Chapter 1
“ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তুতি (The Making of the Indian Constitution)”
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১০ টা)
১. ভাৰতীয় সংবিধান কেতিয়া গ্ৰহণ (Adopt) কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰত।
২. ভাৰতীয় সংবিধান সভাৰ স্থায়ী সভাপতি কোন আছিল?
উত্তৰ: ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ।
৩. কাৰ পৰিকল্পনাৰ আধাৰত ভাৰতৰ সংবিধান সভা গঠন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৪৬ চনৰ ‘কেবিনেট মিছন’ (Cabinet Mission Plan) ৰ পৰিকল্পনাৰ আধাৰত।
৪. সংবিধান সভাৰ খচৰা কমিটিৰ (Drafting Committee) সভাপতি কোন আছিল?
উত্তৰ: ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ।
৫. সংবিধান প্ৰস্তুত কৰোঁতে সংবিধান সভাৰ মুঠ কিমান সময় লাগিছিল?
উত্তৰ: ২ বছৰ ১১ মাহ ১৮ দিন।
৬. ভাৰতীয় সংবিধান সভা গঠনৰ প্ৰস্তাৱ পোনপ্ৰথমে কোনে আৰু কেতিয়া আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: ১৯৩৪ চনত মানবেন্দ্ৰ নাথ ৰায়ে (এম. এন. ৰায়) পোনপ্ৰথমে ভাৰতৰ বাবে এখন সংবিধান সভা গঠন কৰাৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।
৭. ভাৰতীয় সংবিধানৰ মূল খচৰাত কিমানটা অনুচ্ছেদ (Article) আৰু অনুসূচী (Schedule) আছিল?
উত্তৰ: ৩৯৫ টা অনুচ্ছেদ আৰু ৮ টা অনুসূচী আছিল।
৮. সংবিধান সভাত ‘উদ্দেশ্যসম্পৰ্কীয় প্ৰস্তাৱ’ (Objective Resolution) কোনে উত্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৯৪৬ চনৰ ১৩ ডিচেম্বৰত পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে।
৯. ভাৰতীয় সংবিধান কেতিয়াৰ পৰা কাৰ্যকৰী কৰা হয়?
উত্তৰ: ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰা।
১০. ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্রস্তাবনাক কোনে “সংবিধানৰ আত্মা” বুলি অভিহিত কৰিছিল?
উত্তৰ: পণ্ডিত ঠাকুৰ দাস ভাৰ্গৱে (পণ্ডিত নেহৰু আৰু ড° আম্বেদকাৰে নিজ নিজ প্ৰসংগত প্রস্তাবনা আৰু সংবিধান প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰক আত্মা বুলিছিল)।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১০ টা)
১. ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ পৰা ভাৰতীয় সংবিধানলৈ লোৱা দুটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ বহু প্ৰশাসনিক বৈশিষ্ট্যই ভাৰতীয় সংবিধানৰ গঠনত প্ৰভাৱ পেলাইছিল। তাৰ ভিতৰত দুটা উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল—
(ক) যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় শাসন কাঠামোৰ ধাৰণা।
(খ) ৰাজ্যপালৰ পদ আৰু প্ৰাদেশিক প্ৰশাসন-সম্পৰ্কীয় ব্যৱস্থা।
২. সংবিধান সভাৰ অস্থায়ী সভাপতি আৰম্ভণিতে কাক আৰু কিয় কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৪৬ চনৰ ৯ ডিচেম্বৰত সংবিধান সভাৰ প্ৰথম বৈঠকত ড° সচ্চিদানন্দ সিনহাক অস্থায়ী সভাপতি কৰা হৈছিল। তেওঁ সভাৰ আটাইতকৈ বয়োজ্যেষ্ঠ সদস্যসকলৰ অন্যতম আৰু দীঘলীয়া সংসদীয় অভিজ্ঞতাসম্পন্ন ব্যক্তি আছিল বাবে তেওঁক এই দায়িত্ব দিয়া হৈছিল।
৩. ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাৰ (Preamble) মূল মূল উদ্দেশ্য দুটা কি কি?
উত্তৰ: প্ৰস্তাৱনাৰ দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য হ’ল— প্ৰথমতে, ন্যায়, স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্বৰ দৰে সংবিধানৰ মূল আদৰ্শ ঘোষণা কৰা; দ্বিতীয়তে, সংবিধানৰ ক্ষমতাৰ মূল উৎস যে “ভাৰতৰ জনগণ”, সেই কথা প্ৰকাশ কৰা।
৪. ভাৰতীয় সংবিধানক কিয় ‘লিখিত আৰু দীঘলীয়া সংবিধান’ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধান এখন সুসংগঠিত লিখিত দলীল। ইয়াত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ ক্ষমতা, নাগৰিকৰ অধিকাৰ, শাসনব্যৱস্থা, ন্যায়পালিকা আৰু অন্যান্য বহু বিষয় বিস্তৃতভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে। এই বিশদ ব্যৱস্থাৰ বাবেই ইয়াক এখন দীঘলীয়া লিখিত সংবিধান বুলি কোৱা হয়।
৫. ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ (Secular State) মানে ভাৰতীয় সংবিধানত কি বুজায়?
