ভাৰতৰ জনসংখ্যা
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতৰ মাটিকালি পৃথিৱীৰ মুঠ স্থলভাগৰ কিমান শতাংশ?
উত্তৰঃ প্ৰায় ২.৪ শতাংশ।
২। ২০০১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যা কিমান আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰায় ১,০২৮.৬ নিযুত বা ১০২.৮৬ কোটি।
৩। ২০০১ চনত ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত জনসংখ্যা ঘনত্ব সৰ্বাধিক কোনখন ৰাজ্যত আছিল?
উত্তৰঃ পশ্চিমবংগত।
৪। ২০০১ চনত ভাৰতৰ জনসংখ্যা ঘনত্ব কিমান আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত প্ৰায় ৩২৪ জন।
৫। ২০০১ চনত পৌৰ জনসংখ্যাৰ অনুপাত অধিক থকা ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত কোনখন উল্লেখযোগ্য?
উত্তৰঃ মহাৰাষ্ট্ৰ।
৬। ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ ভাষিক গোষ্ঠী কোনটো?
উত্তৰঃ ইণ্ডো-ইউৰোপীয় বা আৰ্যভাষী গোষ্ঠী।
৭। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ মুখ্য ভাষা-পৰিয়াল কেইটা?
উত্তৰঃ চাৰিটা—ইণ্ডো-ইউৰোপীয়, দ্ৰাবিড়, অষ্ট্ৰিক আৰু চীন-তিব্বতীয়।
৮। ২০০১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতত কৰ্মীৰ অনুপাত কিমান আছিল?
উত্তৰঃ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৩৯ শতাংশ।
৯। মুখ্য কৰ্মী কাক বোলে?
উত্তৰঃ বছৰত কমেও ১৮৩ দিন অৰ্থনৈতিক কামত নিযুক্ত থকা ব্যক্তিক মুখ্য কৰ্মী বোলে।
১০। প্ৰান্তীয় কৰ্মী কাক বোলে?
উত্তৰঃ বছৰত ১৮৩ দিনতকৈ কম সময় অৰ্থনৈতিক কামত নিযুক্ত ব্যক্তিক প্ৰান্তীয় কৰ্মী বোলে।
১১। ভাৰতৰ অধিকাংশ লোক ঐতিহাসিকভাৱে কোন খণ্ডৰ জীৱিকাৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক খণ্ড, বিশেষকৈ কৃষিৰ সৈতে।
১২। ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ইতিহাসত ১৯২১ চনক কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ মহান বিভাজনৰ বছৰ বা Year of Great Divide।
১৩। ১৯১১–১৯২১ দশকত ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰঃ ঋণাত্মক; প্ৰায় –০.৩১ শতাংশ।
১৪। ১৯৯১–২০০১ দশকত ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ কিমান আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰায় ২১.৫৪ শতাংশ।
১৫। ২০০১ চনত ভাৰতৰ পৌৰ জনসংখ্যাৰ অনুপাত কিমান আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰায় ২৭.৮ শতাংশ।
১৬। ২০০১ চনত ভাৰতৰ গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ অনুপাত কিমান আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰায় ৭২.২ শতাংশ।
১৭। ভাৰতক বহুভাষিক দেশ কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ কাৰণ ভাৰতত বহু ভাষা, উপভাষা আৰু বিভিন্ন ভাষা-পৰিয়ালৰ ভাষা প্ৰচলিত।
১৮। ভাৰতক বহুধৰ্মীয় দেশ কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ হিন্দু, ইছলাম, খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন আদি বিভিন্ন ধৰ্মৰ লোক ভাৰতত বসবাস কৰে।
১৯। ভাৰত এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ মানে কি?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰই কোনো এটা ধৰ্মক ৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্ম হিচাপে বিশেষ মৰ্যাদা নিদিয়ে আৰু সকলো ধৰ্মক সমান অধিকাৰ দিয়ে।
খ. শুধৰোৱা তথ্যভিত্তিক প্ৰশ্ন
