বৰগীত — “উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে”

---

(ক) অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। মাধৱদেৱৰ জন্ম ক’ত হৈছিল?

উত্তৰঃ মাধৱদেৱৰ জন্ম উত্তৰ লখিমপুৰৰ নাৰায়ণপুৰ অঞ্চলত হৈছিল।

২। শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ প্ৰথম সাক্ষাতক কি বুলি অভিহিত কৰা হয়?

উত্তৰঃ শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ প্ৰথম সাক্ষাতক ‘মণিকাঞ্চন সংযোগ’ বুলি অভিহিত কৰা হয়।

৩। কোনখন গ্ৰন্থক মাধৱদেৱৰ সাহিত্যিক জীৱনৰ কীৰ্তিস্তম্ভ বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰঃ ‘নামঘোষা’ গ্ৰন্থখনক মাধৱদেৱৰ সাহিত্যিক জীৱনৰ কীৰ্তিস্তম্ভ বুলি কোৱা হয়।

৪। মাধৱদেৱে কিমানটা বৰগীত ৰচনা কৰিছিল?

উত্তৰঃ মাধৱদেৱে ১৫৭টা বৰগীত ৰচনা কৰিছিল।

৫। ‘উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতটো কি ৰাগত বন্ধা?

উত্তৰঃ ‘উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতটো ‘কৌ’ ৰাগত বন্ধা।

---

(খ) চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। বৰগীত কাক বোলে? বৰগীতৰ বিষয়বস্তুক কেইটা ভাগত ভগাব পাৰি? ভাগসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ মহাপুৰুষ শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ দ্বাৰা ৰচিত, গভীৰ আধ্যাত্মিক ভাবসম্পন্ন আৰু শাস্ত্ৰীয় ৰাগ-ৰাগিণীত বন্ধা গীতসমূহক বৰগীত বোলা হয়।

বৰগীতৰ বিষয়বস্তুক সাধাৰণতে ছটা ভাগত ভগাব পাৰি। সেইবোৰ হ’ল—

১. লীলা
২. বিৰহ
৩. বিৰক্তি
৪. পৰমাৰ্থ
৫. চোৰ
৬. চাতুৰি

২। ড° বাণীকান্ত কাকতিয়ে বৰগীতবোৰক কিয় ‘Noble Numbers’ বুলি কৈছে?

উত্তৰঃ বৰগীতসমূহ ভাব, ভাষা, সুৰ, ৰাগ-তাল, আধ্যাত্মিক গভীৰতা আৰু ভক্তিৰসৰ দিশে অতি উচ্চমানৰ। ইয়াত বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ গূঢ় তত্ত্ব সহজ অথচ গাম্ভীৰ্যপূৰ্ণ ৰূপত প্ৰকাশ পাইছে। এই মহত্ত্ব, শাস্ত্ৰীয় সংগীতধৰ্মিতা আৰু গভীৰ আধ্যাত্মিক আবেদন দেখি ড° বাণীকান্ত কাকতিয়ে বৰগীতসমূহক ‘Noble Numbers’ বুলি অভিহিত কৰিছিল।

৩। মাধৱদেৱৰ বৰগীতৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰঃ মাধৱদেৱৰ বৰগীতৰ অন্যতম প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল বাৎসল্য ভাবৰ প্ৰকাশ। তেওঁৰ বহু বৰগীতত শিশু কৃষ্ণৰ লীলা, মাতৃ যশোদাৰ মৰম, স্নেহ, আকুলতা আৰু কৃষ্ণৰ প্ৰতি মাতৃসুলভ মমতাৰ মনোমোহা চিত্ৰ পোৱা যায়। ইয়াৰ লগতে দাস্য ভাব আৰু ভক্তিৰসো তেওঁৰ বৰগীতত গভীৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে।

৪। ‘সব পুৰুষৰ শিৰৰ ভূষণ’ বুলি কোনে, কাক, কিয় কৈছে?

উত্তৰঃ মাতৃ যশোদাই শ্ৰীকৃষ্ণক ‘সব পুৰুষৰ শিৰৰ ভূষণ’ বুলি কৈছে। শ্ৰীকৃষ্ণ সকলোৰে আৰাধ্য, সকলো পুৰুষৰ শ্ৰেষ্ঠ আৰু পৰম পুৰুষ। সেই মহিমাময় কৃষ্ণক যশোদাই নিজৰ পুত্ৰৰূপে কোলাত লৈ মৰমেৰে এইদৰে সম্বোধন কৰিছে।

৫। ‘সিদ্ধ মুনিগণে চিন্তিয়া নপাৱে / সো হৰি যশোৱা কোলে’— সিদ্ধ মুনিগণে নোপোৱা হৰিক যশোদাই কিহৰ বলত পুত্ৰৰূপে পালে বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ সিদ্ধ মুনি-ঋষিসকলে কঠোৰ ধ্যান, যোগ আৰু তপস্যা কৰিও যিজন ভগৱানক লাভ কৰিব নোৱাৰে, সেই শ্ৰীকৃষ্ণক মাতৃ যশোদাই নিজৰ পুত্ৰৰূপে কোলাত লৈছে। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল যশোদাৰ গভীৰ ভক্তি আৰু নিঃস্বাৰ্থ মাতৃস্নেহ। মাধৱদেৱে ইয়াৰ জৰিয়তে দেখুৱাইছে যে ভগৱান ভক্তিৰ অধীন। সৰল, নিষ্কলুষ আৰু আন্তৰিক ভক্তিৰ বলত ভগৱানক লাভ কৰিব পৰা যায়।

