জনবসতি
১) ‘জন বসতি’ বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশ সম্পর্কে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহে জীৱন নির্বাহ কৰিবলৈ সৃষ্টি কৰা স্থায়ী বা অস্থায়ী বসবাসৰ ঠাইকে জন বসতি বোলে।
আজিৰ পৰা প্রায় ১২ হেজাৰ বছৰ আগলৈকে মানুহ অঘৰী আছিল। কৃষি আৰু পশুপালনৰ আৰম্ভণিৰ লগে লগে মানুহে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ লয়। ঠাই এখনৰ জনবসতিৰ বিকাশ মূলত পানীৰ উপলব্ধতা, মাটিৰ সাৰুৱাতা আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সেইবাবেই পৃথিৱীৰ প্ৰাচীন সভ্যতাবোৰ নদীৰ পাৰত গঢ়ি উঠিছিল। যেনে— সিন্ধু নদীৰ সভ্যতা, মিচৰীয় সভ্যতা আদি।
২) ‘বসতি ভূগোল’ কাক বোলে? ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ভূগোলৰ যি শাখাত মানুহৰ বসতি, ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাগ আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত প্ৰাকৃতিক তথা আৰ্থ-সামাজিক কাৰকসমূহৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়, তাকে বসতি ভূগোল বোলে।
ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু হ’ল— বসতিৰ অৱস্থান, আকৃতি, আকাৰ, বিতৰণৰ প্ৰতিৰূপ আৰু পৰিৱেশৰ লগত মানুহৰ সম্পৰ্কৰ বিশ্লেষণ কৰা।
৩) উদাহৰণসহ জন বসতিৰ শ্রেণী বিভাজন দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ জন বসতিক প্ৰধানকৈ দুটা ভিত্তিৰ ওপৰত ভাগ কৰিব পাৰি:
১/ জীৱিকাৰ ভিত্তিত: (ক) গ্ৰাম্য বসতি (খ) পৌৰ বা নগৰীয় বসতি।
২/ আকাৰ বা ঘনত্বৰ ভিত্তিত: (ক) বিৰল বা সেৰেঙা বসতি (খ) কেন্দ্ৰীভূত বা ঘন বসতি।
৪) গ্ৰাম্য আৰু পৌৰ বসতিৰ মাজত থকা বৈশিষ্ট্যগত পার্থক্যসমূহ লিখা।
| বৈশিষ্ট্য | গ্ৰাম্য বসতি | পৌৰ (নগৰীয়) বসতি |
| প্ৰধান জীৱিকা | কৃষি, পশুপালন, মাছধৰা। | উদ্যোগ, ব্যৱসায়, চাকৰি। |
| জনসংখ্যা | জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কম। | জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বহুত বেছি। |
| সা-সুবিধা | যাতায়ত আৰু আমোদ-প্ৰমোদ কম। | উন্নত যাতায়ত, শিক্ষা আৰু চিকিৎসা। |
| গৃহ নিৰ্মাণ | পথালি প্ৰসাৰ বেছি। | অট্টালিকাৰ অভিলম্বীয় (ওখ) প্ৰসাৰ বেছি। |
৫) বিৰল বসতি আৰু কেন্দ্ৰীভূত বসতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ বিৰল বসতি: প্ৰতিকূল প্ৰাকৃতিক অৱস্থা (যেনে— মৰুভূমি বা অতি ঠাণ্ডা অঞ্চল) থকা ঠাইত ঘৰ-দুৱাৰবোৰ ইটোৰ পৰা সিটো বহুত আঁতৰত থাকে। ইয়াক বিৰল বসতি বোলে।
- কেন্দ্ৰীভূত বসতি: অনুকূল পৰিৱেশ আৰু অৰ্থনৈতিক সুবিধা থকা ঠাইত মানুহে থূপ খাই ওচৰা-ওচৰিকৈ বসবাস কৰে। ইয়াক কেন্দ্ৰীভূত বসতি বোলে।
৬) চিত্ৰসহ কেন্দ্ৰীভূত বসতিৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বিষয়ে লিখা।
