Chapter 1
কোষ জীৱতত্ত্ব
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। কোষ পোনপ্ৰথমে কোনে লক্ষ্য কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৬৬৫ চনত ৰ’বাৰ্ট হুকে কৰ্কৰ পাতল অংশ অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰেৰে চাই প্ৰথমে “Cell” বা কোষ লক্ষ্য কৰিছিল।
২। কোষৰ মুখ্য অংশসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ এটা সাধাৰণ ইউকেৰিঅ’টিক কোষৰ মুখ্য অংশ হ’ল—
-
কোষাৱৰণ বা প্লাজমা মেমব্ৰেন
-
চাইট’প্লাজম
-
নিউক্লিয়াছ বা কোষকেন্দ্ৰ
৩। মানৱ কোষৰ দুটা প্ৰধান প্ৰকাৰ কি কি?
উত্তৰঃ
-
দৈহিক কোষ বা Somatic cell
-
জনন কোষ বা Germ cell
৪। কোষৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ কোষ হৈছে জীৱদেহৰ গঠন আৰু কাৰ্যৰ আটাইতকৈ সৰু মৌলিক একক।
৫। কোষ বিভাজন কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াত এটা মাতৃকোষ বিভাজিত হৈ নতুন অপত্য কোষ সৃষ্টি কৰে, তাক কোষ বিভাজন বোলে।
৬। উদ্ভিদৰ কোষ বিভাজন অধ্যয়নত কোন বিজ্ঞানীৰ উল্লেখযোগ্য অৱদান আছিল?
উত্তৰঃ উইলহেল্ম হফমেইষ্টাৰৰ উল্লেখযোগ্য অৱদান আছিল।
৭। মাইট’ছিছ কোষ বিভাজনৰ মুখ্য স্তৰ কেইটা?
উত্তৰঃ চাৰিটা।
৮। মাইট’ছিছৰ চাৰিটা স্তৰ কি কি?
উত্তৰঃ
-
আদ্যস্তৰ — Prophase
-
মধ্যস্তৰ — Metaphase
-
উপান্ত্যস্তৰ — Anaphase
-
অন্ত্যস্তৰ — Telophase
৯। “Chromosome” শব্দটো কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৱাল্ডেয়াৰ (Heinrich Wilhelm Waldeyer)-এ ১৮৮৮ চনত “Chromosome” শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
১০। মানৱ দৈহিক কোষত ক্ৰ’মজ’মৰ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ ৪৬টা বা ২৩ যোৰ।
১১। মানৱ জনন কোষত ক্ৰ’মজ’মৰ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ ২৩টা।
১২। ক্ৰ’মজ’মৰ সৈতে জড়িত প্ৰধান প্ৰ’টিন দুবিধ কি কি?
উত্তৰঃ
-
হিষ্টন প্ৰ’টিন
-
নন-হিষ্টন বা অহিষ্টন প্ৰ’টিন
১৩। “Gene” শব্দটো কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ ডেনিছ বিজ্ঞানী উইলহেল্ম যোহানছেনে ১৯০৯ চনত “Gene” শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
১৪। Gene কি?
উত্তৰঃ জিন হৈছে DNA-ৰ এটা কাৰ্যকৰী অংশ, যিয়ে বংশগত তথ্য বহন কৰে।
১৫। ক্ৰ’মজ’ম শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ গ্ৰীক ভাষাৰ Chroma মানে “ৰং” আৰু Soma মানে “দেহ”।
১৬। নিউক্লিক এচিড কেইপ্ৰকাৰৰ?
উত্তৰঃ দুপ্ৰকাৰৰ।
১৭। নিউক্লিক এচিড দুবিধ কি কি?
উত্তৰঃ
-
DNA — Deoxyribonucleic Acid
-
RNA — Ribonucleic Acid
১৮। DNA-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Deoxyribonucleic Acid বা ডিঅক্সিৰাইব’নিউক্লিক এচিড।
১৯। DNA কি?
উত্তৰঃ DNA হৈছে বংশগত তথ্য সংৰক্ষণ আৰু পিতৃ-মাতৃৰ পৰা সন্তানলৈ বহন কৰা মুখ্য নিউক্লিক এচিড।
২০। RNA-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Ribonucleic Acid।
২১। মাইট’ছিছ শব্দটো কোনে প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৱালথাৰ ফ্লেমিঙে ১৮৮২ চনত।
২২। মিঅ’ছিছ শব্দটো কোনে প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ J. B. Farmer আৰু J. E. S. Moore-এ ১৯০৫ চনত।
২৩। উৎসেচক বা Enzyme শব্দটো কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ উইলহেল্ম কুনে (Wilhelm Kühne)-এ ১৮৭৭ চনত “Enzyme” শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
২৪। Enzyme কি?