---

(গ) দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

১। মাধৱদেৱৰ ‘উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতটোৰ মূল কথাখিনি আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ মাধৱদেৱৰ ‘উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতটো বাৎসল্য ৰস আৰু ভক্তিৰসৰ এক অপূৰ্ব নিদৰ্শন।

বৰগীতটোৰ আৰম্ভণিতে মাতৃ যশোদাই শুই থকা শিশু কৃষ্ণক পুৱাৰ সময়ত মৰমেৰে জগাইছে। তেওঁ কৃষ্ণক ‘বাপু’, ‘গোপাল’, ‘কমল-নয়ন’, ‘প্ৰাণধন’ আদি স্নেহময় শব্দেৰে সম্বোধন কৰিছে। পুৱাই গৈছে, তথাপিও কৃষ্ণ টোপনিত মগ্ন হৈ আছে। সেয়ে যশোদাই পুত্ৰক মৰমেৰে উঠিবলৈ কৈছে।

যশোদাই কৃষ্ণক কোলাত লৈ বুকুৰ মাজত সাৱটি ধৰে আৰু বাৰে বাৰে চুমা খাই আনন্দ লাভ কৰে। এই দৃশ্যত মাতৃ-পুত্ৰৰ স্বাভাৱিক আৰু গভীৰ স্নেহ অতি হৃদয়স্পৰ্শীভাৱে প্ৰকাশ পাইছে।

কিন্তু কৃষ্ণ কেৱল যশোদাৰ সন্তান নহয়; তেওঁ ত্ৰিজগতৰ পতি, সকলোৰে আৰাধ্য আৰু পৰমেশ্বৰ। সিদ্ধ মুনি-ঋষিসকলে বহু সাধনাৰ পাছতো যাক লাভ কৰিব নোৱাৰে, সেই ভগৱানক যশোদাই নিজৰ ভক্তি আৰু মাতৃস্নেহৰ বলত পুত্ৰৰূপে লাভ কৰিছে।

এইদৰে বৰগীতটিত একেলগে তিনিটা মূল ভাব প্ৰকাশ পাইছে—বাৎসল্য, ভক্তি আৰু কৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক মহিমা। মাধৱদেৱে মাতৃস্নেহৰ কোমল দৃশ্যৰ মাজেৰে ভক্তিৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব প্ৰকাশ কৰিছে।

২। বৰগীতটোৰ মাজেৰে যশোদাৰ মাতৃস্নেহ কিদৰে প্ৰকাশিত হৈছে বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ ‘উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতটোত যশোদাৰ মাতৃস্নেহ অত্যন্ত কোমল আৰু মনোমোহা ৰূপত প্ৰকাশ পাইছে।

পুৱাই যোৱাৰ পাছতো শিশু কৃষ্ণ টোপনিত থাকোঁতে যশোদাই তেওঁক ককৰ্থনা কৰি নহয়, মৰম-স্নেহেৰে জগাইছে। ‘বাপু’, ‘গোপাল’, ‘কমল-নয়ন’, ‘প্ৰাণধন’ আদি শব্দ ব্যৱহাৰ কৰি মাতৃৰ হৃদয়ৰ আকুল স্নেহ প্ৰকাশ কৰিছে।

যশোদাই কৃষ্ণৰ মুখখন চাই আপ্লুত হয়, তেওঁক বুকুৰ মাজত সাৱটি লয়, কোলাত তুলি বাৰে বাৰে চুমা খায়। এই সৰু সৰু কাৰ্যৰ মাজেৰেই এগৰাকী মাতৃৰ সন্তানৰ প্ৰতি থকা নিঃস্বাৰ্থ প্ৰেম, মমতা আৰু আত্মীয়তা সুস্পষ্টভাৱে ফুটি উঠিছে।

বিশেষ তাৎপৰ্য এই যে যশোদাৰ বাবে কৃষ্ণ প্ৰথমে তেওঁৰ সন্তান, তাৰ পাছতহে ত্ৰিজগতৰ অধিপতি। এই মানৱীয় মাতৃস্নেহই বৰগীতটোক অতি জীৱন্ত আৰু হৃদয়স্পৰ্শী কৰি তুলিছে।

৩। বৰগীতটোৰ মাজেৰে শ্ৰীকৃষ্ণৰ মানৱীয় আৰু ঐশ্বৰিক ৰূপ কিদৰে পৰিস্ফুট হৈছে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ আলোচ্য বৰগীতটোত শ্ৰীকৃষ্ণৰ মানৱীয় আৰু ঐশ্বৰিক—দুয়োটা ৰূপেই সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে।

মানৱীয় ৰূপত কৃষ্ণক এগৰাকী সাধাৰণ শিশুৰ দৰে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। তেওঁ পুৱালৈকে টোপনি গৈ আছে, মাতৃ যশোদাই মৰমেৰে জগাইছে, কোলাত লৈছে, বুকুত সাৱটি ধৰিছে আৰু চুমা খাইছে। এইবোৰ দৃশ্যত কৃষ্ণৰ সহজ-সৰল শিশু ৰূপটো প্ৰকাশ পাইছে।

আনহাতে, কৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক ৰূপো বৰগীতটোত সমান শক্তিৰে প্ৰকাশিত। তেওঁ ‘সব পুৰুষৰ শিৰৰ ভূষণ’, তেওঁ ত্ৰিজগতৰ পতি। সিদ্ধ মুনিসকলে ধ্যান-তপস্যা কৰিও যাক লাভ কৰিব নোৱাৰে, সেই হৰিক যশোদাই কোলাত লৈছে।

