ৰাজপথ
ক) অতি চমু প্ৰশ্ন।
১। ‘অসমীয়া কবিতাৰ কাহিনী’ গ্ৰন্থখন কাৰ ৰচনা?
উত্তৰঃ ‘অসমীয়া কবিতাৰ কাহিনী’ গ্ৰন্থখন ভৱানন্দ দত্তৰ ৰচনা।
২। ‘ব্লেক আউট’ মানে কি?
উত্তৰঃ ‘ব্লেক আউট’ মানে হল- নিস্প্ৰদীপ।
৩। ৰাজপথত কোন সময়ত ভদ্ৰ-বনিতাৰ চৰণাঘাত পৰে?
উত্তৰঃ ৰাজপথত আন্ধাৰ ৰাতি ভদ্ৰ-বনিতাৰ চৰণাঘাত পৰে ।
৪। ‘ৰাজপথ’ কবিতাটি প্ৰথমে কোনখন আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল?
উত্তৰঃ ‘ৰাজপথ’ কবিতাটি প্ৰথমে জয়ন্তী নামৰ আলোচনীত প্ৰকাশ পায়।
৫। ‘নচিকেতা’ কাৰ ছদ্মনাম?
উত্তৰঃ ‘নচিকেতা’ ভবানন্দ দত্তৰ ছদ্মনাম।
খ) চমু প্ৰশ্ন।
১। ‘ৰাজপথ’ নামৰ কবিতাটিত কবিয়ে আধুনিক যুগৰ কোনখিনি সময়ৰ চিত্ৰ অংকন কৰিছে?
উত্তৰঃ ‘ৰাজপথ’ কবিতাটিত কবি ভৱানন্দ দত্তই মহাযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী কুৰি শতিকাৰ চল্লিছৰ দশকৰ আধুনিক যুগৰ সময়খিনিৰ বাস্তৱ চিত্ৰ অংকন কৰিছে
২। বিভিন্ন ব্যক্তিয়ে কেনেদৰে ৰাজপথৰ উদাৰতাৰ সুযোগ লৈছে?
উত্তৰঃ নিষ্প্ৰদীপ, অন্ধকাৰময় ৰাজপথত বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ লোকে নিজৰ নিজৰ প্ৰয়োজন অনুসাৰে ৰাজপথৰ উদাৰতাৰ সুযোগ লৈ ব্যৱহাৰ কৰে। অন্ধকাৰময় ৰাতিত ৰাজপথৰ ওপৰেৰে বাছ, টেক্সি, ৰিক্সা আদি নানান ধৰণৰ বাহনৰ অহা-যোৱা অবিৰামভাৱে চলি থাকে। কবিতাটোত কবিয়ে এইবোৰ বাহনৰ চলাচলৰ কথা উল্লেখ কৰি ৰাজপথৰ ব্যস্ততা স্পষ্ট কৰি তুলিছে। ইয়াৰ উপৰিও ৰাজপথৰ নিস্তব্ধতা আৰু অন্ধকাৰৰ সুবিধা লৈ কিছুমানে গোপন প্ৰেমৰ অভিসাৰত লিপ্ত হয়। এইদৰে কবিতাটিত ৰাজপথক বিভিন্নজন ব্যক্তিৰ বাবে সুবিধা আৰু আশ্ৰয় প্ৰদান কৰা এখন উদাৰ স্থান হিচাপে দেখুওৱা হৈছে।
৩। ৰাজপথৰ দুকাষে থকা বৃহৎ অট্টালিকাবোৰৰ ছবি কবিতাটিত কেনেদৰে প্ৰকাশ পাইছে?
উত্তৰঃ ‘ৰাজপথ’ কবিতাটিত কবি ভৱানন্দ দত্তই ৰাজপথৰ দুয়োকাষে থকা বৃহৎ অট্টালিকাবোৰক দালানৰ শাৰী বুলি উল্লেখ কৰিছে। এই অট্টালিকাবোৰৰ পাঁচ তলাৰ ওপৰৰ পৰা ৰেডিঅ’ৰ গান আৰু অৰ্গেনত ৰবীন্দ্ৰ-সংগীত ভাঁহি আহে, যাৰ জৰিয়তে ধনতান্ত্ৰিক সমাজৰ বিলাসী জীৱনৰ ছবি ফুটাই তোলা হৈছে। একেদৰে ডবল দলিচা পৰা দামী মেহগনি পালেঙত শুই থকা কলেজীয়া ছোৱালীৰ অলসায়িত, বিৰহ-কাতৰ দেহাৰ চিত্ৰ অংকন কৰি কবিয়ে অট্টালিকাবোৰৰ বাহ্যিক চাকচিক্যৰ অন্তৰালত লুকাই থকা মানসিক শূন্যতা, বেদনা আৰু কদৰ্যতাক উন্মোচন কৰিছে।
৪। ৰাজপথৰ কাষৰ ফুটপাথত কোন কেনেকৈ থাকে?