উত্তৰ: ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰৰ অৰ্থ হ’ল ৰাষ্ট্ৰই কোনো এটা ধৰ্মক সকলোতকৈ ওপৰত স্থান নিদিয়ে। নাগৰিকসকলে আইনসিদ্ধ সীমাৰ ভিতৰত নিজৰ বিশ্বাস অনুসৰি ধৰ্ম মানি চলা, পালন কৰা আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ স্বাধীনতা লাভ কৰে।
৬. ভাৰতীয় সংবিধানত সন্নিবিষ্ট ‘মৌলিক অধিকাৰ’ৰ মুখ্য ধাৰণাটো কি?
উত্তৰ: মৌলিক অধিকাৰৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা, সমতা আৰু মৰ্যাদা সুৰক্ষিত কৰা। এই অধিকাৰসমূহে ৰাষ্ট্ৰৰ কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত সংবিধানিক সীমা আৰোপ কৰি নাগৰিকক আইনী সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
৭. সংবিধানৰ ‘নিৰ্দেশাত্মক নীতি’ (Directive Principles of State Policy) কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহে ৰাষ্ট্ৰক সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায়ৰ ভিত্তিত কল্যাণকামী সমাজ গঢ়াৰ দিশত পথ দেখুৱায়। এই নীতিসমূহ আদালতৰ জৰিয়তে বলবৎ কৰিব নোৱাৰিলেও দেশৰ শাসন পৰিচালনাত মৌলিক বুলি সংবিধানে ঘোষণা কৰিছে।
৮. ভাৰতীয় সংবিধানক কিয় ‘নমনীয় আৰু অনমনীয়ৰ মিশ্ৰণ’ (Blend of Rigidity and Flexibility) বোলা হয়?
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ সকলো ব্যৱস্থা সংশোধন কৰাৰ পদ্ধতি একে নহয়। কিছুমান বিষয় সাধাৰণ আইন প্ৰক্ৰিয়াৰে সলনি কৰিব পাৰি, আনহাতে অনুচ্ছেদ ৩৬৮-ৰ অধীনত বহু সংশোধনৰ বাবে সংসদত বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাগে আৰু কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ত অন্তত আধা ৰাজ্যৰ বিধানসভাৰ অনুমোদনো প্ৰয়োজন হয়। এই কাৰণেই ইয়াক নমনীয়তা আৰু অনমনীয়তাৰ সমন্বয় বুলি কোৱা হয়।
৯. ‘সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰ’ (Sovereign Nation) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰ মানে ভাৰত নিজৰ আভ্যন্তৰীণ আৰু বৈদেশিক বিষয়ত স্বাধীনভাৱে সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা এখন স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ। ভাৰতৰ ওপৰত আন কোনো বাহ্যিক ৰাষ্ট্ৰীয় শক্তিৰ সাংবিধানিক নিয়ন্ত্ৰণ নাই।
১০. ভাৰতীয় সংবিধানত ‘একক নাগৰিকত্ব’ (Single Citizenship) ধাৰণাৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: ভাৰতত পৃথক ৰাজ্যিক নাগৰিকত্বৰ পৰিৱৰ্তে ভাৰতীয় নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা আছে। অৰ্থাৎ অসম, পঞ্জাব বা আন কোনো ৰাজ্যৰ বাবে পৃথক নাগৰিকত্ব নহয়; সংবিধান অনুসৰি ব্যক্তি ভাৰতৰ নাগৰিক হিচাপে স্বীকৃত হয়।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫ টা) :
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় সংবিধান প্ৰস্তুত কৰাৰ ঐতিহাসিক পটভূমি সমূহে কেনেকৈ ভূমিকা পালন কৰিছিল? বিচাৰ কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধান হঠাৎ এদিনতে গঢ় লৈ উঠা নাই। ইয়াৰ আঁৰত আছিল ব্ৰিটিছ শাসনকালত প্ৰণয়ন কৰা বিভিন্ন আইন আৰু ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ সুদীর্ঘ অভিজ্ঞতা।
১. জাতীয় আন্দোলনৰ আদৰ্শ: স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ সময়ত অনুসৰণ কৰা অহিংসা, ব্যক্তিস্বাধীনতা, সামাজিক সমতা আৰু স্বৰাজৰ সপোনেই সংবিধানৰ দৰ্শনক সমৃদ্ধ কৰিছিল।