এই বৈপৰীত্যই বৰগীতটোৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰিছে। একফালে কৃষ্ণ মাতৃৰ মৰমত শুই থকা সাধাৰণ শিশু, আনফালে তেওঁ বিশ্বজগতৰ অধিপতি। মাধৱদেৱে এই দুয়োটা ৰূপৰ সমন্বয় ঘটাই দেখুৱাইছে যে ভক্তিৰ বলত পৰমেশ্বৰো ভক্তৰ ওচৰত অতি সুলভ হৈ পৰে।

৪। বৰগীতটোৰ মাধ্যমেৰে ভক্তিৰ প্ৰকাশ কিদৰে ঘটিছে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ‘উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতটোৰ মূল অন্তঃসুৰেই হৈছে ভক্তি। যদিও গীতটোৰ বাহ্যিক ৰূপ মাতৃ যশোদা আৰু শিশু কৃষ্ণৰ স্নেহময় সম্পৰ্কক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছে, তাৰ অন্তৰালত ভক্তিৰ গভীৰ তত্ত্ব লুকাই আছে।

মাধৱদেৱে শ্ৰীকৃষ্ণক ‘সব পুৰুষৰ শিৰৰ ভূষণ’ আৰু ‘ত্ৰিজগত পতি’ বুলি অভিহিত কৰিছে। অৰ্থাৎ কৃষ্ণ কোনো সাধাৰণ শিশু নহয়; তেওঁ পৰমেশ্বৰ। সেইজন পৰমেশ্বৰক লাভ কৰিবলৈ সিদ্ধ মুনি-ঋষিসকলে যুগ যুগ ধৰি ধ্যান-তপস্যা কৰে, তথাপিও তেওঁক সহজে লাভ কৰিব নোৱাৰে।

কিন্তু মাতৃ যশোদাই সেই হৰিক পুত্ৰৰূপে লাভ কৰি কোলাত লৈছে, বুকুত সাৱটি ধৰিছে আৰু চুমা খাইছে। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে তেওঁৰ সৰল, নিঃস্বাৰ্থ আৰু গভীৰ ভক্তি। ইয়াৰ দ্বাৰাই মাধৱদেৱে দেখুৱাইছে যে ভগৱান বাহ্যিক আড়ম্বৰ বা কঠোৰ সাধনাতকৈ আন্তৰিক ভক্তিত অধিক সন্তুষ্ট হয়।

বৰগীতটোৰ শেষত কবিয়ে নিজকে ‘মূৰুখ মাধৱ’ বুলি কোৱাৰ মাজেৰে বিনয় আৰু দাস্যভাবো প্ৰকাশ কৰিছে। এইদৰে বাৎসল্যৰ আবৰণৰ ভিতৰেৰে বৰগীতটোত ভক্তিৰ মহিমা অতি সুন্দৰভাৱে ফুটাই তোলা হৈছে।

৫। প্ৰসংগ-সংগতি দৰ্শাই ব্যাখ্যা কৰা—

“ত্ৰিজগত পতি ভকতি মিলিল
মূৰুখ মাধৱে বোলে।”

উত্তৰঃ উদ্ধৃত পদফাঁকি মহাপুৰুষ মাধৱদেৱ ৰচিত ‘উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতটোৰ পৰা লোৱা হৈছে।

ইয়াত কবিয়ে ভক্তিৰ মহিমা প্ৰকাশ কৰিছে। শ্ৰীকৃষ্ণ স্বৰ্গ, মৰ্ত্য আৰু পাতাল—তিনিও জগতৰ অধিপতি; সেয়েহে তেওঁ ‘ত্ৰিজগত পতি’। তেওঁক লাভ কৰিবলৈ সিদ্ধ মুনি-ঋষিসকলে কঠোৰ সাধনা কৰে, তথাপিও তেওঁলোকৰ বাবে ভগৱান সহজলভ্য নহয়।

কিন্তু মাতৃ যশোদাই গভীৰ মাতৃস্নেহ আৰু ভক্তিৰ বলত সেই পৰমেশ্বৰক নিজৰ পুত্ৰৰূপে লাভ কৰিছে। অৰ্থাৎ ভক্তিৰ দ্বাৰাই ত্ৰিজগতৰ পতি ভক্তৰ সৈতে মিলিত হয় আৰু ভক্তৰ অধীন হৈ পৰে।

শেষত ‘মূৰুখ মাধৱে বোলে’ বুলি কবিয়ে নিজকে অতি নগণ্য আৰু অজ্ঞানী বুলি প্ৰকাশ কৰি গভীৰ বিনয় দেখুৱাইছে। মহাপুৰুষীয়া বৈষ্ণৱ সাহিত্যত এই বিনয় আৰু দাস্যভাব এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য।

সুতৰাং পদফাঁকিটোৰ মূল তাৎপৰ্য হ’ল—সৰল আৰু আন্তৰিক ভক্তিৰ বলত পৰমেশ্বৰকো লাভ কৰিব পৰা যায়।

---

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। ‘মণিকাঞ্চন সংযোগ’ বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰঃ শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ প্ৰথম মিলনক ‘মণিকাঞ্চন সংযোগ’ বুলি কোৱা হয়। এই মিলনে অসমৰ বৈষ্ণৱ ধৰ্ম, সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিক নতুন শক্তি প্ৰদান কৰিছিল।

২। ‘নামঘোষা’ৰ ৰচয়িতা কোন?

উত্তৰঃ মহাপুৰুষ মাধৱদেৱ।

৩। ‘উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতত মূলত কোন ৰস প্ৰকাশ পাইছে?

উত্তৰঃ বাৎসল্য ৰস।

৪। বৰগীতটোত যশোদাই কাক জগাইছে?