১। ১,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰতকৈ অধিক আয়তনৰ দুটা কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বৰ্তমানৰ প্ৰশাসনিক গাঁথনি অনুসৰি দিল্লী, জম্মু-কাশ্মীৰ, লাডাখ আৰু আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ ১,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰতকৈ অধিক আয়তনৰ কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল। ইয়াৰ যিকোনো দুটা লিখিব পাৰি।
২। ২০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰতকৈ কম আয়তনৰ কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ চণ্ডীগড় আৰু লাক্ষাদ্বীপ।
৩। ভাৰতৰ অতি শীতল অঞ্চলৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ লাডাখ আৰু উচ্চ হিমালয়ৰ কাশ্মীৰ অঞ্চল।
গ. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ
ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ গতি সকলো সময়তে একে নাছিল। ১৯০1–১৯২১ সময়ছোৱাত মহামাৰী, দুৰ্ভিক্ষ, খাদ্যৰ অভাৱ আৰু উচ্চ মৃত্যুহাৰৰ বাবে বৃদ্ধি অতি ধীৰ আছিল।
১৯২১ৰ পাছত মৃত্যুহাৰ কমিবলৈ আৰম্ভ কৰাত জনসংখ্যা স্থিৰভাৱে বৃদ্ধি পায়। ১৯৫১ৰ পাছত চিকিৎসা, স্বাস্থ্য, খাদ্য যোগান আৰু জীৱনমান উন্নত হোৱাৰ ফলত মৃত্যুহাৰ দ্রুত হ্ৰাস পায়, কিন্তু জন্মহাৰ তুলনামূলকভাৱে উচ্চ হৈ থাকিল। ফলত জনসংখ্যা দ্রুত বাঢ়ে।
১৯৯১–২০০১ দশকত বৃদ্ধিৰ হাৰ আছিল প্ৰায় ২১.৫৪ শতাংশ। পিছৰ দশকসমূহত জন্মহাৰ কমি অহাৰ লগে লগে বৃদ্ধিৰ হাৰো কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
২। ভাৰতৰ কৰ্মৰত জনসংখ্যাৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
অৰ্থনৈতিক অৱস্থাৰ ভিত্তিত ভাৰতৰ জনসংখ্যাক মুখ্য কৰ্মী, প্ৰান্তীয় কৰ্মী আৰু অকৰ্মী—এই তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়।
মুখ্য কৰ্মীয়ে বছৰত কমেও ১৮৩ দিন কাম কৰে। প্ৰান্তীয় কৰ্মীয়ে ১৮৩ দিনতকৈ কম সময় কাম কৰে। যিসকলে কোনো অৰ্থনৈতিক কামত নিযুক্ত নহয়, তেওঁলোক অকৰ্মী শ্ৰেণীত পৰে।
২০০১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৩৯ শতাংশ কৰ্মী আৰু বাকী বৃহৎ অংশ অকৰ্মী আছিল। কৰ্মীৰ উল্লেখযোগ্য অংশ কৃষি আৰু কৃষিশ্রমৰ সৈতে জড়িত আছিল।
৩। ভাৰতৰ জনসংখ্যা ঘনত্বৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ
কোনো অঞ্চলৰ প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত বাস কৰা লোকৰ সংখ্যাক জনসংখ্যা ঘনত্ব বোলে।
২০০১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ গড় জনসংখ্যা ঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত প্ৰায় ৩২৪ জন আছিল।
কিন্তু দেশৰ সকলো অঞ্চলত ঘনত্ব সমান নহয়। গংগা সমভূমি, উপকূলীয় সমভূমি আৰু উন্নত উদ্যোগিক অঞ্চলত জনসংখ্যা ঘন। আনহাতে হিমালয়, মৰুভূমি, ঘন অৰণ্য আৰু উত্তৰ-পূবৰ বহু পাহাৰীয়া অঞ্চলত জনসংখ্যা পাতল।
৪। ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ আঞ্চলিক প্ৰতিৰূপ চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
ভাৰতৰ সকলো ৰাজ্যত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ একে নহয়।
১৯৯১–২০০১ সময়ছোৱাত কেৰেলাত বৃদ্ধিৰ হাৰ অতি কম আছিল। দক্ষিণ ভাৰতৰ বহু ৰাজ্যত জন্মহাৰ হ্ৰাস পোৱাৰ বাবে বৃদ্ধি তুলনামূলকভাৱে কম দেখা গৈছিল।
বিহাৰ, ৰাজস্থান, উত্তৰ প্ৰদেশ, মধ্যপ্ৰদেশ আদি বহু উত্তৰ আৰু মধ্য ভাৰতীয় ৰাজ্যত বৃদ্ধিৰ হাৰ তুলনামূলকভাৱে অধিক আছিল।
কিছুমান নগৰীয় কেন্দ্ৰ আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত প্ৰব্ৰজনৰ ফলতো দ্রুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি হৈছিল।
৫। ৰাজ্যভেদে কৰ্মৰত লোকৰ অনুপাত কিয় বেলেগ হয়?