২. নেহৰু ৰিপোৰ্ট (১৯২৮): ভাৰতীয়সকলে নিজাকৈ সংবিধান লিখিব পাৰে বুলি প্ৰমাণ কৰিবলৈ পণ্ডিত মোতীলাল নেহৰুৰ নেতৃত্বত প্ৰস্তুত কৰা ‘নেহৰু ৰিপোৰ্টে’ মৌলিক অধিকাৰ, সংখ্যালঘুৰ সুৰক্ষা আৰু সাৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰৰ দৰে বিষয়ত প্ৰথম সুস্পষ্ট ৰূপৰেখা দাঙি ধৰিছিল।
৩. ব্ৰিটিছ আইনসমূহৰ প্ৰভাৱ: ১৭৭৩ চনৰ ৰেগুলেটিং এক্টৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ১৯১৯ চনৰ মণ্টেগু-চেমছফ’ৰ্ড সংস্কাৰ আৰু বিশেষকৈ ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনে ভাৰতীয় শাসন ব্যৱস্থাৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
এনেদৰে স্বাধীনতা আন্দোলনৰ অভিজ্ঞতা, সাংবিধানিক সংস্কাৰ আৰু বিভিন্ন ঐতিহাসিক পৰ্যায়ৰ মাজেৰে ভাৰতীয় সংবিধানৰ ভেটি গঢ় লৈ উঠিছিল।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ সংবিধান সভা গঠন আৰু ইয়াৰ কাৰ্যপদ্ধতি সম্পৰ্কে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৯৪৬ চনৰ কেবিনেট মিছন পৰিকল্পনা অনুসৰি ভাৰতৰ সংবিধান সভা গঠন কৰা হৈছিল।
১. উদ্দেশ্যসম্পৰ্কীয় প্ৰস্তাৱ: ১৯৪৬ চনৰ ১৩ ডিচেম্বৰত পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে ‘উদ্দেশ্যসম্পৰ্কীয় প্ৰস্তাৱ’ উপস্থাপন কৰে, যিয়ে সংবিধানৰ লক্ষ্য আৰু আদৰ্শৰ ৰূপৰেখা দাঙি ধৰিছিল।
২. প্ৰথম বৈঠক আৰু নেতৃত্ব: ১৯৪৬ চনৰ ৯ ডিচেম্বৰত সংবিধান সভাৰ প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত হয়। ড° সচ্চিদানন্দ সিনহাই অস্থায়ী সভাপতিৰ দায়িত্ব পালন কৰে আৰু পাছত ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ সভাপতি নিৰ্বাচিত হয়।
৩. গঠন প্ৰক্ৰিয়া: সংবিধান সভাৰ মূল সদস্য সংখ্যা আছিল ৩৮৯ জন; দেশ বিভাজনৰ পিছত এই সংখ্যা ২৯৯ জনলৈ হ্ৰাস পায়। সদস্যসকলৰ এটা অংশ প্ৰাদেশিক বিধানসভাৰ মাধ্যমেৰে পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত হৈছিল আৰু দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰো প্ৰতিনিধিত্ব আছিল।
৪. কাৰ্যপদ্ধতি: বিভিন্ন সাংবিধানিক বিষয় পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ সংবিধান সভাই বহু কমিটি গঠন কৰিছিল। বিস্তৃত আলোচনা, বিতৰ্ক আৰু সংশোধনীৰ মাজেৰে সংবিধানৰ চূড়ান্ত ৰূপ প্ৰস্তুত কৰা হয় আৰু ১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰত সংবিধান গ্ৰহণ কৰা হয় ।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত (Preamble) অন্তৰ্ভুক্ত মূল দৰ্শনসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাই ৰাষ্ট্ৰৰ মূল আদৰ্শ আৰু লক্ষ্যসমূহ প্ৰকাশ কৰে।
- ন্যায়, স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ববোধ: প্ৰস্তাৱনাই সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায়; চিন্তা, প্ৰকাশ, বিশ্বাস, ধৰ্ম আৰু উপাসনাৰ স্বাধীনতা; মৰ্যাদা আৰু সুযোগৰ সমতা তথা ভ্ৰাতৃত্ববোধৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
- গণতান্ত্ৰিক আৰু প্ৰজাতন্ত্ৰ (Democratic & Republic): ভাৰতত জনসাধাৰণে নিজৰ প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰে আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মুৰব্বীৰ পদ বংশানুক্ৰমিক নহয়।
- ধৰ্মনিৰপেক্ষ (Secular): ৰাষ্ট্ৰই কোনো এটা ধৰ্মক ৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্ম হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে আৰু সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সাংবিধানিক সমতাৰ নীতি অনুসৰণ কৰে।