উত্তৰঃ শিশু শ্ৰীকৃষ্ণক।

৫। ‘কমল-নয়ন’ বুলি কাক সম্বোধন কৰা হৈছে?

উত্তৰঃ শ্ৰীকৃষ্ণক।

৬। ‘প্ৰাণধন’ শব্দটোৱে কি প্ৰকাশ কৰিছে?

উত্তৰঃ পুত্ৰ কৃষ্ণৰ প্ৰতি যশোদাৰ গভীৰ মৰম আৰু মমতা প্ৰকাশ কৰিছে।

৭। ‘ত্ৰিজগত পতি’ বুলি কাক কোৱা হৈছে?

উত্তৰঃ শ্ৰীকৃষ্ণক।

৮। সিদ্ধ মুনিসকলে কাক ধ্যান কৰিও নাপায়?

উত্তৰঃ শ্ৰীহৰিক।

৯। যশোদাই কৃষ্ণক কিহৰ বলত লাভ কৰিছিল?

উত্তৰঃ গভীৰ ভক্তি আৰু মাতৃস্নেহৰ বলত।

১০। মাধৱদেৱে নিজকে কি বুলি অভিহিত কৰিছে?

উত্তৰঃ ‘মূৰুখ মাধৱ’ বুলি।

---

MCQ

১। মাধৱদেৱৰ জন্ম ক’ত হৈছিল?

A) নাৰায়ণপুৰ
B) বৰদোৱা
C) মাজুলী
D) পাটবাউসী

উত্তৰঃ A) নাৰায়ণপুৰ

২। শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱৰ প্ৰথম সাক্ষাতক কি বুলি কোৱা হয়?

A) ধৰ্মসংযোগ
B) মণিকাঞ্চন সংযোগ
C) বৈষ্ণৱ মিলন
D) গুৰু-শিষ্য যোগ

উত্তৰঃ B) মণিকাঞ্চন সংযোগ

৩। মাধৱদেৱৰ সাহিত্যিক জীৱনৰ কীৰ্তিস্তম্ভ কোনখন?

A) কীৰ্তনঘোষা
B) ৰুক্মিণী হৰণ
C) নামঘোষা
D) ভক্তিৰত্নাৱলী

উত্তৰঃ C) নামঘোষা

৪। মাধৱদেৱে কিমানটা বৰগীত ৰচনা কৰিছিল?

A) ১০০
B) ১২০
C) ১৩৭
D) ১৫৭

উত্তৰঃ D) ১৫৭

৫। ‘উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ কি ৰাগত বন্ধা?

A) কৌ
B) বসন্ত
C) ধনশ্ৰী
D) ভটিয়ালী

উত্তৰঃ A) কৌ

৬। বৰগীতৰ বিষয়বস্তুক কিমান ভাগত ভগাব পাৰি?

A) চাৰি
B) ছয়
C) পাঁচ
D) সাত

উত্তৰঃ B) ছয়

৭। মাধৱদেৱৰ বৰগীতৰ প্ৰধান ৰস কোনটো?

A) শৃংগাৰ
B) কৰুণ
C) বাৎসল্য
D) বীৰ

উত্তৰঃ C) বাৎসল্য

৮। ‘Noble Numbers’ বুলি বৰগীতক কোনে অভিহিত কৰিছিল?

A) হেম বৰুৱা
B) লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
C) কালিৰাম মেধি
D) ড° বাণীকান্ত কাকতি

উত্তৰঃ D) ড° বাণীকান্ত কাকতি

৯। ‘সব পুৰুষৰ শিৰৰ ভূষণ’ বুলি কাক কোৱা হৈছে?

A) শ্ৰীকৃষ্ণক
B) বলৰামক
C) নন্দক
D) শংকৰদেৱক

উত্তৰঃ A) শ্ৰীকৃষ্ণক

১০। যশোদাই কৃষ্ণক কিহৰ পৰা জগাইছে?

A) খেলৰ পৰা
B) টোপনিৰ পৰা
C) ধ্যানৰ পৰা
D) পথাৰৰ পৰা

উত্তৰঃ B) টোপনিৰ পৰা

১১। ‘ত্ৰিজগত পতি’ বুলি কাক বুজোৱা হৈছে?

A) নন্দক
B) বলৰামক
C) শ্ৰীকৃষ্ণক
D) মাধৱদেৱক

উত্তৰঃ C) শ্ৰীকৃষ্ণক

১২। সিদ্ধ মুনিসকলে কাক ধ্যান কৰিও নাপায়?

A) যশোদাক
B) নন্দক
C) বলৰামক
D) হৰিক

উত্তৰঃ D) হৰিক

১৩। যশোদাই কৃষ্ণক কিহৰ বলত লাভ কৰিছে?

A) ভক্তিৰ বলত
B) ধনৰ বলত
C) তপস্যাৰ বলত
D) যুদ্ধৰ বলত

উত্তৰঃ A) ভক্তিৰ বলত

১৪। ‘মূৰুখ মাধৱ’ বুলি কোনে নিজকে কৈছে?

A) শংকৰদেৱে
B) মাধৱদেৱে
C) যশোদাই
D) নন্দই

উত্তৰঃ B) মাধৱদেৱে

১৫। ‘উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতৰ মূল ভাব কোনটো?

A) বীৰত্ব
B) বিৰহ
C) মাতৃস্নেহ আৰু ভক্তি
D) যুদ্ধ

উত্তৰঃ C) মাতৃস্নেহ আৰু ভক্তি

১৬। বৰগীতত কৃষ্ণৰ কোন দুটা ৰূপ প্ৰকাশ পাইছে?