উত্তৰঃ
অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন, কৃষিৰ প্ৰকৃতি, উদ্যোগ, শিক্ষা, নগৰীকৰণ, মহিলাৰ কৰ্মত অংশগ্ৰহণ আৰু চাকৰিৰ সুযোগৰ ভিন্নতাৰ বাবে ৰাজ্যভেদে কৰ্মৰত লোকৰ অনুপাত বেলেগ হয়।
কৃষিপ্ৰধান ৰাজ্যত কৃষক আৰু কৃষিশ্রমিকৰ সংখ্যা অধিক। নগৰায়িত আৰু উদ্যোগিক ৰাজ্যত উৎপাদন, বাণিজ্য আৰু সেৱা খণ্ডত অধিক লোক নিযুক্ত থাকে।
ঘ. ভাৰতৰ জনসংখ্যা ঘনত্বৰ তাৰতম্য
১। ভাৰতৰ জনসংখ্যা ঘনত্বৰ আঞ্চলিক তাৰতম্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
ভাৰতৰ জনসংখ্যা সমানভাৱে বিতৰণ হোৱা নাই। কিছুমান অঞ্চল অত্যন্ত ঘন জনবসতিপূৰ্ণ, আনহাতে কিছুমান অঞ্চল অতি বিৰল।
উচ্চ ঘনত্বৰ অঞ্চল: গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ সমভূমি, পশ্চিমবংগ, বিহাৰ, উত্তৰ প্ৰদেশ, কেৰেলা আৰু বহু উপকূলীয় অঞ্চলত জনসংখ্যা অধিক। সাৰুৱা মাটি, পানীৰ প্ৰাচুৰ্য, সমতল ভূমি, কৃষি, পৰিবহণ, উদ্যোগ আৰু নগৰীকৰণ ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ।
মধ্যম ঘনত্বৰ অঞ্চল: দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ উন্নত কৃষি আৰু উদ্যোগিক অঞ্চল, গুজৰাট, মহাৰাষ্ট্ৰৰ বহু অংশ আৰু অসমৰ উপত্যকা অঞ্চলত মধ্যমৰ পৰা উচ্চ ঘনত্ব দেখা যায়।
নিম্ন ঘনত্বৰ অঞ্চল: অৰুণাচল প্ৰদেশ, লাডাখ, উচ্চ হিমালয়, থৰ মৰুভূমিৰ কিছুমান অঞ্চল আৰু ঘন অৰণ্যযুক্ত পাহাৰীয়া অঞ্চলত ঘনত্ব অতি কম।
ভূ-আকৃতি, জলবায়ু, পানী, মাটি, অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থাই এই তাৰতম্য সৃষ্টি কৰে।
ঙ. ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ জীৱিকাগত গাঁথনি
১। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ জীৱিকাগত গাঁথনি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
জনসংখ্যাৰ কিমান অংশ কোন ধৰণৰ অৰ্থনৈতিক কামত জড়িত তাক জীৱিকাগত বা বৃত্তিগত গাঁথনি বোলে।
ভাৰতৰ কৰ্মৰত লোকসকলক সাধাৰণতে—
- কৃষক,
- কৃষিশ্রমিক,
- গৃহভিত্তিক বা কুটীৰ উদ্যোগৰ কৰ্মী,
- অন্যান্য কৰ্মী
এই শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰা হয়।
ঐতিহাসিকভাৱে ভাৰতত কৃষক আৰু কৃষিশ্রমিকৰ অনুপাত অতি অধিক আছিল। ২০০১ চনত কৰ্মৰত জনসংখ্যাৰ অর্ধেকতকৈ অধিক কৃষিৰ সৈতে জড়িত আছিল।
কিন্তু উদ্যোগীকৰণ, নগৰীকৰণ, শিক্ষা আৰু সেৱা খণ্ডৰ বিকাশৰ লগে লগে দ্বিতীয়ক আৰু তৃতীয়ক খণ্ডত নিয়োগ বৃদ্ধি পাইছে।
উন্নত ৰাজ্য আৰু মহানগৰসমূহত উদ্যোগ, বাণিজ্য, পৰিবহণ, তথ্য-প্ৰযুক্তি, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু আন সেৱাত নিযুক্ত লোকৰ অংশ অধিক।
