মূল্যবোধ শিক্ষা

---

(ক) অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ কি আছিল?

উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ আছিল মূল্যবোধ।

২। প্ৰথম অৱস্থাত ‘মূল্য’ শব্দটো কি উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ প্ৰথম অৱস্থাত ‘মূল্য’ শব্দটো কেৱল অৰ্থনৈতিক উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

৩। নৈতিক শব্দটোৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ ‘ম’ৰেল’ (Moral) শব্দটোৰ উৎপত্তি কোন ভাষাৰ পৰা হৈছে?

উত্তৰঃ ‘ম’ৰেল’ (Moral) শব্দটোৰ উৎপত্তি লেটিন ভাষাৰ ‘Mores’ শব্দৰ পৰা হৈছে।

৪। মহৰ্ষি টলষ্টয়ৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ কি?

উত্তৰঃ মহৰ্ষি টলষ্টয়ৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ বস্তুনিষ্ঠ নহয়, ব্যক্তিনিষ্ঠ; অৰ্থাৎ সৌন্দৰ্যৰ উপলব্ধি ব্যক্তিৰ নিজস্ব অনুভূতি আৰু গ্ৰহণক্ষমতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

৫। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা আৰু গৱেষণা শিক্ষণ পৰিষদে কিমানবিধ মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে?

উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা আৰু গৱেষণা শিক্ষণ পৰিষদে ৮৪ বিধ মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে।

---

(খ) চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে চিৰন্তন মূল্যবোধ কেইটা আৰু কি কি?

উত্তৰঃ আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে চিৰন্তন মূল্যবোধ তিনিটা। সেইবোৰ হ’ল—

১. সত্যম — সত্য
২. শিৱম — কল্যাণ বা মঙ্গল
৩. সুন্দৰম — সৌন্দৰ্য

২। ভাৰতীয় দৰ্শনে মূল্যবোধক কেইটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছে আৰু কি কি?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনে মূল্যবোধক চাৰিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছে। সেইবোৰ হ’ল—

১. ধৰ্ম
২. অৰ্থ
৩. কাম
৪. মোক্ষ

৩। প্ৰকৃততে মূল্যবোধক কি দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিচাৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ প্ৰকৃততে মূল্যবোধক সামাজিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিচাৰ কৰা হয়। কাৰণ ব্যক্তিৰ কোনো ইচ্ছা বা প্ৰয়োজন পূৰণে যদি সমাজ বা আন মানুহৰ ক্ষতি কৰে, তেন্তে তাক সঠিক মূল্যবোধ বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি।

৪। সহজ অৰ্থত মূল্যবোধ মানে কি?

উত্তৰঃ সহজ অৰ্থত মূল্যবোধ হৈছে সামাজিক জীৱন সুস্থ আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধভাৱে পৰিচালনা কৰিবলৈ মানুহে শিক্ষা আৰু সামাজিকীকৰণৰ জৰিয়তে আয়ত্ত কৰা নীতি, আদৰ্শ আৰু আচৰণবিধি।

৫। মনোবিজ্ঞানীসকলে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ বিষয়ে কেইটা আচৰণৰ কথা চিনাক্ত কৰিছে আৰু কি কি?

উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানীসকলে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ চাৰিটা আচৰণ চিনাক্ত কৰিছে। সেইবোৰ হ’ল—

১. যুক্তিনিষ্ঠতা
২. পৰোপকাৰিতা
৩. দায়িত্ববোধ
৪. নৈতিক স্বতন্ত্ৰতা

---

(গ) দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

১। আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে আধ্যাত্মিক মূল্যবোধ মানে কি? বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে, মানুহৰ প্ৰকৃত উন্নতি কেৱল ভৌতিক সম্পদ বা বাহ্যিক সুখত সীমাবদ্ধ নহয়। মানুহৰ মন, আত্মা, চিন্তা আৰু চৰিত্ৰৰ উৎকৰ্ষ সাধন আধ্যাত্মিক মূল্যবোধৰ মূল লক্ষ্য।