A) বীৰ আৰু কৰুণ
B) হাস্য আৰু শৃংগাৰ
C) দাস আৰু স্বামী
D) মানৱীয় আৰু ঐশ্বৰিক

উত্তৰঃ D) মানৱীয় আৰু ঐশ্বৰিক

১৭। যশোদাই কৃষ্ণক কোনটো মৰমৰ সম্বোধনে মাতিছে?

A) বাপু
B) ৰজা
C) গুৰু
D) মুনি

উত্তৰঃ A) বাপু

১৮। মাধৱদেৱৰ বৰগীতত কোন ভাবো বিশেষভাৱে দেখা যায়?

A) বীৰভাব
B) দাস্যভাব
C) ৰৌদ্ৰভাব
D) হাস্যভাব

উত্তৰঃ B) দাস্যভাব

১৯। বৰগীত মূলত কিহৰ সৈতে জড়িত?

A) যুদ্ধ
B) ৰাজনীতি
C) ভক্তি আৰু আধ্যাত্মিকতা
D) বিজ্ঞান

উত্তৰঃ C) ভক্তি আৰু আধ্যাত্মিকতা

২০। বৰগীতটোৱে ভগৱান সম্পর্কে কি মূল কথা প্ৰকাশ কৰিছে?

A) ভগৱান দূৰৱৰ্তী
B) ভগৱান কেবল মুনিৰ
C) ভগৱান কেৱল ধনীৰ
D) ভগৱান ভক্তিৰ অধীন

উত্তৰঃ D) ভগৱান ভক্তিৰ অধীন

Teacher Generate Question Answer

বৰগীত (উঠ ৰে উঠ বাপু গোপাল হে)

(ক) অতি চমু প্ৰশ্নঃ

১। মাধৱদেৱৰ জন্ম ক’ত হৈছিল ?

উত্তৰঃ মাধৱদেৱৰ জন্মস্থান হৈছে উত্তৰ লখিমপুৰৰ নাৰায়ণপুৰ।

২। শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ প্রথম সাক্ষাতক কি বুলি অভিহিত কৰা হয় ?

উত্তৰঃ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু শ্ৰীশ্ৰী মাধৱদেৱৰ মাজৰ প্ৰথম সাক্ষাতকক অসমীয়া সাহিত্যত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়। এই প্ৰথম মিলনক “মণিকাঞ্চন সংযোগ” বুলি অভিহিত কৰা হয়। কাৰণ এই মিলনত দুয়ো গুণী ব্যক্তিৰ চিন্তাধাৰা, ধৰ্মীয় প্ৰবণতা আৰু ভক্তি-ভাৱৰ মিলন ঘটে। এই মিলনৰ ফলত শংকৰদেৱৰ দ্বাৰা আৰম্ভ হোৱা মহাপ্রভুৰ নৱসৃষ্ট ধৰ্মসাধনা আৰু মাধৱদেৱৰ ধ্যান-অভ্যাস একে ৰূপত মিলিত হৈ সমাজ, ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিত গভীৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে। “মণিকাঞ্চন সংযোগ” নামটোৱে দুয়োৰে গুণ, ভক্তি আৰু জ্ঞানৰ মেলবন্ধনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

৩। কোনখন গ্রন্থক মাধৱদেৱৰ সাহিত্যিক জীৱনৰ কীর্তিস্তম্ভ বুলি কোৱা হয় ?

উত্তৰঃ মাধৱ দেৱৰ সাহিত্য়িক জীৱনৰ কীৰ্তিস্তম্ভ হল- ‘নামঘোষা’।

৪। মাধৱদেৱে কিমানটা বৰগীত ৰচনা কৰিছিল ?

উত্তৰঃ মাধৱদেৱে ১৫৭ টা বৰগীত ৰচনা কৰিছিল।

৫। ‘উঠৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতটো কি ৰাগত বন্ধা ?

উত্তৰঃ মাধৱদেৱৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘উঠৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতটি ‘কৌ’ ৰাগত বন্ধা আছে।

(খ) চমু প্ৰশ্ন

১। বৰগীত কাক বোলে ? বৰগীতৰ বিষয়বস্তুক কেইটা ভাগত ভগাব পাৰি ? ভাগসমূহ উল্লেখ কৰা ।

উত্তৰঃ বৰগীত অসমীয়া সাহিত্যৰ এপদ অমূল্য সম্পদ। মহাপুৰুষ শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ দ্বাৰা বিৰচিত আধ্যাত্মিক ভাবসম্পন্ন আৰু ৰাগ-ৰাগিণীযুক্ত গীতসমূহক বৰগীত বুলি কোৱা হয়।

বৰগীতৰ বিষয়বস্তুক ছয় ভাগত ভগাব পাৰি। সেই ভাগসমূহ হ’লঃ—

(ক) লীলা অৰ্থাৎ পৰমপুৰুষ ভগৱানৰ অৱতাৰী লীলা।

(খ) বিৰহ অর্থাৎ যশোদা আৰু গোপ-গোপীৰ কৃষ্ণ বিদায়ত বিৰহ দুখ।

(গ) বিৰক্তি অৰ্থাৎ সংসাৰৰ প্ৰতি বিৰক্তি।

(ঘ) পৰমাৰ্থ।

(ঙ) চোৰ অৰ্থাৎ কৃষ্ণৰ চৌর্য ক্রিয়া।

(চ) চাতুৰি অৰ্থাৎ কৃষ্ণৰ চাতুৰি

২। ড॰ বাণীকান্ত কাকতিয়ে বৰগীতবোৰক কিয় ‘Noble numbers’ বুলি কৈছে?