চ. ভাৰতৰ গ্ৰাম্য জনসংখ্যা
১। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ গ্ৰাম্য গাঁথনি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
২০০১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ প্ৰায় ৭২.২ শতাংশ লোক গ্ৰামাঞ্চলত বাস কৰিছিল। সেয়েহে ঐতিহাসিকভাৱে ভাৰতক গ্ৰামপ্ৰধান দেশ বুলি কোৱা হয়।
গ্ৰামাঞ্চলৰ জনসাধাৰণৰ মুখ্য জীৱিকা কৃষি, পশুপালন, মৎস্য, বনজ সম্পদ আৰু অন্যান্য প্ৰাথমিক কাৰ্য।
কিন্তু সকলো ৰাজ্যতে গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ অনুপাত একে নহয়। কৃষিনিৰ্ভৰ আৰু কম নগৰায়িত ৰাজ্যসমূহত গ্ৰাম্য জনসংখ্যা অধিক। বিপৰীতে অধিক উদ্যোগিক আৰু নগৰায়িত ৰাজ্যত গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ অনুপাত কম।
দিল্লী, চণ্ডীগড় আদি নগৰকেন্দ্ৰিক কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ অংশ অতি কম।
গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ গাঁথনি অঞ্চলটোৰ কৃষি, ভূমিৰূপ, পৰিবহণ, অৰ্থনীতি আৰু নগৰীকৰণৰ স্তৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।
ছ. ভাৰতৰ পৌৰ জনসংখ্যা
১। ভাৰতৰ পৌৰ জনসংখ্যাৰ গাঁথনি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
২০০১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ প্ৰায় ২৭.৮ শতাংশ লোক পৌৰ বা নগৰীয়া অঞ্চলত বাস কৰিছিল।
নগৰীকৰণৰ পৰিমাণ ৰাজ্যভেদে যথেষ্ট ভিন্ন। মহাৰাষ্ট্ৰ, তামিলনাড়ু, গুজৰাট, কৰ্ণাটক আৰু গোৱা আদি ৰাজ্যত উদ্যোগ, বাণিজ্য আৰু সেৱা খণ্ডৰ বিকাশৰ বাবে পৌৰ জনসংখ্যাৰ অনুপাত তুলনামূলকভাৱে অধিক।
বিহাৰ, অসম, ওড়িশা আৰু হিমাচল প্ৰদেশৰ দৰে বহু কৃষিপ্ৰধান বা পাহাৰীয়া ৰাজ্যত নগৰীকৰণৰ হাৰ তুলনামূলকভাৱে কম।
দিল্লী আৰু চণ্ডীগড়ৰ দৰে কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল প্ৰায় সম্পূৰ্ণ নগৰীয় বৈশিষ্ট্যযুক্ত।
উদ্যোগীকৰণ, প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ, পৰিবহণ, শিক্ষা, চিকিৎসা আৰু গ্ৰাম্য-নগৰ প্ৰব্ৰজনেই ভাৰতত নগৰীকৰণ বৃদ্ধিৰ মুখ্য কাৰক।
জ. ভাৰতৰ ভাষিক গাঁথনি
১। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ভাষিক গাঁথনিৰ ওপৰত এটি টোকা লিখা।
উত্তৰঃ
ভাৰত এখন অত্যন্ত বহুভাষিক দেশ। দেশখনত শতাধিক ভাষা আৰু অসংখ্য উপভাষা প্ৰচলিত।
ভাৰতৰ ভাষাসমূহ মূলত চাৰিটা বৃহৎ ভাষা-পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত—
- ইণ্ডো-ইউৰোপীয় বা আৰ্য ভাষা-পৰিয়াল
- দ্ৰাবিড় ভাষা-পৰিয়াল