তেওঁলোকৰ মতে মানুহ আন জীৱতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, কাৰণ মানুহৰ ভিতৰত আত্মচেতনা, নৈতিক বিচাৰ আৰু আধ্যাত্মিক অনুভূতি আছে। মানুহে যেতিয়া নিজৰ সংকীর্ণ স্বাৰ্থৰ ঊৰ্ধ্বলৈ উঠি আন মানুহক ভাল পাবলৈ শিকে, সহযোগিতা কৰে, অহিংসা মানে, সংযমী হয়, উদাৰতা দেখুৱায় আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীল হয়, তেতিয়া আধ্যাত্মিক মূল্যবোধৰ বিকাশ ঘটে।

আধ্যাত্মিক মূল্যবোধে মানুহক বস্তুবাদী আসক্তিৰ পৰা আঁতৰাই আত্মসংযম, আত্মবোধ আৰু মানৱীয়তাৰ দিশে আগবঢ়ায়। ই মানুহক কেৱল নিজৰ সুখৰ কথা নাভাবি আনৰ কল্যাণৰ কথাও ভাবিবলৈ শিকায়।

সেয়েহে ভক্তি, প্ৰেম, অহিংসা, সহযোগিতা, সংযম, উদাৰতা, সহানুভূতি আৰু আত্মোপলব্ধি আধ্যাত্মিক মূল্যবোধৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ। এই মূল্যবোধে মানুহৰ চৰিত্ৰ গঢ়ি এখন সুস্থ, শান্তিপূৰ্ণ আৰু মানৱীয় সমাজ নিৰ্মাণত সহায় কৰে।

২। নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধে কি কি বিষয় সামৰি লয় চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধক সহজ ভাষাত সৌন্দৰ্যবোধ বুলি কোৱা যায়। সত্যম, শিৱম আৰু সুন্দৰম—এই তিনিটা চিৰন্তন মূল্যবোধৰ ভিতৰত ‘সুন্দৰম’ৰ সৈতে নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধ জড়িত।

নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধ কেৱল চকুৰে দেখা বাহ্যিক সৌন্দৰ্যৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। সাহিত্য, সংগীত, চিত্ৰকলা, ভাস্কৰ্য, প্ৰকৃতি, মানুহৰ আচৰণ, ভাল কাম, মহৎ চিন্তা আৰু বিভিন্ন ঘটনাৰ মাজতো সৌন্দৰ্য বিচাৰি পাব পাৰি।

সৌন্দৰ্যবোধে মানুহৰ মনত আনন্দ আৰু শান্তি আনে, ৰুচিবোধ গঢ়ি তোলে আৰু জীৱনক অধিক সুন্দৰ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ কৰি তোলে।

সৌন্দৰ্য উপলব্ধিৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিৰ মনোযোগ, অনুভূতি আৰু দৃষ্টিভংগীৰ বিশেষ ভূমিকা থাকে। একেটা বস্তু বা ঘটনাক সকলো মানুহে একেদৰে সুন্দৰ বুলি অনুভৱ নকৰিবও পাৰে। এই কাৰণেই সৌন্দৰ্যবোধক বহুলাংশে ব্যক্তিনিষ্ঠ বুলি কোৱা হয়।

সেয়েহে নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধে প্ৰকৃতি, শিল্প, সাহিত্য, সংগীত, মানৱ আচৰণ, মহৎ চিন্তা আৰু জীৱনৰ বিভিন্ন সৌন্দৰ্যময় দিশ সামৰি লয়।

৩। চিৰন্তন মূল্যবোধ সম্পৰ্কে চমুকৈ বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে কিছুমান মূল্যবোধ দেশ, কাল আৰু পৰিস্থিতি সলনি হ’লেও নিজৰ মৌলিক তাৎপৰ্য নেহেৰুৱায়। এনে মূল্যবোধক চিৰন্তন মূল্যবোধ বোলা হয়।