উত্তৰঃ ৰাজপথৰ কাষৰ ফুটপাথবোৰ নিৰাশ্রয়ৰ আশ্রয়স্থল। ফুটপাথেই হল গৃহহীন, বঞ্চিত সকলৰ শেষ আশ্রয়। শূন্য ভিক্ষা পাত্র লৈ শুই পৰে এই সৰ্বহাৰা সকল, যেন মৃতপ্রায় কংকালৰ শাৰীহে এনে অর্থহীন, অধিকাৰহীন বঞ্চিত সকলে ৰাজপথৰ ফুটপাথতে কটায় বিৰামহীনভাবে এক অৱহেলিত জীৱন।
৫। ভৱানন্দ দত্তৰ ‘ৰাজপথ’ কবিতাটোত বাস্তৱতা কেনেদৰে ফুটি উঠিছে?
উত্তৰঃ ভৱানন্দ দত্তৰ ‘ৰাজপথ’ কবিতাটোত আধুনিক বাস্তৱবাদী দৃষ্টিভংগীৰে সমাজৰ দুয়োটা পৰিসৰ প্ৰতিফলিত হৈছে। এফালে, ৰাজপথৰ ওপৰত ধনী আৰু উচ্চশ্ৰেণীৰ লোকৰ বিলাসী জীৱন, গাড়ী-মটৰ, ট্রাম, ৰিক্সা আদি দৈনন্দিন গতিৰ দৃশ্য আৰু শ্ৰেণী-ভিত্তিক বৈষম্যৰ চিত্ৰ দেখা যায়। আনফালে, ফুটপাথত গৃহহীন, নিৰাশ্ৰয়ী, শোষিত আৰু বঞ্চিত লোকসকল শূন্য ভিক্ষা পাত্র লৈ আশ্ৰয় লয়, শাৰী পাতি শুই পৰে—যিসকলৰ জীৱন অৰ্থহীন, অধিকাৰহীন আৰু অৱহেলিত। লগতে নিশাৰ এন্ধাৰত উদ্ভ্রান্ত প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাই ৰাজপথৰ সুবিধা লৈ গোপন অভিসাৰ চলোৱাৰ দৃশ্যও বাস্তৱ সত্যৰ অংশ হিচাপে প্ৰকাশ পাইছে। এইদৰে কবিতাটোত ধনী-বিলাসী আৰু নিঃস্ব-বঞ্চিতৰ জীৱন, সমাজৰ বৈষম্য, অসামঞ্জস্য আৰু আধুনিকতাৰ সৃষ্টি কৰা অৱক্ষয় সুন্দৰকৈ চিত্ৰিত হৈছে।
গ) দীঘল প্ৰশ্ন।
১। ‘ৰাজপথ’ কবিতাটিৰ জৰিয়তে আধুনিক সভ্যতাই সৃষ্টি কৰা প্ৰেমৰ নগ্ন স্বৰূপ কেনেদৰে প্ৰকাশিত হৈছে – বুজাই লিখা ৷
উত্তৰঃ ভৱানন্দ দত্তৰ ‘ৰাজপথ’ কবিতাত আধুনিক নগৰীয়া সভ্যতাই সৃষ্টি কৰা প্ৰেমৰ নগ্ন আৰু বাস্তৱিক ৰূপ সুস্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হৈছে। সময়ৰ লগে লগে পুৰণি আত্মিক আৰু সার্বিক প্ৰেমৰ ভাবধাৰা পৰিৱৰ্তিত হৈ দৈহিক আৰু জটিল ৰূপ গ্ৰহণ কৰিছে, যাৰ মূল কাৰণ হৈছে মহাযুদ্ধ, পৰিবেশ-পৰিস্থিতিৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন আৰু আধুনিক নগৰীয়া জীৱন। ৰাজপথৰ নিশাৰ অন্ধকাৰত প্ৰশান্ত ৰাজপথৰ সুবিধা লৈ উদ্ভ্ৰান্ত প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাই গোপন অভিসাৰ চলায়। লগতে জীৱিকা অৰ্জনৰ বাবে ঘূৰি ফুৰা ভদ্ৰ মহিলাই সমাজৰ চকুত ধূলি দি ডাঙৰ অট্টালিকাত দৈহিক প্ৰেমৰ সুখ বিক্ৰী কৰে। কবিতাটোত আধুনিক নগৰ সভ্যতাৰ এই বাস্তৱিক, নগ্ন আৰু জটিল প্ৰেমৰ দৃষ্টান্ত সুন্দৰভাবে প্ৰতিফলিত হৈছে।