- অষ্ট্ৰিক ভাষা-পৰিয়াল
- চীন-তিব্বতীয় ভাষা-পৰিয়াল
হিন্দী, বাংলা, অসমীয়া, মাৰাঠী, পাঞ্জাৱী আদি ইণ্ডো-ইউৰোপীয় পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত। তামিল, তেলেগু, কন্নড় আৰু মালয়ালম দ্ৰাবিড় ভাষা-পৰিয়ালৰ।
অসম আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতত চীন-তিব্বতীয় আৰু অষ্ট্ৰিক ভাষাৰো উল্লেখযোগ্য প্ৰচলন আছে।
২০০১ চনৰ সময়ত সংবিধানৰ অষ্টম অনুসূচীত ১৮টা ভাষা আছিল; বৰ্তমান অষ্টম অনুসূচীত ২২টা ভাষা স্বীকৃত।
ঝ. ভাৰতৰ ধৰ্মীয় গাঁথনি
১। ভাৰতৰ ধৰ্মীয় গাঁথনিৰ ওপৰত এটি টোকা লিখা।
উত্তৰঃ
ভাৰত এখন বহুধৰ্মীয় আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ।
দেশখনত হিন্দু, মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন, পাৰ্চী আৰু বিভিন্ন জনজাতীয় ধৰ্মৰ লোক বসবাস কৰে।
হিন্দু ধৰ্মাৱলম্বী লোক দেশৰ অধিকাংশ ৰাজ্যতে সংখ্যাগৰিষ্ঠ। মুছলমান জনসংখ্যা উত্তৰ প্ৰদেশ, পশ্চিমবংগ, অসম, বিহাৰ, কেৰেলা আদি অঞ্চলত উল্লেখযোগ্য।
খ্ৰীষ্টান জনসংখ্যা কেৰেলা আৰু উত্তৰ-পূবৰ নাগালেণ্ড, মিজোৰাম, মেঘালয় আদি ৰাজ্যত উল্লেখযোগ্য। শিখ জনসংখ্যা বিশেষকৈ পাঞ্জাৱত কেন্দ্ৰীভূত।
বৌদ্ধ জনসংখ্যা মহাৰাষ্ট্ৰ, লাডাখ, হিমালয় আৰু উত্তৰ-পূবৰ কিছুমান অঞ্চলত দেখা যায়। জৈনসকল মহাৰাষ্ট্ৰ, গুজৰাট, ৰাজস্থান, মধ্যপ্ৰদেশ আদি ৰাজ্যত অধিক কেন্দ্ৰীভূত।
এই ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্য ভাৰতীয় সমাজৰ অন্যতম মুখ্য বৈশিষ্ট্য।
ঞ. ভাৰতক গ্ৰামপ্ৰধান দেশ কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ
ভাৰতৰ বৃহৎ অংশৰ জনসংখ্যা ঐতিহাসিকভাৱে গ্ৰামাঞ্চলত বসবাস কৰি আহিছে আৰু কৃষি মুখ্য জীৱিকা হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছে।
২০০১ চনত দেশৰ প্ৰায় ৭২ শতাংশ লোক গ্ৰামাঞ্চলত বাস কৰিছিল। কৃষি, পশুপালন আৰু গ্ৰামভিত্তিক কাৰ্য দেশৰ অৰ্থনীতি আৰু সমাজ গঠনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাই আহিছে।
সেয়েহে ভাৰতক পৰম্পৰাগতভাৱে গ্ৰামপ্ৰধান দেশ বুলি কোৱা হয়।
ট. ভাৰতৰ নগৰীয়া বিকাশৰ আঞ্চলিক পাৰ্থক্য
১। ভাৰতৰ নগৰীয়া বিকাশত আঞ্চলিক পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
ভাৰতত নগৰীকৰণ সকলো ৰাজ্যত সমান গতিত হোৱা নাই।
দিল্লী, চণ্ডীগড়ৰ দৰে কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল আৰু মহাৰাষ্ট্ৰ, তামিলনাড়ু, গুজৰাট, গোৱা আদি ৰাজ্যত উদ্যোগ, বাণিজ্য, বন্দৰ, প্ৰশাসন আৰু সেৱা খণ্ডৰ বিকাশৰ বাবে নগৰীয়া জনসংখ্যা অধিক।