চিৰন্তন মূল্যবোধ তিনিটা—

১. সত্যম — সত্যঃ জ্ঞান, সত্য অনুসন্ধান আৰু বাস্তৱ উপলব্ধিৰ সৈতে জড়িত মূল্যবোধ।

২. শিৱম — কল্যাণ বা মঙ্গলঃ নৈতিকতা, সদাচাৰ, মানবকল্যাণ আৰু শুদ্ধ আচৰণৰ সৈতে জড়িত।

৩. সুন্দৰম — সৌন্দৰ্যঃ সৌন্দৰ্যবোধ, সৃষ্টিশীলতা আৰু ৰুচিবোধৰ সৈতে জড়িত।

এই তিনিটাক একেলগে মূল্যবোধৰ ত্ৰিনীতি বুলিও অভিহিত কৰা হয়। আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে এই মূল্যবোধসমূহ অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু মানুহে নিজৰ চিন্তা, আচৰণ আৰু জীৱনত সেইবোৰ উপলব্ধি কৰিব লাগে।

অৱশ্যে প্ৰয়োগবাদী দাৰ্শনিকসকলে চিৰন্তন মূল্যবোধৰ ধাৰণাৰ সৈতে সম্পূৰ্ণ সহমত প্ৰকাশ নকৰে। তেওঁলোকৰ মতে সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে বহু মূল্যবোধৰো ৰূপ সলনি হয়।

৪। নৈতিক মূল্যবোধৰ ধাৰণাই কি কি কথা সামৰি লয় আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ নৈতিক মূল্যবোধ মানে হৈছে সমাজে গ্ৰহণ কৰা নীতি, আদৰ্শ আৰু শুদ্ধ আচৰণৰ ধাৰণা। ‘Moral’ শব্দটো লেটিন ভাষাৰ ‘Mores’ শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ লোকাচাৰ, সামাজিক ৰীতি বা আচৰণ-পদ্ধতি।

মানুহ জন্মগতভাৱে সম্পূৰ্ণ নৈতিক গুণ লৈ জন্ম নলয়। পৰিয়াল, বিদ্যালয়, সমাজ, শিক্ষা আৰু দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে মানুহে ধীৰে ধীৰে উচিত-অনুচিত, ভাল-বেয়া আৰু ন্যায়-অন্যায়ৰ বিচাৰ কৰিবলৈ শিকে।

নৈতিক মূল্যবোধে মানুহক সমাজে গ্ৰহণ কৰা নীতি-নিয়ম মানি চলিবলৈ আৰু নিজৰ আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ সহায় কৰে। ই ব্যক্তিগত জীৱনৰ লগতে সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, সাংস্কৃতিক, ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰতো প্ৰভাৱ পেলায়।

মনোবিজ্ঞানীসকলে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য আচৰণ চিনাক্ত কৰিছে—

(ক) যুক্তিনিষ্ঠতা: কোনো ঘটনা বা পৰিস্থিতিক যুক্তিৰে বিচাৰ-বিশ্লেষণ কৰাৰ ক্ষমতা।

(খ) পৰোপকাৰিতা: আনৰ সুখ-দুখৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীল হোৱা আৰু প্ৰয়োজনত সহায় কৰা।

(গ) দায়িত্ববোধ: নিজৰ কৰ্তব্য সম্পৰ্কে সচেতন হোৱা আৰু নিজৰ ভুল-ত্ৰুটি স্বীকাৰ কৰিব পৰা মানসিকতা।

(ঘ) নৈতিক স্বতন্ত্ৰতা: আনৰ মত শুনিও নিজে নৈতিক সিদ্ধান্ত লোৱা আৰু সেই সিদ্ধান্তৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰা।

এইদৰে নৈতিক মূল্যবোধে মানুহৰ চৰিত্ৰ গঢ়ি তুলি তেওঁক দায়িত্বশীল, সহানুভূতিশীল আৰু সামাজিক ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলে।