উত্তৰঃ জীৱদেহত সংঘটিত জৈৱৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ গতি বৃদ্ধি কৰা জৈৱ অনুঘটকক উৎসেচক বা Enzyme বোলে।
২৫। সকলো উৎসেচক প্ৰ’টিন নেকি?
উত্তৰঃ অধিকাংশ উৎসেচক প্ৰ’টিন, কিন্তু কিছুমান RNA-এও অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে; সেইবোৰক Ribozyme বোলে।
২৬। মানৱ শৰীৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কোষ কোনটো?
উত্তৰঃ ডিম্বাণু বা Ovum।
২৭। মানৱ শৰীৰৰ আটাইতকৈ দীঘল কোষ কোনটো?
উত্তৰঃ স্নায়ুকোষ বা Neuron।
২৮। এবিধ এককোষী জীৱৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ এমিবা।
২৯। নিষেচন কাক বোলে?
উত্তৰঃ শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণুৰ মিলনক নিষেচন বোলে।
৩০। Zygote বা যুগ্মনজ কি?
উত্তৰঃ নিষেচনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা প্ৰথম diploid কোষটোক Zygote বা যুগ্মনজ বোলে।
৩১। মানৱ শুক্ৰাণুত কোন যৌন ক্ৰ’মজ’ম থাকিব পাৰে?
উত্তৰঃ X অথবা Y।
৩২। মানৱ ডিম্বাণুত কোন যৌন ক্ৰ’মজ’ম থাকে?
উত্তৰঃ সদায় X।
৩৩। মানৱ পুৰুষৰ দৈহিক কোষৰ যৌন ক্ৰ’মজ’ম কি?
উত্তৰঃ XY।
৩৪। মানৱ স্ত্ৰীৰ দৈহিক কোষৰ যৌন ক্ৰ’মজ’ম কি?
উত্তৰঃ XX।
খ. কোষাৱৰণ আৰু কোষৰ আকাৰ
১। কোষাৱৰণ কি?
উত্তৰঃ
কোষৰ বাহিৰফালে থকা পাতল, নমনীয় আৰু নিৰ্বাচিতভাৱে পাৰগম্য জীৱন্ত আৱৰণক কোষাৱৰণ বা Plasma membrane বোলে। ই কোষৰ ভিতৰ আৰু বাহিৰৰ মাজত পদাৰ্থৰ চলাচল নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
২। কোষাৱৰণ কিহেৰে গঠিত?
উত্তৰঃ
কোষাৱৰণ মুখ্যতঃ ফছফ’লিপিডৰ দ্বিস্তৰ আৰু বিভিন্ন প্ৰ’টিনেৰে গঠিত। ইয়াৰ লগতে কাৰ্বহাইড্ৰেট আৰু ক’লেষ্টেৰলজাত উপাদানো থাকিব পাৰে।
মন কৰিবাঃ চেলুল’জে উদ্ভিদ কোষৰ কোষপ্ৰাচীৰ গঠন কৰে; কোষাৱৰণ নহয়।
৩। কোষপ্ৰাচীৰ কি?
উত্তৰঃ
উদ্ভিদ কোষৰ কোষাৱৰণৰ বাহিৰত থকা দৃঢ়, অজীৱ আৱৰণক কোষপ্ৰাচীৰ বোলে। ই মুখ্যতঃ চেলুল’জেৰে গঠিত।
৪। “Yolk” কি?
উত্তৰঃ
কিছুমান প্ৰাণীৰ ডিম্বাণুত ভ্ৰূণৰ বিকাশৰ বাবে সঞ্চিত থকা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থক Yolk বা কুসুম বোলে।
৫। কোষৰ আকাৰ আৰু আকৃতি কেনেধৰণৰ?
উত্তৰঃ
বেছিভাগ কোষ অতি সৰু আৰু অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়তহে দেখা যায়। কোষৰ আকাৰ আৰু আকৃতি ইয়াৰ কাৰ্য অনুসৰি যথেষ্ট ভিন্ন হয়।
কোষ গোলাকাৰ, ডিম্বাকাৰ, দীঘলীয়া, ঘনকাকৃতি, স্তম্ভাকৃতি, সূত্ৰাকৃতি, বহুভুজাকৃতি অথবা অনিয়মিত হ’ব পাৰে।
উদাহৰণ—
-
ডিম্বাণু — তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ আৰু গোলাকাৰ
-
স্নায়ুকোষ — অতি দীঘল
-
লোহিত ৰক্তকণিকা — দ্বি-অৱতল চাকতিৰ দৰে
-
এমিবা — অনিয়মিত আৰু পৰিৱৰ্তনশীল আকৃতিৰ
গ. মানৱ কোষৰ চিত্ৰ
১। মানৱ কোষ এটাৰ চিত্ৰ অংকন কৰি বিভিন্ন অংশ দেখুওৱা।
উত্তৰঃ
চিত্ৰ অংকন কৰোঁতে তলৰ অংশসমূহ স্পষ্টভাৱে চিহ্নিত কৰিবা—
-
Plasma membrane বা কোষাৱৰণ
-
Cytoplasm বা চাইট’প্লাজম
-
Nucleus বা নিউক্লিয়াছ
-
Nuclear membrane
-
Nucleolus
-
Mitochondria
-
Endoplasmic reticulum
-
Golgi apparatus
-
Ribosome
-
Lysosome
-
Centrosome
চিত্ৰৰ তলত লিখিবাঃ “এটা সাধাৰণ মানৱ বা প্ৰাণী কোষৰ গঠন”।
ঘ. মাইট’ছিছ কোষ বিভাজন
১। মাইট’ছিছ কোষ বিভাজন কাক বোলে?