২। সমাজ জীৱনৰ শ্ৰেণী বৈষম্যৰ ছবিখন ‘ৰাজপথ’ কবিতাটিত কেনেদৰে প্ৰকাশিত হৈছে বুজাই লিখা ৷
উত্তৰঃ ভৱানন্দ দত্তৰ ‘ৰাজপথ’ কবিতাত সমাজৰ শ্ৰেণী-বৈষম্য সুস্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হৈছে। একপিনে ধনতান্ত্ৰিক সমাজ ব্যৱস্থাই সৃষ্টি কৰা অট্টালিকা আৰু বিলাসী জীৱনৰ ছবি, আনপিনে ফুটপাথত ভিক্ষাৰ শূন্য পাত্ৰ লৈ শুই থকা গৃহহীন, বঞ্চিত আৰু নিঃশ্ৰেয়স লোকসকল—এই দুয়োটা পৰস্পৰবিৰোধী চিত্ৰৰ মাজেৰে কবিয়ে শ্ৰেণী-বৈষম্যৰ বাস্তৱ ৰূপ নিপুণভাৱে উপস্থাপন কৰিছে। এইদৰে ৰাজপথে ধনীবৰ্গ আৰু দুখীয়া লোকসকলৰ পৃথক জীৱন-অভিজ্ঞতাৰ দ্বন্দ্ব আৰু সমাজৰ বৈষম্যৰ দৃষ্টান্তক প্ৰকাশ কৰিছে।
৩। ‘ৰাজপথ’ কবিতাটিৰ শেষভাগত ৰাজপথক কাৰ আশ্ৰয়স্হলী হিচাপে প্ৰকাশ কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভৱানন্দ দত্তৰ ‘ৰাজপথ’ কবিতাৰ শেষভাগত ৰাজপথক গৃহহীন, বঞ্চিত আৰু অতি দৰিদ্ৰ লোকসকলৰ শেষ আশ্ৰয়স্থলী হিচাপে প্ৰতিফলিত কৰা হৈছে। কবিয়ে দেখুৱাইছে যে সমাজৰ সকলো লোক আৰ্থিকভাৱে সমান নহয়—কোনোবাই অতি ধনী, মধ্যমীয়া জীৱন যাপন কৰে, আৰু গৃহহীন, নিঃশ্ৰেয়স লোকসকল ভিক্ষাৰ দ্বাৰাই জীৱন নিৰ্ভৰ কৰে। এনে লোকসকলৰ বাবে ৰাজপথৰ ফুটপাথেই শেষ আশ্ৰয়; তেওঁলোকে শূন্য ভিক্ষা পাত্ৰ লৈ শুই পৰে আৰু ৰাজপথক জীৱন নিৰ্বাহৰ এক অব্যৱহৃত আশ্ৰয়স্থান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। কবিতাৰ শেষাংশত ৰাজপথক এইদৰে নিঃশ্ৰেয়স আৰু বঞ্চিত শ্ৰেণীৰ আশ্ৰয়স্থলী হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰি সমাজৰ বৈষম্য আৰু দুৰ্দশাৰ বাস্তৱতা সুস্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
৪। ‘ৰাজপথ’ কবিতাটিত ‘বঞ্চিতৰ বাচিবৰ বাঞ্ছা’ মানে কি কথা কোৱা হৈছে বুজাই লিখা ৷