ক) আয়তক্ষেত্ৰাকাৰ বসতি: সমভূমি অঞ্চলত য’ত ৰাস্তাবোৰে সমকোণত কটাকটি কৰে, তাত এনে বসতি গঢ়ি উঠে।
খ) ৰৈখিক বসতি: যেতিয়া ৰাস্তা, ৰেলপথ বা নদীৰ পাৰত লানি নিছিগাকৈ ঘৰবোৰ গঢ়ি উঠে।
গ) বৃত্তাকাৰ বসতি: কোনো হ্ৰদ, পুখুৰী বা বিলক কেন্দ্ৰ কৰি চাৰিওফালে ঘৰ সাজিলে তাক বৃত্তাকাৰ বসতি বোলে।
ঘ) তৰাৰূপী বসতি: কেইবাটাও ৰাস্তা এটা কেন্দ্ৰত মিলিত হ’লে ৰাস্তাবোৰৰ কাষে কাষে তৰাৰ পোহৰ বিচ্ছুৰিত হোৱাৰ দৰে বসতি গঢ়ি উঠে।
ঙ) ত্ৰিভূজাকাৰ বসতি: দুখন নদীৰ সংগমস্থলত এনে আকৃতিৰ বসতি দেখা যায়।
৭) নগৰীয় বসতিৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশ সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ নগৰ এখন পোনপ্ৰথমে গাওঁ হিচাপেই জন্ম লয়। যেতিয়া কোনো বিশেষ সুবিধাৰ বাবে (যেনে— ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰ, খনিজ সম্পদৰ উদ্ঘাটন বা ৰেলৱে জাংচন) গাওঁ এখনলৈ মানুহৰ সোঁত বয়, তেতিয়া লাহে লাহে ই নগৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। যেতিয়া বাসিন্দাসকলৰ উপজীৱিকা কৃষিৰ সলনি বাণিজ্য বা উদ্যোগ হয়, তেতিয়াই সেই ঠাইক নগৰ বোলা হয়।
৮) প্ৰকাৰ্যৰ (Functions) ভিত্তিত নগৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰশাসনীয় নগৰ: গান্ধীনগৰ, চণ্ডীগড়, দিশপুৰ।
- ঔদ্যোগিক নগৰ: জামছেদপুৰ, ভিলাই।
- সাংস্কৃতিক/তীৰ্থ নগৰ: বাৰাণসী, পুৰী, তেজপুৰ।
- শিক্ষা নগৰী: অ’ক্সফ’ৰ্ড, কেম্ব্ৰিজ।
- পৰ্যটন নগৰী: মুছৌৰী, দৰ্জিলিং।
৯) ‘বসতি শ্ৰেণীক্ৰম’ (Settlement Hierarchy) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ বসতিসমূহক ইয়াৰ আকাৰ আৰু জনসংখ্যা অনুযায়ী সৰুৰে পৰা ডাঙৰলৈ এক নিৰ্ধাৰিত ক্ৰমত সজোৱাকে বসতি শ্ৰেণীক্ৰম বোলে।
তলৰ ক্ৰমটো হ’ল:
কৃষিক্ষেত্ৰিক গৃহ → চুবুৰী → গাওঁ → নগৰ → মহানগৰ → নগৰপুঞ্জ → নগৰ সংহতি।
১০) কেন্দ্ৰীয় ব্যৱসায় এলেকা (CBD) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ নগৰ এখনৰ একেবাৰে কেন্দ্ৰত থকা আটাইতকৈ ব্যস্ত অঞ্চলটো য’ত দোকান-পোহাৰ, বেংক, কাৰ্যালয় আদি ঠাহ খাই থাকে, তাকে কেন্দ্ৰীয় ব্যৱসায় এলেকা (Central Business District) বোলে।
বৈশিষ্ট্য: ১/ ভূমিৰ মূল্য অতি বেছি। ২/ জনবসতি ঘন। ৩/ যাতায়তৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।
১১) চমু টোকা:
- নগৰীয় উপকণ্ঠ (Urban Fringe): নগৰৰ শেষ সীমা আৰু গাওঁৰ আৰম্ভণিৰ মাজৰ ঠাইটুকুৰা য’ত গাওঁ আৰু নগৰ দুয়োৰে বৈশিষ্ট্য পোৱা যায়।
- উপনগৰ (Suburb): প্ৰধান নগৰখনৰ ভিৰ কমাবলৈ কাষতে গঢ়ি উঠা সৰু নগৰ। যেনে— দিল্লীৰ ওচৰৰ নইডা বা গুৰগাঁও।
- গ্ৰাম্য নগৰ সান্তত্যক (Rural-Urban Continuum): গাওঁ আৰু নগৰৰ মাজৰ সীমাৰেখাডাল ইমান স্পষ্ট নহয়, ইটোৰ পৰা সিটোলৈ লাহে লাহে সলনি হয়। ইয়াকে গ্ৰাম্য নগৰ সান্তত্যক বোলে।