উত্তৰঃ
যি কোষ বিভাজনত এটা মাতৃকোষ এবাৰ বিভাজিত হৈ মাতৃকোষৰ সমসংখ্যক ক্ৰ’মজ’মযুক্ত দুটা প্ৰায় অভিন্ন অপত্য কোষ সৃষ্টি কৰে, তাক মাইট’ছিছ বোলে।
ই দেহকোষত সংঘটিত হয় আৰু বৃদ্ধি, বিকাশ, ক্ষতস্থান পূৰণ আৰু পুৰণি কোষৰ প্ৰতিস্থাপন কৰে।
২। মাইট’ছিছ কোষ বিভাজন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
মাইট’ছিছৰ নিউক্লিয়াৰ বিভাজন চাৰিটা মুখ্য স্তৰৰ মাজেৰে সম্পন্ন হয়—
(ক) আদ্যস্তৰ — Prophase
এই স্তৰত—
-
ক্ৰ’মেটিন সূতা ঘনীভূত হৈ স্পষ্ট ক্ৰ’মজ’ম দেখা যায়।
-
প্ৰতিটো ক্ৰ’মজ’মত দুটা sister chromatid থাকে।
-
নিউক্লিঅ’লাছ ক্ৰমে অস্পষ্ট হয়।
-
নিউক্লিয়াৰ আৱৰণ ভাঙিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
-
Spindle fibre গঠন হয়।
(খ) মধ্যস্তৰ — Metaphase
এই স্তৰত—
-
ক্ৰ’মজ’মসমূহ কোষৰ মধ্যভাগত বা Equatorial plate-ত শাৰী পাতি থাকে।
-
Spindle fibre-সমূহ চেণ্ট্ৰমিয়েৰ বা kinetochore-ৰ সৈতে যুক্ত হয়।
-
এই স্তৰত ক্ৰ’মজ’ম আটাইতকৈ স্পষ্টকৈ দেখা যায়।
(গ) উপান্ত্যস্তৰ — Anaphase
এই স্তৰত—
-
চেণ্ট্ৰমিয়েৰ বিভাজিত হয়।
-
Sister chromatid দুটা পৃথক হয়।
-
পৃথক chromatid-সমূহ বিপৰীত মেৰুৰ ফালে গতি কৰে।
-
প্ৰতিটো chromatid এতিয়া পৃথক ক্ৰ’মজ’ম হিচাপে গণ্য হয়।
(ঘ) অন্ত্যস্তৰ — Telophase
এই স্তৰত—
-
ক্ৰ’মজ’ম দুই মেৰুত উপস্থিত হয়।
-
ক্ৰ’মজ’ম পুনৰ মিহি chromatin-ত পৰিণত হয়।
-
নতুন nuclear membrane গঠন হয়।
-
Nucleolus পুনৰ দেখা যায়।
-
Spindle fibre বিলুপ্ত হয়।
ইয়াৰ পিছত Cytokinesis-ৰ মাধ্যমেৰে চাইট’প্লাজম বিভাজিত হৈ দুটা পৃথক অপত্য কোষ সৃষ্টি হয়।
ঙ. মাইট’ছিছ আৰু মিঅ’ছিছৰ পাৰ্থক্য
| ভিত্তি | মাইট’ছিছ | মিঅ’ছিছ |
|---|---|---|
| সংঘটিত স্থান | দৈহিক কোষত | জননকোষ গঠনকাৰী কোষত |
| বিভাজনৰ সংখ্যা | এবাৰ | দুবাৰ |
| অপত্য কোষ | ২টা | ৪টা |
| ক্ৰ’মজ’ম সংখ্যা | মাতৃকোষৰ সমান | মাতৃকোষৰ আধা |
| Homologous chromosome pairing | নহয় | হয় |
| Crossing over | সাধাৰণতে নহয় | Prophase-I-ত হয় |
| Chiasma | সৃষ্টি নহয় | সৃষ্টি হয় |
| জিনগত বৈচিত্ৰ্য | অতি কম | অধিক |
| মুখ্য উদ্দেশ্য | বৃদ্ধি, মেরামতি, প্ৰতিস্থাপন | Gamete সৃষ্টি আৰু বৈচিত্ৰ্য |
| Prophase | তুলনামূলক সৰল | Prophase-I অতি জটিল |
| জীৱবৈজ্ঞানিক তাৎপৰ্য | একে গুণৰ কোষ সৃষ্টি | যৌন প্ৰজনন আৰু বিবৰ্তনত সহায় |
চ. ক্ৰ’মজ’ম
১। ক্ৰ’মজ’ম কি?