উত্তৰঃ গুৰু দুজনাই বৈষ্ণৱ ধর্ম সম্পৰ্কীয় তাত্ত্বিক কথাবোৰ সৰ্বসাধাৰণৰ গ্ৰহণযোগ্য আৰু বোধগম্য হোৱাকৈ সহজ-সৰলভাৱে গীতত লিখিছিল। শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱ বিৰচিত বৰগীতসমূহ ইয়াৰ বিষয়বস্তুৰ গাম্ভীর্য, প্ৰকাশৰ সংযম, শাস্ত্ৰীয় ৰাগ-তালৰ প্ৰয়োগ, আধ্যাত্মিক ভাবৰ প্রাধান্য, অনুভূতিৰ গাঢ়তা, সত্ৰৰ চৈধ্য প্ৰসংগত স্থান লাভ আদি বিশেষত্বসমূহৰ কাৰণে অইন গীততকৈ শ্রেষ্ঠ। এনে বিশেষত্বৰ বাবেই ড° বাণীকান্ত কাকতিয়ে বৰগীতবোৰক ‘Noble Numbers’ বুলি কৈছে।

৩। মাধৱদেৱৰ বৰগীতৰ প্রধান বৈশিষ্ট্য কি ?

উত্তৰঃ বাৎসল্য আৰু দাস্য ভাব মাধৱদেৱৰ বৰগীতৰ প্রধান বৈশিষ্ট্য। যশোদা আৰু শ্রীকৃষ্ণৰ মমতাময় সম্পৰ্কৰ সৰল বৰ্ণনা থকা বৰগীতবোৰ বাৎসল্য ৰসেৰে সিক্ত। আকৌ, সংসাৰৰ মায়া-মোহ ত্যাগ কৰি বিষ্ণুৰ চৰণত আত্মসমর্পণৰ যি বৰ্ণনা সেয়া দাস্য ভাবেৰে সিক্ত। এই দুই ভাবৰেই প্রাচুর্য দেখা যায় মাধৱদেৱৰ বৰগীতসমূহত।

৪। ‘সব পুৰুষৰ শিৰৰ ভূষণ’ বুলি কোনে, কাক, কিয় কৈছে ?

উত্তৰঃ ‘সব পুৰুষৰ শিৰৰ ভূষণ’ বুলি যশোদাই কৃষ্ণক কৈছে।

শিৰত ভূষণ পৰিধান কৰাজনক সাধাৰণতে শ্রেষ্ঠ পুৰুষ বুলি বিবেচনা কৰা হয়। কৃষ্ণ হৈছে শিৰৰ ভূষণ পৰিধান কৰা সেই সকলো পুৰুষৰ ভূষণ অর্থাৎ তেওঁ পুৰুষৰো উত্তম। সকলো পুৰুষতকৈ উত্তম বা পৰম পুৰুষ অর্থতেই যশোদাই কৃষ্ণক প্রশ্নোদ্ধৃত কথাখিনি কৈছে।

৫। ‘সিদ্ধ মুনিগণে চিন্তিয়া নপাৱে

সো হৰি যশোৱা কোলে।’-সিদ্ধ মুনিগণে নোপোৱা হৰিক যশোদাই কিহৰ বলত পুত্রৰূপে পালে বুজাই লিখা ।

উত্তৰঃ হৰি বা শ্ৰীকৃষ্ণ হৈছে ত্ৰিজগতৰ পতি। মহা মহা সিদ্ধ মুনিগণ বহু বছৰ ধৰি যোগ সাধনা কৰিও তেওঁক উপলব্ধি কৰিব পৰা নাই। অথচ সেইহেন কৃষ্ণক যশোদাই নিজৰ কোলাত লৈছে। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে ভকতিৰ বল। যশোদা পৰম বিষ্ণুভক্ত আছিল, আৰু অন্তৰৰ সৰল ভক্তি আৰু মৰমৰ জৰিয়তে মহা যোগীও নোপোৱা কৃষ্ণক পুত্ৰৰূপে পাইছে। ই দেখুৱাই যে ভগৱান সদায় ভক্তিৰ অধীন, আৰু সত্য ভকতিৰ আগত সকলো সাধনা অসাৰ।

(গ)দীঘল প্ৰশ্ন :

১। মাধৱদেৱৰ ‘উঠৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ বৰগীতটোৰ মূল কথাখিনি আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ মাধৱদেৱৰ ‘উঠৰে উঠ বাপু গোপাল হে’ৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বাৎসল্য ভাৱৰ প্ৰকাশ। ‘বৎস’ মানে শিশু; বৰগীতত ভগবান শ্ৰী কৃষ্ণৰ শিশু কালৰ নানান ক্ৰিয়া-কলাপ মনোমুগ্ধকৰ ৰূপত বৰ্ণিত।

এই বৰগীততিট মাতৃ যশোদাই কৃষ্ণক মৰমেৰে টোপনিৰ পৰা জগাইছে, ৰাতিপুৱাৰ পাছতো টোপনিৰ পৰা নুঠা শিশুক “বাপু, কমল-নয়ন, প্রাণধন” আদি বুলি সম্বোধন কৰি স্নেহৰে জগাইছে। “সৰ্ব পুৰুষৰ শিৰৰ ভূষণ” বুলি অৰ্থাৎ সকলোৰে আৰাধ্য কৃষ্ণক বুকুত বান্ধি কোলাত লৈ যশোদাই বাৰম্বাৰ চুমা খাইছে।