অন্যহাতে বিহাৰ, অসম, ওড়িশা, হিমাচল প্ৰদেশ আৰু কিছুমান উত্তৰ-পূবৰ ৰাজ্যত কৃষিনিৰ্ভৰ অৰ্থনীতি, পাহাৰীয়া ভূমি আৰু কম শিল্পায়নৰ বাবে নগৰীকৰণ তুলনামূলকভাৱে কম।
বৃহৎ নগৰ, শিল্পাঞ্চল, খনি অঞ্চল আৰু পৰিবহণ কেন্দ্ৰৰ ওচৰত নগৰীয়া বিকাশ অধিক দ্রুত।
সেয়েহে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন, উদ্যোগ, পৰিবহণ, প্ৰশাসন আৰু ঐতিহাসিক কাৰকৰ পাৰ্থক্যই ভাৰতৰ নগৰীকৰণত স্পষ্ট আঞ্চলিক বৈষম্য সৃষ্টি কৰিছে।
ঠ. ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ চাৰিটা পৰ্যায়
১। ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ পৰ্যায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
প্ৰথম পৰ্যায়: ১৯০১–১৯২১
এই সময়ত জনসংখ্যা বৃদ্ধি স্থবিৰ বা অত্যন্ত কম আছিল। মহামাৰী, দুর্ভিক্ষ, উচ্চ মৃত্যুহাৰ আৰু চিকিৎসাৰ অভাৱ ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ।
দ্বিতীয় পৰ্যায়: ১৯২১–১৯৫১
স্বাস্থ্য আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কিছু উন্নতিৰ ফলত মৃত্যুহাৰ কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু জনসংখ্যা স্থিৰভাৱে বৃদ্ধি পায়।
তৃতীয় পৰ্যায়: ১৯৫১–১৯৮১
মৃত্যুহাৰ দ্রুত হ্ৰাস পায় কিন্তু জন্মহাৰ উচ্চ থাকে। ফলত জনসংখ্যা বিস্ফোৰণধর্মী হাৰত বৃদ্ধি পায়।
চতুৰ্থ পৰ্যায়: ১৯৮১ৰ পাছত
জন্মহাৰ কমিবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ ফলত বৃদ্ধিৰ হাৰ ক্রমে হ্ৰাস পায় যদিও মুঠ জনসংখ্যা এতিয়াও বৃদ্ধি পাই থাকে।
ড. জনসংখ্যা বিতৰণত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰক
১। ভাৰতৰ জনসংখ্যা বিতৰণত কি কি কাৰকে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ
ভাৰতৰ জনসংখ্যা বিতৰণত প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱীয় দুয়ো ধৰণৰ কাৰকে প্ৰভাৱ পেলায়।
প্ৰাকৃতিক কাৰক
- সমতল ভূমি
- অনুকূল জলবায়ু
- পানীৰ উপলব্ধতা
- সাৰুৱা মাটি
- খনিজ সম্পদ
অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক কাৰক
- কৃষি
- উদ্যোগ
- পৰিবহণ
- নগৰীকৰণ
- শিক্ষা আৰু চিকিৎসা
- চাকৰি আৰু বাণিজ্য
সেয়েহে উত্তৰ ভাৰতীয় সমভূমি আৰু উপকূলীয় অঞ্চলত জনসংখ্যা অধিক ঘন, আনহাতে পাহাৰ, মৰুভূমি আৰু ঘন অৰণ্য অঞ্চলত জনসংখ্যা কম।
ঢ. গুৰুত্বপূৰ্ণ অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। জনসংখ্যা বিতৰণ মানে কি?
উত্তৰঃ এখন দেশৰ বিভিন্ন অঞ্চলত মানুহ কেনেদৰে বিস্তৃত হৈ বসবাস কৰিছে তাক জনসংখ্যা বিতৰণ বোলে।
২। ভাৰতত জনসংখ্যা বিতৰণ অসম কিয়?