উত্তৰঃ
কোষকেন্দ্ৰত থকা DNA আৰু প্ৰ’টিনেৰে গঠিত, বংশগত তথ্য বহনকাৰী সূত্ৰসদৃশ গঠনক ক্ৰ’মজ’ম বোলে।
কোষ বিভাজনৰ সময়ত chromatin ঘনীভূত হৈ স্পষ্ট ক্ৰ’মজ’মৰ ৰূপ লয়।
২। ক্ৰ’মজ’মৰ বিভিন্ন অংশ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
(ক) Chromatid
DNA replication-ৰ পিছত এটা ক্ৰ’মজ’মৰ দুটা একে প্ৰতিলিপিক sister chromatid বোলে।
(খ) Centromere
দুটা sister chromatid সংযুক্ত হৈ থকা সংকুচিত অংশক centromere বোলে।
(গ) Chromosome arm
Centromere-ৰ দুয়োপাশৰ অংশক chromosome arm বোলে। সাধাৰণতে সৰু বাহুক p-arm আৰু দীঘল বাহুক q-arm বোলে।
(ঘ) Secondary constriction
Centromere-ৰ বাহিৰে ক্ৰ’মজ’মৰ আন কোনো ঠাইত থকা সংকুচিত অংশক secondary constriction বোলে।
(ঙ) Satellite
গৌণ সংকোচনৰ পিছফালে থকা সৰু ক্ৰ’মজ’মীয় অংশক satellite বোলে।
(চ) Telomere
ক্ৰ’মজ’মৰ দুই প্ৰান্তৰ বিশেষ DNA-সমৃদ্ধ অংশক telomere বোলে। ই ক্ৰ’মজ’মৰ প্ৰান্তক সুৰক্ষা দিয়ে।
(ছ) Kinetochore
Centromere-ৰ ওপৰত গঠিত বিশেষ প্ৰ’টিন গঠনক kinetochore বোলে। মাইট’ছিছৰ সময়ত spindle fibre ইয়াৰ সৈতে যুক্ত হয়।
ছ. ক্ৰ’মজ’মৰ চিত্ৰ
১। ক্ৰ’মজ’ম এটাৰ বিভিন্ন অংশ চিত্ৰৰ সহায়ত দেখুওৱা।
উত্তৰঃ
এটা X-আকৃতিৰ ক্ৰ’মজ’ম অংকন কৰি তলৰ অংশসমূহ দেখুৱাবা—
-
Sister chromatids
-
Centromere
-
Kinetochore
-
p-arm
-
q-arm
-
Telomere
-
Secondary constriction
-
Satellite
জ. DNA আৰু RNA
১। নিউক্লিক এচিড কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ
নিউক্লিক এচিড দুপ্ৰকাৰৰ—
-
DNA — Deoxyribonucleic Acid
-
RNA — Ribonucleic Acid
২। DNA-ৰ মুখ্য কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ
-
বংশগত তথ্য সংৰক্ষণ কৰা।
-
পিতৃ-মাতৃৰ পৰা সন্তানলৈ বংশগত বৈশিষ্ট্য বহন কৰা।
-
প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
-
কোষৰ গঠন আৰু কাৰ্য পৰোক্ষভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
৩। RNA-ৰ মুখ্য কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ
RNA-ই DNA-ত সংৰক্ষিত তথ্য ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰ’টিন সংশ্লেষণত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে।
ঝ. নিষেচন আৰু Zygote
১। নিষেচন কাক বোলে?
উত্তৰঃ
পুৰুষৰ haploid শুক্ৰাণু আৰু স্ত্ৰীৰ haploid ডিম্বাণুৰ মিলনৰ ফলত diploid zygote সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক নিষেচন বোলে।
২। Zygote কেনেদৰে শিশুৰ ৰূপ লয়?
উত্তৰঃ
নিষেচনৰ পিছত Zygote-এ ধাৰাবাহিক মাইট’টিক বিভাজন আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ ফলত বহু কোষ সৃষ্টি হয় আৰু ভ্ৰূণ গঠিত হয়।
ভ্ৰূণৰ কোষসমূহ বিশেষীকৰণ আৰু অংগগঠন প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰে বিকশিত হৈ ক্রমে fetus আৰু শেষত পূৰ্ণ বিকশিত শিশুৰ ৰূপ লয়।
ঞ. উৎসেচক বা Enzyme
১। উৎসেচক কি?