উত্তৰঃ ভৱানন্দ দত্তৰ ‘ৰাজপথ’ কবিতাত ‘বঞ্চিতৰ বাচিবৰ বাঞ্ছা’ পদ্যাংশৰ জৰিয়তে সমাজৰ গৃহহীন, নিঃশ্ৰেয়স, ভোকাতুৰ আৰু অধিকাৰহীন লোকসকলৰ জীৱনযাত্ৰাৰ কথা প্ৰতিফলিত কৰিছে। ইয়াত বঞ্চিত মানে হৈছে প্ৰতাৰিত বা আশাহীন, আৰু বাঞ্ছা মানে হৈছে জীয়াই থাকিবলৈ থকা ইচ্ছা। যদিও এই লোকসকল সমাজৰ সকলো সুবিধা, আৱাস আৰু বস্ত্ৰৰ পৰা বঞ্চিত, তথাপি তেওঁলোক জীৱনৰ প্ৰতি থকা প্ৰকৃত মমতা আৰু বাচি থাকিবলৈ থকা ইচ্ছাৰ বাবে ফুটপাথতে বা অন্য কোনো স্থানতে জীৱন কটাবলৈ বাধ্য হয়। কবিয়ে দেখুৱাইছে যে বঞ্চিতসকলৰ শেষ আশ্ৰয় তথা জীৱনধাৰাৰ একমাত্ৰ পথ হৈছে ৰাজপথ।
৫। প্ৰসংগ-সংগতি দৰ্শাই ব্যাখ্যা কৰা:
ক) আন্ধাৰ ৰাতিৰ সুযোগ লৈ
সমাজৰ চকুত ধূলি দিয়া
জীৱিকা-সন্ধানী ভদ্ৰ-বনিতাৰ
চৰণাঘাত লভিছা ক’ত!
উত্তৰঃ উক্ত কবিতাফাঁকি আমাৰ পাথ্য়পুথিৰ অন্তৰ্গত বাস্তৱবাদী কবি ভৱানন্দ দত্তৰ ৰচিত ‘ৰাজপথ’ নামৰ কবিতাটিৰ পৰা তুলি অনা হৈছে।
কবিতাফাঁকিৰ জৰিয়তে কবিয়ে আধুনিক সভ্যতাই সৃষ্টি কৰা প্ৰেমৰ নগ্ন ৰূপটো উদঙাই দিব খুজিছে।
এই কবিতাতোত কবিয়ে ৰাজপথৰ দৃশ্যক কেন্দ্ৰ কৰি জীৱনৰ কঠোৰ বাস্তৱতা আৰু মানৱজীৱনৰ বাস্তৱ অৱস্থাৰ প্ৰতিফলিত কৰিছে। কবিয়ে বিশেষকৈ জীৱিকা-সন্ধানী ভদ্ৰ-বনিতাৰ ছবি আঁকিছে, যাক ৰাজপথত এন্ধাৰ ৰাতি দেখা যায়। ভদ্ৰসুলভ ৰূপ-বিলাসিতা যিসকলৰ দিনৰ সমাজত শুদ্ধ, শিষ্ট আৰু সন্মানজনক চৰিত্ৰ বুলি ধৰা হয়, সেইসকলও ৰাতি, পেটৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ বাবে, বনিতাৰ ৰূপ গ্ৰহণ কৰে। কবিয়ে দেখুৱাইছে যে বাস্তৱ জীৱনত মানুহে নিজৰ পেট পুৰাবলৈ বহু কাম কৰা বাঞ্ছনীয় বুলি বিবেচনা কৰে, আৰু একধৰণৰ নিষ্ঠুৰতাৰে জীৱনযাপন কৰে।
খ) পাঁচ তলাৰ ওপৰত শুনা যায় ৰেডিঅ’ৰ গান,
অৰ্গেনত ৰবীন্দ্ৰ-সংগীত,
ডবল তলিচা পৰা মেহগনি পালেঙত
বিৰহ-কাতৰা কলেজ গাৰ্লৰ
অলসায়িত দেহা ৷
উত্তৰঃ উক্ত কবিতাফাঁকি আমাৰ পাথ্য়পুথিৰ অন্তৰ্গত বাস্তৱবাদী কবি ভৱানন্দ দত্তই ৰচনা কৰা ‘ৰাজপথ’ নামৰ কবিতাটিৰ পৰা তোলা হৈছে।