৫। মূল্যবোধ সম্পৰ্কে তোমাৰ কি ধাৰণা তাক চমুকৈ ব্যক্ত কৰা।

উত্তৰঃ মূল্যবোধ হৈছে মানুহৰ চিন্তা, আচৰণ আৰু সিদ্ধান্তক সঠিক দিশত পৰিচালিত কৰা নীতি, আদৰ্শ আৰু বিশ্বাসৰ সমষ্টি। ই মানুহক কি ভাল, কি বেয়া, কি উচিত আৰু কি অনুচিত—সেই বিষয়ে বিচাৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।

মূল্যবোধ কেৱল ব্যক্তিগত পছন্দৰ বিষয় নহয়; ই সমাজৰ কল্যাণৰ লগতো গভীৰভাৱে জড়িত। এজন মানুহৰ কোনো ইচ্ছা পূৰণে যদি আনৰ ক্ষতি কৰে, তেন্তে তাক মূল্যবোধৰ দৃষ্টিত ভাল বুলি ক’ব নোৱাৰি।

সততা, দায়িত্ববোধ, পৰোপকাৰিতা, সহযোগিতা, অহিংসা, সংযম, উদাৰতা, শ্ৰমৰ মৰ্যাদা আৰু আনৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা—এইবোৰ মূল্যবোধৰ উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।

মানুহে পৰিয়াল, বিদ্যালয়, সমাজ আৰু নিজৰ অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে মূল্যবোধ আয়ত্ত কৰে। এই মূল্যবোধেই ব্যক্তিক সৎ আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলে।

বৰ্তমান সমাজত বস্তুবাদ, স্বাৰ্থপৰতা, হিংসা আৰু দুৰ্নীতি বৃদ্ধি পোৱা সময়ত মূল্যবোধৰ শিক্ষা বিশেষ প্ৰয়োজনীয়। মূল্যবোধৰ সঠিক চৰ্চাৰ জৰিয়তেহে সুস্থ, শৃঙ্খলাবদ্ধ, ন্যায়ভিত্তিক আৰু মানৱীয় সমাজ গঢ়ি তুলিব পাৰি।

---

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। মূল্যবোধ জন্মগত নে আয়ত্ত কৰা?

উত্তৰঃ মূল্যবোধ মূলত শিক্ষা, পৰিয়াল, সমাজ আৰু সামাজিকীকৰণৰ জৰিয়তে আয়ত্ত কৰা হয়।

২। ‘Mores’ শব্দৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰঃ লোকাচাৰ, সামাজিক ৰীতি-নীতি বা আচৰণ-পদ্ধতি।

৩। চিৰন্তন মূল্যবোধৰ ‘ত্ৰিনীতি’ কি?

উত্তৰঃ সত্যম, শিৱম আৰু সুন্দৰম।

৪। ‘সত্যম’ কিহৰ সৈতে জড়িত?

উত্তৰঃ সত্য, জ্ঞান আৰু তত্ত্বমূলক উপলব্ধিৰ সৈতে।

৫। ‘শিৱম’ কিহৰ সৈতে জড়িত?

উত্তৰঃ কল্যাণ, নৈতিকতা আৰু সদাচাৰৰ সৈতে।

৬। ‘সুন্দৰম’ কিহৰ সৈতে জড়িত?

উত্তৰঃ সৌন্দৰ্যবোধ আৰু নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধৰ সৈতে।

৭। নৈতিক মূল্যবোধে মানুহক কি শিকায়?

উত্তৰঃ উচিত-অনুচিত, ন্যায়-অন্যায় আৰু ভাল-বেয়াৰ বিচাৰ কৰিবলৈ শিকায়।

৮। পৰোপকাৰিতা মানে কি?

উত্তৰঃ আনৰ সুখ-দুখৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীল হোৱা আৰু প্ৰয়োজনত সহায় কৰা।

৯। নৈতিক স্বতন্ত্ৰতা মানে কি?