উত্তৰঃ
জীৱদেহত সংঘটিত জৈৱৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ সক্ৰিয়কৰণ শক্তি কমাই বিক্ৰিয়াৰ গতি বৃদ্ধি কৰা জৈৱ অনুঘটকক উৎসেচক বোলে।
অধিকাংশ উৎসেচক প্ৰ’টিনজাত।
২। উৎসেচকৰ কাৰ্যসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
উৎসেচকে জীৱদেহৰ প্ৰায় সকলো জৈৱৰাসায়নিক কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ত্বৰান্বিত কৰে।
(ক) পাচন কাৰ্য
Amylase, pepsin, lipase আদি উৎসেচকে খাদ্যৰ বৃহৎ অণু ভাঙি সৰু অণুলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
(খ) শক্তি উৎপাদন
কোষীয় শ্বসনৰ বিভিন্ন স্তৰত উৎসেচকে গ্লুক’জ ভাঙি ATP উৎপাদনত সহায় কৰে।
(গ) DNA আৰু RNA-ৰ সংশ্লেষণ
DNA polymerase, RNA polymerase আদি উৎসেচকে জিনগত পদাৰ্থৰ প্ৰতিলিপি আৰু সংশ্লেষণত সহায় কৰে।
(ঘ) প্ৰ’টিন পৰিৱৰ্তন
বিভিন্ন kinase আৰু phosphatase উৎসেচকে প্ৰ’টিনৰ কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(ঙ) সংকেত পৰিবহণ
কোষে বাহ্যিক সংকেত গ্ৰহণ কৰি ভিতৰুৱা সঁহাৰি সৃষ্টি কৰাত বহু উৎসেচকে অংশগ্ৰহণ কৰে।
(চ) Detoxification বা বিষনাশ
যকৃতৰ বিভিন্ন উৎসেচকে বিষাক্ত পদাৰ্থ আৰু ঔষধ ভাঙি শৰীৰৰ পৰা আঁতৰোৱাত সহায় কৰে।
(ছ) ৰক্ত জমাট বাঁধা
ৰক্তৰ clotting process-ত বহু উৎসেচকীয় বিক্ৰিয়া অংশ লয়।
(জ) কোষীয় বিপাক নিয়ন্ত্ৰণ
উৎসেচকে কোষৰ metabolism-ৰ গতি আৰু দিশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
ট. গুৰুত্বপূৰ্ণ অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। কোষত বংশগত পদাৰ্থ ক’ত থাকে?
উত্তৰঃ মূলত DNA-ত।
২। মানৱ দৈহিক কোষ diploid নে haploid?
উত্তৰঃ Diploid।
৩। মানৱ জনন কোষ diploid নে haploid?
উত্তৰঃ Haploid।
৪। মাইট’ছিছত ক্ৰ’মজ’ম সংখ্যা সলনি হয়নে?
উত্তৰঃ নহয়।
৫। মিঅ’ছিছত ক্ৰ’মজ’ম সংখ্যা কি হয়?
উত্তৰঃ আধা হয়।
৬। Crossing over কোন বিভাজনত হয়?
উত্তৰঃ মিঅ’ছিছৰ Prophase-I-ত।
৭। Chiasma কি?
উত্তৰঃ Homologous chromosome-ৰ non-sister chromatid-ৰ মাজত crossing over হোৱা সংযোগস্থলক chiasma বোলে।
৮। Cytokinesis কি?
উত্তৰঃ কোষকেন্দ্ৰ বিভাজনৰ পিছত চাইট’প্লাজম বিভাজিত হৈ পৃথক অপত্য কোষ সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
৯। Karyokinesis কি?
উত্তৰঃ কোষকেন্দ্ৰ বা nucleus-ৰ বিভাজনক karyokinesis বোলে।
১০। ক্ৰ’মজ’ম আৰু Chromatin-ৰ মাজত কি সম্পৰ্ক?
উত্তৰঃ কোষ বিভাজন নোহোৱা অৱস্থাত DNA-protein পদাৰ্থ chromatin ৰূপে থাকে; বিভাজনৰ সময়ত ই ঘনীভূত হৈ chromosome গঠন কৰে।
ঠ. MCQ — ২০টা
১। কোষ প্ৰথমে কোনে লক্ষ্য কৰিছিল?