- সমাজবাদী (Socialist): ‘সমাজবাদী’ শব্দটো ৪২তম সংবিধান সংশোধনীৰ মাধ্যমেৰে প্ৰস্তাৱনাত সংযোজন কৰা হৈছিল।
- সাৰ্বভৌম (Sovereign): ভাৰত নিজৰ আভ্যন্তৰীণ আৰু বৈদেশিক বিষয়ত স্বাধীনভাৱে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পৰা ৰাষ্ট্ৰ।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতীয় সংবিধানৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল—
১. স্বাধীন ন্যায়পালিকা: সংবিধানে এক স্বাধীন আৰু সংহত ন্যায়িক ব্যৱস্থাৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিছে।
২. প্ৰাপ্তবয়স্কৰ সাৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰ: নিৰ্ধাৰিত বয়স পূৰ্ণ কৰা ভাৰতীয় নাগৰিকে ধৰ্ম, জাতি, লিংগ আদি ভেদাভেদ নোহোৱাকৈ ভোটাধিকাৰ লাভ কৰে।
৩. মৌলিক অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য: সংবিধানত নাগৰিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে নাগৰিকৰ কিছুমান মৌলিক কৰ্তব্যও উল্লেখ কৰা হৈছে।
৪. নমনীয়তা আৰু অনমনীয়তাৰ সামঞ্জস্য: সংবিধানৰ সকলো বিধান সংশোধনৰ পদ্ধতি একে নহয়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত তুলনামূলক সহজ আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত বিশেষ সাংবিধানিক পদ্ধতি অনুসৰণ কৰিব লাগে।
৫. বিভিন্ন সাংবিধানিক উৎসৰ প্ৰভাৱ: সংসদীয় শাসন, মৌলিক অধিকাৰ, নিৰ্দেশাত্মক নীতি আদি বিভিন্ন সাংবিধানিক অভিজ্ঞতাৰ পৰা শিক্ষা লৈ ভাৰতীয় পৰিস্থিতিৰ উপযোগী কৰি গঢ়ি তোলা হৈছে।
৬. বিস্তৃত লিখিত সংবিধান: কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক, অধিকাৰ, প্ৰতিষ্ঠান আৰু শাসনব্যৱস্থাৰ বহু বিষয় লিখিতভাৱে বিশদ ৰূপত উল্লেখ কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৫: “ভাৰতীয় সংবিধান এক এককেন্দ্ৰিক প্ৰৱণতা থকা যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা” — উক্তিটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আৰু এককেন্দ্ৰিক—দুয়ো ধৰণৰ বৈশিষ্ট্য দেখা যায়। সংবিধান সভাৰ Union Constitution Committee-য়ো “federal structure with a strong Centre”ৰ ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিছিল।
এককেন্দ্ৰিক প্ৰৱণতা:
- একক নাগৰিকত্ব আৰু সংহত ন্যায়িক ব্যৱস্থা: ভাৰতত ৰাজ্যভিত্তিক পৃথক নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা নাই আৰু দেশত এক সংহত ন্যায়িক কাঠামো আছে।
- ৰাজ্যপালৰ নিযুক্তি: ৰাজ্যৰ ৰাজ্যপালক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে।
- জৰুৰীকালীন ব্যৱস্থা: সংবিধানৰ জৰুৰীকালীন বিধানসমূহে বিশেষ পৰিস্থিতিত কেন্দ্ৰৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় বৈশিষ্ট্যসমূহ:
- কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত সাংবিধানিকভাৱে বিধানিক ক্ষমতা ভাগ কৰা হৈছে।
- সংবিধান লিখিত আৰু সৰ্বোচ্চ আইন।
- ন্যায়পালিকাই সাংবিধানিক সীমা আৰু কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্কৰ ব্যাখ্যাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
- কেন্দ্ৰীয় সংসদত ৰাজ্যসভাই ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
এইদৰে ভাৰতীয় ব্যৱস্থাত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনিৰ সৈতে শক্তিশালী কেন্দ্ৰৰ বৈশিষ্ট্যৰ সমন্বয় দেখা যায়। সংবিধান সভাৰ আলোচনাতো ইয়াক federal আৰু unitary বৈশিষ্ট্যৰ মিশ্ৰ ব্যৱস্থা হিচাপে আলোচনা কৰা হৈছিল।
*****
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post