উত্তৰঃ নিজে বিবেচনা কৰি নৈতিক সিদ্ধান্ত লোৱা আৰু তাৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰা।

১০। মূল্যবোধ শিক্ষাৰ মূল লক্ষ্য কি?

উত্তৰঃ ব্যক্তিৰ সুস্থ চৰিত্ৰ গঠন কৰি দায়িত্বশীল, নৈতিক আৰু মানৱীয় নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলা।

---

MCQ

১। ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ কি আছিল?

A) অৰ্থনীতি
B) মূল্যবোধ
C) বিজ্ঞান
D) ৰাজনীতি

উত্তৰঃ B) মূল্যবোধ

২। প্ৰথম অৱস্থাত ‘মূল্য’ শব্দটো কিহৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?

A) অৰ্থনৈতিক উদ্দেশ্যত
B) ধৰ্মীয় উদ্দেশ্যত
C) শিক্ষাৰ উদ্দেশ্যত
D) ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যত

উত্তৰঃ A) অৰ্থনৈতিক উদ্দেশ্যত

৩। ‘Moral’ শব্দটোৰ উৎপত্তি কোন ভাষাৰ পৰা?

A) গ্ৰীক
B) ফৰাচী
C) লেটিন
D) জাৰ্মান

উত্তৰঃ C) লেটিন

৪। NCERT-এ কিমানবিধ মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে?

A) ৬৪
B) ৭৪
C) ৯৪
D) ৮৪

উত্তৰঃ D) ৮৪

৫। আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে চিৰন্তন মূল্যবোধ কেইটা?

A) তিনিটা
B) চাৰিটা
C) পাঁচটা
D) দুটা

উত্তৰঃ A) তিনিটা

৬। তলৰ কোনটো চিৰন্তন মূল্যবোধৰ অন্তৰ্গত?

A) অৰ্থ
B) সত্যম
C) কাম
D) মোক্ষ

উত্তৰঃ B) সত্যম

৭। ভাৰতীয় দৰ্শনত মূল্যবোধৰ এটা শ্ৰেণী কোনটো?

A) পৰোপকাৰিতা
B) নৈতিক স্বতন্ত্ৰতা
C) মোক্ষ
D) যুক্তিনিষ্ঠতা

উত্তৰঃ C) মোক্ষ

৮। ভাৰতীয় দৰ্শনে মূল্যবোধক কিমান শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছে?

A) দুই
B) তিন
C) পাঁচ
D) চাৰি

উত্তৰঃ D) চাৰি

৯। ‘সুন্দৰম’ কিহৰ সৈতে জড়িত?

A) সৌন্দৰ্যবোধ
B) অৰ্থনীতি
C) ৰাজনীতি
D) শাৰীৰিক শক্তি

উত্তৰঃ A) সৌন্দৰ্যবোধ

১০। প্ৰকৃততে মূল্যবোধক কোন দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিচাৰ কৰা হয়?

A) ব্যক্তিগত
B) সামাজিক
C) কেৱল অৰ্থনৈতিক
D) কেৱল ধৰ্মীয়

উত্তৰঃ B) সামাজিক

১১। শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ এটা আচৰণ কোনটো?

A) লোভ
B) হিংসা
C) পৰোপকাৰিতা
D) অহংকাৰ

উত্তৰঃ C) পৰোপকাৰিতা

১২। শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ আচৰণ কিমানটা?

A) ছয়টা
B) পাঁচটা
C) তিনিটা
D) চাৰিটা

উত্তৰঃ D) চাৰিটা

১৩। ‘শিৱম’ শব্দে কি বুজায়?

A) কল্যাণ বা মঙ্গল
B) সৌন্দৰ্য
C) সম্পদ
D) কামনা

উত্তৰঃ A) কল্যাণ বা মঙ্গল

১৪। আধ্যাত্মিক মূল্যবোধৰ সৈতে কোনটো গুণ জড়িত?