A) ৰ’বাৰ্ট হুক
B) ফ্লেমিং
C) ডাৰউইন
D) মেণ্ডেল
উত্তৰঃ A) ৰ’বাৰ্ট হুক
২। মানৱ দৈহিক কোষত ক্ৰ’মজ’ম থাকে—
A) ২৩টা
B) ৪৪টা
C) ৪৬টা
D) ৪৮টা
উত্তৰঃ C) ৪৬টা
৩। মানৱ জনন কোষত ক্ৰ’মজ’ম থাকে—
A) ৪৬টা
B) ২৩টা
C) ৪৮টা
D) ৯২টা
উত্তৰঃ B) ২৩টা
৪। Chromosome শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল—
A) Hooke
B) Flemming
C) Johannsen
D) Waldeyer
উত্তৰঃ D) Waldeyer
৫। Gene শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল—
A) Wilhelm Johannsen
B) Robert Hooke
C) Darwin
D) Mendel
উত্তৰঃ A) Wilhelm Johannsen
৬। Mitosis শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল—
A) Farmer
B) Flemming
C) Moore
D) Kühne
উত্তৰঃ B) Flemming
৭। Meiosis শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল—
A) Hooke আৰু Leeuwenhoek
B) Watson আৰু Crick
C) Farmer আৰু Moore
D) Darwin আৰু Wallace
উত্তৰঃ C) Farmer আৰু Moore
৮। মাইট’ছিছত সৃষ্টি হোৱা অপত্য কোষৰ সংখ্যা—
A) ৪
B) ৮
C) ১
D) ২
উত্তৰঃ D) ২
৯। মিঅ’ছিছত সৃষ্টি হোৱা অপত্য কোষৰ সংখ্যা—
A) ৪
B) ২
C) ৬
D) ৮
উত্তৰঃ A) ৪
১০। Crossing over ঘটে—
A) Mitosis-ত
B) Meiosis-I-ত
C) Cytokinesis-ত
D) Binary fission-ত
উত্তৰঃ B) Meiosis-I-ত
১১। DNA-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ—
A) Dinucleic Acid
B) Double Nuclear Acid
C) Deoxyribonucleic Acid
D) Deoxygenated Nucleic Acid
উত্তৰঃ C) Deoxyribonucleic Acid
১২। মানৱ শৰীৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কোষ—
A) RBC
B) Neuron
C) Muscle cell
D) Ovum
উত্তৰঃ D) Ovum
১৩। Enzyme শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল—
A) Wilhelm Kühne
B) Flemming
C) Waldeyer
D) Mendel
উত্তৰঃ A) Wilhelm Kühne
১৪। মাইট’ছিছৰ দ্বিতীয় স্তৰ—
A) Prophase
B) Metaphase
C) Anaphase
D) Telophase
উত্তৰঃ B) Metaphase
১৫। Sister chromatids পৃথক হয়—
A) Prophase-ত
B) Metaphase-ত
C) Anaphase-ত
D) Telophase-ত
উত্তৰঃ C) Anaphase-ত
১৬। ক্ৰ’মজ’মৰ শেষ প্ৰান্তক কোৱা হয়—
A) Centromere
B) Chromatid
C) Satellite
D) Telomere
উত্তৰঃ D) Telomere
১৭। উদ্ভিদ কোষৰ কোষপ্ৰাচীৰ মুখ্যতঃ গঠিত—
A) Cellulose-এৰে
B) Lipid-এৰে
C) DNA-এৰে
D) Glycogen-এৰে
উত্তৰঃ A) Cellulose-এৰে
১৮। কোষাৱৰণ মুখ্যতঃ গঠিত—
A) Cellulose মাত্ৰ
B) Phospholipid আৰু protein
C) Starch
D) DNA
উত্তৰঃ B) Phospholipid আৰু protein
১৯। মানৱ ডিম্বাণুত থকা যৌন ক্ৰ’মজ’ম—
A) Y
B) XY
C) X
D) XX
উত্তৰঃ C) X
২০। নিষেচনৰ ফলত সৃষ্টি হয়—
A) Chromatid
B) Enzyme
C) RNA
D) Zygote
উত্তৰঃ D) Zygote
old Teacher Generate Question Answer
আবয়বিক নৃতত্ৱ
১। বংশগতি মানে কি ?
উত্তৰঃ পিতৃ-মাতৃৰ পৰা সন্তানলৈ জৈৱিক লক্ষণসমূহ পৰিবাহিত হোৱাক বংশগতি বোলে।
২। বংশগতিৰ আৱিস্কাৰক কোন ?
উত্তৰঃ বংশগতিৰ আৱিষ্কাৰক Gregor Mendel।
৩। মেণ্ডেলৰ বংশগতি সূত্ৰসমূহ কি কি ?
উত্তৰঃ
১) আধিপত্যৰ সূত্ৰ (Law of Dominance)
২) পৃথকীকৰণৰ সূত্ৰ (Law of Segregation)
৩) স্বাধীন সংযোজনৰ সূত্ৰ (Law of Independent Assortment)
৪। মেণ্ডেলৰ এক সংকৰ অনুপাত কি ?
উত্তৰঃ ৩ : ১
৫। জিন’টাইপ আৰু ফিন’টাইপ বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰঃ
জিন’টাইপ: কোনো জীৱৰ জিনগত গঠন।
ফিন’টাইপ: বাহিৰত দেখা পোৱা লক্ষণ বা বৈশিষ্ট্য।
৬। প্ৰজাতিৰ সংজ্ঞা দিয়া । মুখ্য প্ৰজাতি সমূহ কি কি ?