উত্তৰঃ ভূ-আকৃতি, জলবায়ু, পানী, মাটি, কৃষি, উদ্যোগ, পৰিবহণ আৰু নগৰীকৰণৰ আঞ্চলিক পাৰ্থক্যৰ বাবে।
৩। গংগা সমভূমিত জনসংখ্যা অধিক কিয়?
উত্তৰঃ সমতল ভূমি, সাৰুৱা মাটি, পৰ্যাপ্ত পানী, উন্নত কৃষি আৰু পৰিবহণৰ সুবিধাৰ বাবে।
৪। হিমালয় অঞ্চলত জনসংখ্যা কম কিয়?
উত্তৰঃ উচ্চতা, তীব্ৰ ঢাল, শীতল জলবায়ু, সীমিত কৃষিভূমি আৰু কঠিন যাতায়াতৰ বাবে।
৫। থৰ মৰুভূমিত জনসংখ্যা পাতল কিয়?
উত্তৰঃ পানীৰ নাটনি, শুষ্ক জলবায়ু আৰু সীমিত কৃষিৰ সুবিধাৰ বাবে।
৬। নগৰীকৰণ কি?
উত্তৰঃ নগৰীয়া জনসংখ্যাৰ অনুপাত বৃদ্ধি আৰু নতুন নগৰীয় বসতিৰ বিকাশক নগৰীকৰণ বোলে।
৭। নগৰীকৰণ বৃদ্ধি পোৱাৰ মুখ্য কাৰণ কি?
উত্তৰঃ উদ্যোগ, বাণিজ্য, শিক্ষা, চিকিৎসা, চাকৰি আৰু গ্ৰাম্য-নগৰ প্ৰব্ৰজন।
৮। অকৰ্মী জনসংখ্যা কি?
উত্তৰঃ যিসকল ব্যক্তি কোনো অৰ্থনৈতিক উৎপাদনমূলক কামত অংশগ্ৰহণ নকৰে, তেওঁলোকক অকৰ্মী জনসংখ্যা বোলে।
৯। ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত জনসংখ্যা কেতিয়া সম্পদত পৰিণত হয়?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা সুস্থ, শিক্ষিত, দক্ষ আৰু উৎপাদনশীল হ’লে মানৱ সম্পদত পৰিণত হয়।
১০। বৃহৎ জনসংখ্যা সদায় সমস্যা নেকি?
উত্তৰঃ নহয়। উপযুক্ত শিক্ষা, দক্ষতা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্মসংস্থান থাকিলে বৃহৎ জনসংখ্যা দেশৰ অৰ্থনৈতিক শক্তিত পৰিণত হ’ব পাৰে।
ণ. MCQ — ২০টা
১। ২০০১ চনত ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায়—
A) ৮৪৬ নিযুত
B) ১,০২৮ নিযুত
C) ১,২১০ নিযুত
D) ৭২০ নিযুত
উত্তৰঃ B) ১,০২৮ নিযুত
২। ২০০১ চনত ভাৰতৰ জনসংখ্যা ঘনত্ব আছিল প্ৰায়—
A) ১১৭ জন
B) ২৬৭ জন
C) ৩২৪ জন
D) ৩৮২ জন
উত্তৰঃ C) ৩২৪ জন
৩। ২০০১ চনত ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক জনসংখ্যা ঘনত্ব আছিল—
A) পশ্চিমবংগ
B) অসম
C) পাঞ্জাৱ
D) ৰাজস্থান
উত্তৰঃ A) পশ্চিমবংগ
৪। ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ ভাষা-পৰিয়াল—
A) অষ্ট্ৰিক
B) চীন-তিব্বতীয়
C) দ্ৰাবিড়
D) ইণ্ডো-ইউৰোপীয়
উত্তৰঃ D) ইণ্ডো-ইউৰোপীয়
৫। ১৯২১ চনক ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ইতিহাসত কোৱা হয়—
A) জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ বছৰ
B) মহান বিভাজনৰ বছৰ
C) নগৰীকৰণৰ বছৰ
D) কৃষি বৰ্ষ
উত্তৰঃ B) মহান বিভাজনৰ বছৰ
৬। মুখ্য কৰ্মীয়ে বছৰত কমেও কিমান দিন কাম কৰে?