এই কবিতাফাকিৰ মাজেৰে কবিয়ে বিত্তবান লোকৰ কৰ্মৰ আভাস দিবলৈ চেষ্টা কৰিছে ।
কবিতাটোৰ মাজেৰে কবিয়ে সমাজৰ বিত্তশালী আৰু গৃহহীন লোকৰ জীৱনৰ এক তীব্ৰ বিপৰীত ছবি আঁকিছে। ৰাজপথক কেন্দ্ৰ কৰি তেওঁ বিত্তশালী লোকৰ জীৱনধাৰা আৰু সেইবোৰৰ বৈভৱ প্ৰদৰ্শন কৰিছে। বিত্তশালী লোকৰ ঘৰ, অৰ্থাৎ ৰাজপথৰ কাষৰ অট্টালিকা। শিল্প-সংগীতৰ প্ৰতি প্ৰেম থকা এই লোকৰ ঘৰ-ঘৰৰ কোঠাত ৰেডিঅ’ৰ গান বাজে আৰু অৰ্গেনত ৰবীন্দ্ৰ-সংগীতৰ সুৰে ঘৰখন ভৰি উঠে। তেওঁলোকৰ ভৱনসমূহৰ কাৰু-কাৰ্যও অত্যন্ত সুকীয়া, আৰু মজিয়াত দখনকৈ দলিচা পৰা থাকে।
ইয়াৰ বিপৰীতে, গৃহহীন লোকৰ জীৱন সম্পূৰ্ণ অন্য ৰূপৰ। তেওঁলোকে ৰাজপথকেই নিজৰ ঘৰ বা আশ্ৰয় হিচাপে মানি লয়। কবিয়ে ৰাজপথৰ এই দুয়োটা দিশৰ মাজেৰে সমাজৰ অমানৱিক বৈষম্য আৰু বাস্তৱৰ কঠোৰতা প্ৰকাশ কৰিছে। বিত্তশালী লোকৰ মেহগনি পালেঙত থকা বস্তুবোৰ আৰু বিলাসিতা, যেন বিৰহ-কাতৰা কলেজীয়া ছোৱালীৰ দেহাইও শোভা বৃদ্ধি কৰে। কবিয়ে এই ধৰণে বিত্তশালী লোকৰ অট্টালিকাৰ অন্তঃসপুৰৰ ভৱন আৰু বৈভৱৰ বৰ্ণনা দিছে, য’ত আৰাম, সৌন্দর্য আৰু বিলাসিতাৰ এক উজ্জ্বল প্ৰতিফলন দেখা যায়।
গ) আৰু তাৰ তলতেই ফুটপাথত
(ধন্য তোমাৰ দয়া!)
শূন্য ভিক্ষা পাত্ৰ লৈ শুই পৰা
মৃতপ্ৰায় কংকালৰ শাৰী ৷
উত্তৰঃ উক্ত কবিতাফাঁকি আমাৰ পাথ্য়পুথিৰ অন্তৰ্গত কবি ভৱানন্দ দত্ত দেৱৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘ৰাজপথ’ নামৰ কবিতাটিৰ পৰা তুলি অনা হৈছে।
কবিতাটোত সমাজৰ সৰ্বহাৰা তথা দৰিদ্ৰৰ দুখ-দুৰ্গতিৰ এক তীব্ৰ আৰু বাস্তৱবাদী চিত্র দাঙি ধৰিছে।
কবিতাত দেখুওৱা হৈছে যে বিত্তশালী লোকৰ বিলাসিতা আৰু পাঁচ-মহলীয়া অট্টালিকাৰ তলতেই ফুটপাথত শুই থকা সৰ্বহাৰাৰ অৱস্থা। ভিক্ষাৰ শূণ্য পাত্ৰ লৈ শুই থকা, মৃতপ্ৰায় দেহৰ কংকালৰ শাৰী দেখুৱাইছে দৰিদ্ৰ আৰু দুখী মানুহৰ অৱহেলিত জীৱন। এই ছবিয়ে সমাজৰ এক তীব্ৰ বৈষম্যৰ প্ৰতিফলন কৰে— এফালে ধনতান্ত্ৰী সমাজৰ বিলাসিতা আৰু আৰাম, আনফালে পেটৰ অভাৱত দুখ-দুৰ্গতিত কুৰাই থকা সৰ্বহাৰা।