উত্তৰঃ
সাধাৰণ শাৰীৰিক আৰু জিনগত বৈশিষ্ট্য থকা মানুহৰ গোটক প্ৰজাতি বোলে।
মুখ্য প্ৰজাতি তিনিটা—
১) ককেছীয়
২) মংগোলীয়
৩) নিগ্ৰ’
৭। প্ৰজাতীয় নিকষ কি ? চৰ্ম বৰ্ণ বা নেত্ৰ প্ৰজাতীয় নিকষ হিচাপে আলোচনা কৰা ?
উত্তৰঃ
মানুহৰ প্ৰজাতি চিনাক্ত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা শাৰীৰিক বৈশিষ্ট্যসমূহক প্ৰজাতীয় নিকষ বোলে।
চৰ্মবৰ্ণ, নেত্ৰৰ আকৃতি, চুলি, নাক আদি ইয়াৰ উদাহৰণ।
৮। প্ৰক্ষিপ্ততা কাক বোলে ? ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰবোৰ কি কি ?
উত্তৰঃ
মুখমণ্ডলৰ কিছুমান অংশ আগলৈ ওলাই থকা অৱস্থাক প্ৰক্ষিপ্ততা বোলে।
ইয়াৰ প্ৰকাৰ—
১) মুখমণ্ডলীয় প্ৰক্ষিপ্ততা
২) দন্ত প্ৰক্ষিপ্ততা
৯। নেত্ৰচ্ছেদ ভাঁজ কি ? ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ সমূহ কি কি ?
উত্তৰঃ
চকুৰ ওপৰৰ পতা আৰু তলৰ পতাৰ মাজত থকা ভাঁজক নেত্ৰচ্ছেদ ভাঁজ বোলে।
ইয়াৰ প্ৰকাৰ—
১) সম্পূৰ্ণ ভাঁজ
২) আংশিক ভাঁজ
১০। নিগ্ৰ’ সকলৰ প্ৰধান উপভোগ কেইটা কি কি ?
উত্তৰঃ
নিগ্ৰ’সকলৰ উপভোগ—
১) নেগ্ৰিল’
২) নেগ্ৰিট’
৩) পিগমি
১১। মংগোলীয়া সকলৰ উপভোগ বোৰ কি কি ?
উত্তৰঃ
১) এছিয়াটিক মংগোলীয়
২) এছ্কিম’
৩) আমেৰিকান ইণ্ডিয়ান
১২। ককেছীয়া আবয়ৱিক লক্ষণ সমূহ উল্লেখ কৰা ?
উত্তৰঃ
১) উজ্জ্বল বা ধূসর চৰ্মবৰ্ণ
২) সোজা বা ঢৌখেলোৱা চুলি
৩) সৰু নাক
৪) উন্নত মুখমণ্ডল
১৩। নেগ্ৰিল’ আৰু নেগ্ৰিট’ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি ?
উত্তৰঃ
নেগ্ৰিল’সকল আফ্ৰিকাত পোৱা যায়, আৰু নেগ্ৰিট’সকল এছিয়াৰ কিছুমান অঞ্চলত পোৱা যায়।
অতি চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
১। বংশগতিৰ আৱিষ্কাৰ কোনে কৰিছিল?
উত্তৰঃ Gregor Mendel।
২। মেণ্ডেলৰ দ্বিসংকৰ অনুপাতটো কি?
উত্তৰঃ ৯ : ৩ : ৩ : ১
৩। মেণ্ডেলে বংশগতিৰ পৰীক্ষাসমূহ ক’ত কৰিছিল?
উত্তৰঃ মঠৰ উদ্যানত।
৪। মানৱ দেহত কেই প্ৰকাৰৰ কোষ থাকে?
উত্তৰঃ দুটা প্ৰকাৰৰ।
৫। কোন প্ৰকাৰৰ কোষৰ দ্বাৰা পিতৃ-মাতৃৰ লক্ষণ সন্তানলৈ যায়?
উত্তৰঃ প্ৰজনন কোষ।
৬। পুৰুষৰ প্ৰজনন কোষক কি বোলে?
উত্তৰঃ শুক্ৰকীট।
৭। মানুহৰ দেহত কেই যোৰ ক্ৰ’ম’জম আছে?
উত্তৰঃ ২৩ যোৰ।
৮। স্ত্ৰীৰ প্ৰজনন কোষক কি বোলে?
উত্তৰঃ ডিম্বাণু।
৯। মানৱ দেহত থকা কোষৰ প্ৰকাৰ দুটা কি কি?
উত্তৰঃ দেহকোষ আৰু প্ৰজনন কোষ।
১০। কোন প্ৰকাৰৰ কোষৰ দ্বাৰা মানৱ দেহ গঠিত?