A) স্বাৰ্থপৰতা
B) অহিংসা
C) লোভ
D) হিংসা

উত্তৰঃ B) অহিংসা

১৫। ‘Mores’ শব্দটোৰ অৰ্থ কি?

A) জ্ঞান
B) সম্পদ
C) লোকাচাৰ বা আচৰণ-পদ্ধতি
D) ধৰ্মগ্ৰন্থ

উত্তৰঃ C) লোকাচাৰ বা আচৰণ-পদ্ধতি

১৬। নৈতিক স্বতন্ত্ৰতা মানে কি?

A) আনৰ কথা অন্ধভাৱে মানা
B) দায়িত্ব এৰাই চলা
C) নিয়ম ভংগ কৰা
D) নিজে নৈতিক সিদ্ধান্ত লৈ তাৰ দায়িত্ব লোৱা

উত্তৰঃ D) নিজে নৈতিক সিদ্ধান্ত লৈ তাৰ দায়িত্ব লোৱা

১৭। মূল্যবোধ কিহৰ জৰিয়তে মূলত আয়ত্ত কৰা হয়?

A) শিক্ষা আৰু সামাজিকীকৰণৰ জৰিয়তে
B) জন্মতেই সম্পূৰ্ণ ৰূপে
C) কেৱল ধনৰ জৰিয়তে
D) কেৱল শাস্তিৰ জৰিয়তে

উত্তৰঃ A) শিক্ষা আৰু সামাজিকীকৰণৰ জৰিয়তে

১৮। ‘ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, মোক্ষ’ কোন দৰ্শনৰ মূল্যবোধৰ শ্ৰেণী?

A) পাশ্চাত্য দৰ্শন
B) ভাৰতীয় দৰ্শন
C) বৈজ্ঞানিক দৰ্শন
D) প্ৰয়োগবাদী দৰ্শন

উত্তৰঃ B) ভাৰতীয় দৰ্শন

১৯। যুক্তিনিষ্ঠতা মানে কি?

A) সকলো কথা বিশ্বাস কৰা
B) আনৰ কথা নুশুনা
C) পৰিস্থিতিক যুক্তিৰে বিচাৰ-বিশ্লেষণ কৰা
D) নিজ স্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া

উত্তৰঃ C) পৰিস্থিতিক যুক্তিৰে বিচাৰ-বিশ্লেষণ কৰা

২০। মূল্যবোধ শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্য কি?

A) কেৱল ধনী হোৱা
B) কেৱল পৰীক্ষাত নম্বৰ পোৱা
C) প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি কৰা
D) নৈতিক, দায়িত্বশীল আৰু মানৱীয় ব্যক্তি গঢ়ি তোলা

উত্তৰঃ D) নৈতিক, দায়িত্বশীল আৰু মানৱীয় ব্যক্তি গঢ়ি তোলা

Teacher Generate Question Answer

মূল্যবোধ শিক্ষা

অতি চমু প্ৰশ্নঃ

১। ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ কি আছিল?

উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ আছিল মূল্যবোধ।

২। প্ৰথম অৱস্থাত ‘মূল্য’ শব্দটো কি উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ প্রথম অৱস্থাত ‘মূল্য’ শব্দটো কেৱল অর্থনৈতিক উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

৩। নৈতিক শব্দটোৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ “ম’ৰেল”(moral) শব্দটোৰ উৎপত্তি কোন ভাষাৰ পৰা হৈছে?

উত্তৰঃ নৈতিক শব্দটোৰ ইংৰাজী প্রতিশব্দ ‘ম’ৰেল’ (moral) শব্দটোৰ উৎপত্তি লেটিন ভাষাৰ পৰা হৈছে।

৪। মহৰ্ষি টলষ্টয়ৰ মতে মূল্যবোধ কি?

উত্তৰঃ মহর্ষি টলষ্টয়ৰ মতে সৌন্দর্যবোধ বস্তুনিষ্ঠ নহয়, ব্যক্তিনিষ্ঠহে।

৫। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা আৰু গৱেষণা শিক্ষণ পৰিষদে কিমানটা মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে?

উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা আৰু গৱেষণা শিক্ষণ পৰিষদে ৮৪ বিধ মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে।

চমু প্ৰশ্নঃ

১। আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকৰ মতে মূল্যবোধ কেইটা আৰু কি কি?

উত্তৰঃ আদর্শবাদী দার্শনিকসকলৰ মতে মূল্যবোধ তিনিটা— সত্যম, শিৱম, সুন্দৰম্।

২। ভাৰতীয় দৰ্শনে মূল্যবোধক কেইটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছে আৰু কি কি?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় দর্শনে মূল্যবোধক চাৰিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছে— (১) ধর্ম, (২) অর্থ, (৩) কাম আৰু (৪) মোক্ষ।

৩। প্ৰকৃততে মূল্যবোধক কি দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিচাৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ প্রকৃততে মূল্যবোধক সামাজিক দৃষ্টিকোণৰ পৰাহে বিচাৰ কৰা হয়।

৪। সহজ অৰ্থত মূল্যবোধ মানে কি?

উত্তৰঃ আমাৰ সামাজিক জীৱন সুস্থভাৱে পৰিচালনা কৰিবলৈ বা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ মানুহে শিক্ষণ আৰু সামাজিকীকৰণৰ যোগেদি আয়ত্ত কৰা কিছুমান নীতি আৰু আদর্শই হৈছে সহজ অর্থত মূল্যবোধ।

৫। মনোবিজ্ঞানীসকলে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ বিষয়ে কেইটা আচৰণৰ কথা চিনাক্ত কৰিছে আৰু কি কি?

উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানীসকলে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ বিষয়ে চাৰিটা আচৰণৰ কথা চিনাক্ত কৰিছে। সেইবোৰ হ’ল— যুক্তিনিষ্ঠতা, পৰোপকাৰিতা, দায়িত্ববোধ আৰু নৈতিক স্বতন্ত্রতা।

দীঘল প্ৰশ্নঃ

১। আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে আধ্যাত্মিক মূল্যবোধ মানে কি ? বুজাই লিখা ৷

উত্তৰঃ আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে, মন বা আত্মাৰ বিকাশেই আধ্যাত্মিক মূল্যবোধৰ কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা। তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে যে মন বা আত্মাৰ উৎকৰ্ষ সাধনেহে মানুহক এক উচ্চ স্তৰলৈ লৈ যাব পাৰে আৰু প্ৰকৃত সুখৰ সন্ধান দিব পাৰে। মানৱীয়তা, সহযোগিতা, অহিংসা ভাৱ, ভক্তি, সংযম, উদাৰতা আদিৰ বৃদ্ধিয়ে আধ্যাত্মিক মূল্যবোধৰ বিকাশ নিৰূপণ কৰে।

বস্তুবাদী জগতখনৰ প্ৰতি অত্যধিক আসক্তি আৰু আধ্যাত্মিক মূল্যবোধৰ অভাৱে আজিৰ সমাজখনক বিশৃংখল, দুৰ্নীতিপৰায়ণ আৰু অনৈতিক কৰি তুলিছে। আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলে ভাবে যে মানৱীয় আবেগ-অনুভূতিৰ উৎকৰ্ষ সাধনৰ মাজেৰেহে এখন সমাজলৈ নৈতিকতা আৰু সুস্থিৰতা কঢ়িয়াই আনিব পৰা যায়। সেয়েহে, তেওঁলোকৰ মতে, আধ্যাত্মিক মূল্যবোধ হৈছে স্ব-প্ৰতিষ্ঠাৰ (Self-realization) এক পথ, যি মানুহক শাৰীৰিক জগতৰ ঊৰ্ধ্বত থকা চিৰন্তন সত্যৰ সন্ধান দিয়ে।