বৰগীততিট মাধৱদেৱে মাতৃ-সন্তানৰ স্নেহ, কৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক ৰূপ আৰু মাহাত্ম্যৰ লগতে ভক্তিৰ প্ৰভাৱ আৰু মহত্ব স্পষ্ট ৰূপত প্ৰকাশ কৰিছে। সিদ্ধ মুনিগণ বহু ধ্যান আৰু সাধনাৰ পাছতো কৃষ্ণক নোপায়, অথচ যশোদাই পৰম ভক্তিৰে কৃষ্ণক পুত্ৰৰূপে লাভ কৰি মৰম কৰিছে। এইদৰে, কবিয়ে ভক্তিৰ শ্রেষ্ঠত্ব আৰু ভগৱান সদায় ভক্তৰ অধীন এই কথা প্ৰকাশ কৰিছে।

২। বৰগীতটোৰ মাজেৰে যশোদাৰ মাতৃস্নেহ কিদৰে প্রকাশিত হৈছে বুজাই লিখা

উত্তৰঃ বৰগীতটোত মহাপুৰুষ শ্ৰী শ্ৰী মাধৱদেৱে এটি স্নিগ্ধ পুৱাৰ দৃশ্য দেখুৱাইছে। মাতৃ যশোদাই নিজৰ পুত্ৰক কৃষ্ণক মৰম আৰু যত্নেৰে টোপনিৰ পৰা জগাইছে। তেওঁৰ বাবে কৃষ্ণ প্ৰাণৰো প্ৰাণ। পুত্ৰৰ উজ্জ্বল মুখ আৰু কোমল অভিব্যক্তি দেখিলে যশোদা মাতৃস্নেহে আত্মবিভোৰ হৈ পৰে। “বাপু” বুলি সম্বোধন কৰি, তেওঁ কৃষ্ণক টোপনিৰ মোহ ত্যাগ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিছে আৰু কোলাত তুলি নিজৰ বুকুত আশ্ৰয় দিছে।

কবি গুৰুজনাই যশোদাৰ অন্তৰৰ গভীৰ মাতৃস্নেহ সুন্দৰ শব্দ আৰু চিত্ৰায়ণৰ মাজেৰে প্ৰকাশ কৰিছে। পুত্ৰৰ প্ৰতি যশোদাৰ অসীম মৰম, স্নেহ আৰু আকুলতা বৰ্ণনা কৰাত পাঠকক অন্তৰৰ পৰা স্পৰ্শ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। এইদৰে, বৰগীতটোৱে মাতৃস্নেহৰ অপূৰ্ব সৌন্দর্য প্ৰকাশ কৰে।

৩। বৰগীতটোৰ মাজেৰে শ্রী কৃষ্ণৰ মানৱীয় আৰু ঐশ্বৰিক ৰূপ কিদৰে পৰিস্ফুট হৈছে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ বৰগীতটোৰ আৰম্ভণিতে এটি মনোমোহা পুৱা চিত্ৰিত হৈছে। শিশু কৃষ্ণ নিদ্ৰামগ্ন অৱস্থাত আছে, যিটো দৃশ্য সকলো শিশুৰ পুৱা মাকে জগাই দিয়া প্ৰাকৃতিক পৰিপ্ৰেক্ষিতৰ দৰে। মাতৃ যশোদাই শুই থকা কৃষ্ণক মৰমেৰে বাৰে বাৰে জগাইছে। এই দৃশ্যৰ জৰিয়তে কবিয়ে কৃষ্ণৰ মানৱীয় ৰূপৰ সুন্দৰ বৰ্ণনা আগবঢ়াইছে, য’ত তেওঁ মাকৰ কোলাত উঠি, মাতৃৰ মৰমৰ অবিৰাম আহ্বানৰ প্ৰতি প্ৰতিক্ৰিয়া জনাইছে।

অন্য ফালে, বৰগীতটোত কৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক ৰূপো প্ৰকাশ পায়। হৰি বা শ্ৰীকৃষ্ণ হৈছে ত্ৰিজগতৰ অধিপতি। মহা সিদ্ধ মুনিসকলে বহু বছৰ ধৰি যোগ সাধনা কৰিও তেওঁক বিচাৰি নাপায়। তথাপি সেই কৃষ্ণই যশোদাৰ কোলাত উঠি আছে। কবিয়ে দেখুৱাইছে যে, ভগৱান সদায় ভক্তৰ অধীন, আৰু গভীৰ ভক্তিৰ বলত সাধাৰণ মানুহৰ দৰে যশোদাই কৃষ্ণক পুত্ৰৰূপে লাভ কৰিছে।

এইদৰে বৰগীতটোৱে দুয়ো দিশে কৃষ্ণৰ চৰিত্ৰ উন্মোচন কৰিছে—এহাতে তেওঁক মাকৰ কোলাত লোৱা এটি সাধাৰণ শিশু হিচাপে, আনহাতে বিশ্বজগতৰ আধিপত্য আৰু ঈশ্বৰত্বযুক্ত চৰিত্ৰ হিচাপে। মাতৃস্নেহ আৰু ভক্তিৰ শক্তিৰ মাধ্যমেৰে কবিয়ে কৃষ্ণৰ মানৱীয় আৰু ঐশ্বৰিক ৰূপ দুয়োটাই পাঠকৰ মনত চিত্ৰায়িত কৰিছে।

৪। বৰগীতটোৰ মাধ্যমেৰে ভক্তিৰ প্রকাশ কিদৰে ঘটিছে আলোচনা কৰা ।

উত্তৰঃ বৰগীতটোৰ স্ৰষ্টা মাধৱদেৱ নিজেই এজন বিশিষ্ট বৈষ্ণৱ কবি। তেওঁৰ কাব্য ৰচনাৰ মূল উদ্দেশ্যই হৈছে ভক্তিৰসৰ প্ৰচাৰ কৰা। আলোচ্য বৰগীতটোতো কবিয়ে ভক্তিৰসৰ সংযোগ ঘটাবলৈ কোনো ক্ৰটি কৰা নাই।