A) ১৮৩ দিন
B) ১০০ দিন
C) ৯০ দিন
D) ৩৬৫ দিন
উত্তৰঃ A) ১৮৩ দিন
৭। ২০০১ চনত ভাৰতৰ প্ৰায় কিমান শতাংশ জনসংখ্যা কৰ্মী আছিল?
A) ২৫%
B) ৫০%
C) ৩৯%
D) ৭২%
উত্তৰঃ C) ৩৯%
৮। ভাৰতত অধিকাংশ লোক ঐতিহাসিকভাৱে জড়িত—
A) বিমান সেৱাত
B) তথ্য-প্ৰযুক্তিত
C) বেংকিংত
D) কৃষিত
উত্তৰঃ D) কৃষিত
৯। ২০০১ চনত ভাৰতৰ গ্ৰাম্য জনসংখ্যা আছিল প্ৰায়—
A) ৭২%
B) ২৮%
C) ৫০%
D) ৩৯%
উত্তৰঃ A) ৭২%
১০। ২০০১ চনত ভাৰতৰ পৌৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায়—
A) ৭২.২%
B) ২৭.৮%
C) ৩৯%
D) ৬১%
উত্তৰঃ B) ২৭.৮%
১১। তলৰ কোনটো উচ্চ জনসংখ্যা ঘনত্বৰ অঞ্চল?
A) লাডাখ
B) অৰুণাচলৰ পাহাৰ
C) গংগা সমভূমি
D) থৰ মৰুভূমি
উত্তৰঃ C) গংগা সমভূমি
১২। জনসংখ্যা পাতল হোৱা অঞ্চল—
A) পশ্চিমবংগৰ সমভূমি
B) কেৰেলা উপকূল
C) দিল্লী
D) উচ্চ হিমালয়
উত্তৰঃ D) উচ্চ হিমালয়
১৩। নগৰীকৰণ বৃদ্ধিৰ মুখ্য কাৰণ—
A) উদ্যোগ আৰু কৰ্মসংস্থান
B) কেৱল বৰষুণ
C) বন বৃদ্ধি
D) পাহাৰৰ উচ্চতা
উত্তৰঃ A) উদ্যোগ আৰু কৰ্মসংস্থান
১৪। ১৯১১–১৯২১ দশকত ভাৰতৰ জনসংখ্যা—
A) অতি দ্রুত বৃদ্ধি পায়
B) সামান্য হ্ৰাস পায়
C) দুগুণ হয়
D) তিনিগুণ হয়
উত্তৰঃ B) সামান্য হ্ৰাস পায়
১৫। ভাৰত এখন—
A) একভাষিক দেশ
B) একধৰ্মীয় দেশ
C) বহুভাষিক দেশ
D) ভাষাহীন দেশ
উত্তৰঃ C) বহুভাষিক দেশ
১৬। তলৰ কোনটো দ্ৰাবিড় ভাষা?
A) অসমীয়া
B) বাংলা
C) হিন্দী
D) তামিল
উত্তৰঃ D) তামিল
১৭। তলৰ কোনটো ভাৰতৰ মুখ্য ধৰ্মীয় গোষ্ঠী?
A) হিন্দু
B) কেৱল বৌদ্ধ
C) কেৱল জৈন
D) কেৱল শিখ
উত্তৰঃ A) হিন্দু
১৮। ভাৰতত জনসংখ্যা ঘনত্ব বৃদ্ধি মানে—
A) ভূমিৰ আয়তন বৃদ্ধি
B) প্ৰতি একক ভূমিত অধিক লোক
C) নদীৰ সংখ্যা বৃদ্ধি
D) বনভূমি বৃদ্ধি
উত্তৰঃ B) প্ৰতি একক ভূমিত অধিক লোক
১৯। ভাৰতৰ মাটিকালি বিশ্বৰ মুঠ স্থলভাগৰ প্ৰায়—
A) ১৬%
B) ২২%
C) ২.৪%
D) ১০%
উত্তৰঃ C) ২.৪%
২০। দেশৰ জনসংখ্যা সুস্থ আৰু দক্ষ হ’লে ই—
A) সমস্যা মাত্ৰ
B) নিৰ্ভৰশীলতা মাত্ৰ
C) বোঝা মাত্ৰ
D) মানৱ সম্পদ
উত্তৰঃ D) মানৱ সম্পদ
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post