ্থ —
উত্তৰঃ (d) পটাছিয়াম পাৰমেঙ্গানেট
প্রশ্নঃ ভিনেগাৰত এচেটিক এছিড —
উত্তৰঃ (b) 5–8%