​বৰগীতটোৰ আৰম্ভণিতে কবিয়ে কৃষ্ণক সাধাৰণ মানৱ শিশুৰ ৰূপত চিত্ৰিত কৰিছে যদিও, তেওঁক ‘সকলো পুৰুষৰ ভূষণ’ অৰ্থাৎ পূজনীয় বা আৰাধ্য বুলি কৈ এক অসাধাৰণত্ব আৰোপ কৰিছে। যশোদাকো এগৰাকী সাধাৰণ মাতৃ হিচাপে অংকন কৰা হৈছে, যি পুত্ৰৰ জোনৰ দৰে মুখখনি চাই, চুমা খাই আনন্দত আত্মহাৰা হৈ পৰিছে। তেওঁ কৃষ্ণৰ সুকোমল দেহাটো আথে-বেথে কোলাত লৈ বুকুৰ মাজত সাৱটি ধৰি আত্মবিভোৰ হৈছে।

​কবিয়ে মাতৃস্নেহৰ এই সাধাৰণ দৃশ্যৰ মাজলৈও ভক্তিৰস কঢ়িয়াই আনিছে। তেওঁ কৈছে যে কৃষ্ণক লাভ কৰিবলৈ মহা মহা সিদ্ধ মুনিসকলে সহস্ৰ বছৰ ধৰি যোগ আৰু ধ্যানত নিমগ্ন হয়, কিন্তু তেওঁক বিচাৰি নাপায়। অথচ সেইজন কৃষ্ণকেই কোলাত তুলি, বুকুৰ মাজত সাৱটি, মুখত চুমাৰে উপচাই যশোদাই পৰম আনন্দ লাভ কৰিছে। কবিৰ মতে, এয়া কেৱল সাধাৰণ মাতৃস্নেহ নহয়, এয়া হৈছে ভগৱানৰ ভক্তবৎসলতাৰ নিদৰ্শন। যশোদাৰ বাবে এই পৰম সুখ লাভ কৰাটো সম্ভৱ হৈছে কেৱল তেওঁৰ গভীৰ ভক্তিৰ বলত। যশোদা আছিল পৰম বিষ্ণুভক্ত। ভক্তৰ ভক্তিভাৱত সন্তুষ্ট হৈ ভগৱানে কৃষ্ণৰ ৰূপত পুত্ৰ হৈ যশোদাৰ ওচৰত ধৰা দিছে।

​বৰগীতটোৰ শেষৰ দুটা শাৰীত ভক্তিৰস মূৰ্ত হৈ উঠিছে। কৃষ্ণ হৈছে ত্ৰিজগতৰ পতি। স্বৰ্গ, মৰ্ত্য, পাতাল— তিনিও জগতৰ তেৱেঁই গৰাকী আৰু তেৱেঁই সমগ্ৰ সংসাৰক বান্ধি ৰাখে। এইজন কৃষ্ণকেই যশোদাই নিজৰ অন্তৰৰ সৰল ভক্তিৰে বান্ধি ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছে। বাৎসল্য ৰসৰ মাজেৰে কবিয়ে এনেদৰেই সৰ্বসাধাৰণৰ মনত ভক্তিৰসৰ সুঁতি বোৱাই দিছে।

৫। প্রসংগ সংগতি দৰ্শাই ব্যাখ্যা কৰা

ত্রিজগত পতি ভকতি মিলিল

মূৰুখ মাধৱে বোলে ।

উত্তৰঃ উক্ত কবিতাফাকি আমাৰ পাঠ্যপুথিত সন্নিৱিষ্ট মহাপুৰুষ মাধৱদেৱৰ দ্বাৰা বিৰচিত “উঠৰে উঠ বাপু গোপাল হে…” বৰগীতটিৰ পৰা তুলি অনা হৈছে।

অন্তৰৰ সৰল ভকতিৰে ভগৱানক পাব পাৰি এনে কথা ক’বলৈ গৈ কবিজনাই ব্যাখ্যেয় কথাফাকিৰ অৱতাৰণা কৰিছে।

হৰি বা শ্রীকৃষ্ণ হৈছে ত্ৰিজগতৰ পতি। তেওঁৰ কৃপাদৃষ্টি পাবলৈ তেওঁৰ চৰণত ঠাই পাবলৈ মহা মহা সিদ্ধ মুনিগণে সহস্ৰ বছৰ ধৰি যোগ সাধনাত নিমগ্ন হয়। তথাপি নাপায় বিচাৰি কৃষ্ণক। অথচ সেইহেন কৃষ্ণই কোলাত উঠি আছে যশোদাৰ। মহা মুনিগণে সাধনাৰেও নোপোৱা কৃষ্ণক যশোদাই নিজ পুত্রৰূপে পাবলৈ সক্ষম হৈছে কেৱল ভকতিৰ বলত। যশোদা হৈছে পৰম বিষ্ণুভক্ত। ভগৱান সদায় ভকতিৰ অধীন। মহা যোগ সাধনাৰে নোপোৱা কৃষ্ণক যশোদাই অন্তৰৰ সৰল ভকতিৰে পুত্ৰৰূপে পাইছে।

অর্থাৎ যি কাম একোৰে সমাধা কৰিব নোৱাৰি, সেই কাম অন্তৰৰ সৰল ভকতিৰে কৰিব পাৰি। এয়াই ভক্তি ধৰ্মৰ গূঢ়ার্থ।

ব্যাখ্যেয় কবিতাফাকিৰ মাজেৰে এই ভাবার্থ স্পষ্ট ৰূপত প্রকাশি উঠিছে।