উত্তৰঃ দেহকোষ।
১১। মেণ্ডেল কোন আছিল?
উত্তৰঃ এজন বিজ্ঞানী।
১২। বংশানুক্ৰমিক লক্ষণবোৰ কিহৰ জৰিয়তে পৰিবাহিত হয়?
উত্তৰঃ জিন।
১৩। মেণ্ডেলে নিজৰ আৱিষ্কাৰসমূহ ক’ত প্ৰকাশ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বিজ্ঞান আলোচনীত।
১৪। মেণ্ডেলে কি উদ্ভিদৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰিছিল?
উত্তৰঃ মটৰ গছ।
১৫। মেণ্ডেলৰ একসংকৰ অনুপাতটো কি?
উত্তৰঃ ৩ : ১
১৬। কোন প্ৰকাৰৰ কোষে বংশ বিস্তাৰত সহায় কৰে?
উত্তৰঃ প্ৰজনন কোষ।
১৭। শুক্ৰকীট আৰু ডিম্বাণুৰ মিলনক কি বোলে?
উত্তৰঃ নিষেচন।
১৮। বংশগতি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ পিতৃ-মাতৃৰ পৰা সন্তানলৈ লক্ষণ স্থানান্তৰ।
১৯। নিষেচিত অণ্ডুক কি বোলে?
উত্তৰঃ জাইগোট।
২০। এস্কিম’সকল কোন প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
উত্তৰঃ মংগোলীয়।
২১। আফ্ৰিকান পিগমি হিচাবে কোন জনগোষ্ঠিক জনা যায়?
উত্তৰঃ নেগ্ৰিল’।
২২। ভৌগোলিক বিস্তাৰ অনুযায়ী মংগোলীয় প্ৰজাতিক কেইটা ভাগত ভাগ কৰা হয়?
উত্তৰঃ তিনিটা ভাগত।
২৩। এছিয়াৰ পিগমি কোনসকল?
উত্তৰঃ নেগ্ৰিট’।
২৪। জাপানৰ এটা প্ৰাচীন প্ৰজাতিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ আইনু।
২৫। ককেছীয়সকলৰ এটা প্ৰজাতীয় লক্ষণ লিখা।
উত্তৰঃ উজ্জ্বল চৰ্মবৰ্ণ।
২৬। বুছমেন কোন প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
উত্তৰঃ নিগ্ৰ’।
২৭। নেগ্ৰিট’সকল কোন প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
উত্তৰঃ নিগ্ৰ’।
২৮। নিগ্ৰ’সকলৰ এটা আবয়বিক লক্ষণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ কৃষ্ণ চৰ্মবৰ্ণ।
২৯। টোডাসকল ক’ত বাস কৰে?
উত্তৰঃ নীলগিৰি পাহাৰত।
৩০। এস্কিমীয়সকলক কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰঃ ইনুইট।
৩১। ওছেনীয়া পিগমি কোন?
উত্তৰঃ নেগ্ৰিট’।
৩২। মংগোলিয়সকল কোন প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰঃ মংগোলীয়।
৩৩। নৰ্ডিকসকল কোন প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
উত্তৰঃ ককেছীয়।
৩৪। মংগোলীয়সকলৰ এটা প্ৰজাতীয় লক্ষণ লিখা।
উত্তৰঃ সৰু চকু।
৩৫। এস্কিম’সকল ক’ত বাস কৰে?
উত্তৰঃ আর্কটিক অঞ্চলত।
৩৬। ইণ্ড’-দ্ৰাবিড়সকলে ক’ত বসবাস কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতত।
৩৭। ভেড্ডাসকলে ক’ত বাস কৰে?
উত্তৰঃ শ্ৰীলংকাত।
৩৮। নিগ্ৰ’সকলে ক’ত বাস কৰে?
উত্তৰঃ আফ্ৰিকাত।
৩৯। মুখমণ্ডলীয় প্ৰক্ষিপ্ততা কোন প্ৰজাতিৰ লক্ষণ?
উত্তৰঃ নিগ্ৰ’ প্ৰজাতি।
৪০। ABO ৰক্ত সমষ্টিৰ আৱিষ্কাৰ কোনে কৰিছিল?
উত্তৰঃ Karl Landsteiner।
৪১। কোন প্ৰজাতিৰ কৃষ্ণ চৰ্মবৰ্ণ বিশেষ লক্ষণ?
উত্তৰঃ নিগ্ৰ’।
৪২। মেণ্ডেলৰ বংশগতিৰ সূত্ৰ কেইটা কি কি?
উত্তৰঃ তিনিটা।
৪৩। মেণ্ডেলৰ বংশগতি সিদ্ধান্ত কোন আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল?
উত্তৰঃ “Proceedings of the Natural History Society” আলোচনীত।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post