২। নন্দনতাত্বিক মূল্যবোধে কি কি বিষয় সামৰি লয় চমুকৈ আলোচনা কৰা ৷

উত্তৰঃ সুন্দৰৰ মূল্যবোধেই হৈছে নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধ, অৰ্থাৎ নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধে সৌন্দৰ্যবোধক সূচায়। ই কেৱল মানুহক মানসিক শান্তি প্ৰদান কৰাই নহয়, জীৱনটোকো সুন্দৰ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ কৰি তোলে। নন্দনতাত্ত্বিক সৌন্দৰ্য কেৱল ইন্দ্ৰিয়গ্ৰাহ্য বস্তুৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য নহয়, বৰং সকলো ভাল কাম, ঘটনা বা ধাৰণাৰ মাজতো নান্দনিক মূল্যবোধ বিচাৰি পাব পাৰি। মনোযোগেই হৈছে নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধৰ চাবি-কাঠী, যি গভীৰ উপলব্ধিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়।

দাৰ্শনিক প্লেটোৰ মতে, ঐশ্বৰিক ধ্যান-ধাৰণাৰ মাজেদি সকলো বস্তুৰ নান্দনিকতা উপলব্ধি কৰিব পাৰি। তেওঁৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ বস্তুনিষ্ঠ নহয়, ব্যক্তিনিষ্ঠহে; অৰ্থাৎ নিজস্ব দৃষ্টিভংগীৰেহে ব্যক্তিয়ে সৌন্দৰ্যবোধ কৰে। মুঠতে, নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধে জীৱন্ত বা জড সকলো বস্তুকে সামৰি লয় আৰু মানুহৰ মাজত সৃষ্টিশীলতা আৰু ৰুচিবোধৰ বিকাশ ঘটায়।

৩। চিৰন্তন মূল্যবোধ সম্পৰ্কে চমুকৈ বুজাই লিখা ৷

উত্তৰঃ আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলে চিৰন্তন মূল্যবোধৰ কথা কয়। তেওঁলোকৰ মতে, চিৰন্তন মূল্যবোধ তিনি প্ৰকাৰৰ— সত্যম, শিৱম, সুন্দৰম। এই মূল্যবোধসমূহ হৈছে অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু দেশ-কাল নিৰ্বিশেষে সকলো সমাজতে প্ৰযোজ্য। এই তিনিটাক একেলগে মূল্যবোধৰ ‘ত্ৰিনীতি’ বুলি কোৱা হয়।

সত্যম (Truth): ই জ্ঞানমূলক বা তত্ত্বমূলক মূল্যবোধ, যি সকলো জ্ঞানৰ ভেটি।

শিৱম (Goodness): ই নৈতিক বা ধাৰ্মিক মূল্যবোধ, যি মানৱীয় আচৰণৰ শুদ্ধতাক সূচায়।

সুন্দৰম (Beauty): ই নন্দনতাত্ত্বিক মূল্যবোধ, যি সৌন্দৰ্যবোধ আৰু ৰুচিৰ বিকাশ ঘটায়।

মানৱ সমাজত এই মূল্যবোধসমূহ সিঁচৰতি হৈ আছে। মানুহে এইবোৰ উপলব্ধি কৰি সমাজে নিজক মূল্যবোধৰ ভেটি হিচাপে গঢ়িব পাৰে।

৪। নৈতিক মূল্যবোধৰ ধাৰণাই কি কি কথা সামৰি লয় আলোচনা কৰা ৷

উত্তৰঃ ‘নৈতিক’ শব্দটোৰ অভিধানিক অৰ্থ হৈছে নীতি-সম্পৰ্কীয়। নৈতিকতাৰ লগত সমাজত প্ৰচলিত নীতি-নিয়ম, আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু আদৰ্শসমূহ ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। ইংৰাজী ‘Moral’ শব্দটো লেটিন ভাষাৰ ‘Mores’ শব্দৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে লোকাচাৰ বা সমাজে গ্ৰহণ কৰা আচৰণ-পদ্ধতি। সমাজে গ্ৰহণ কৰা নীতি-নিয়ম আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ বিপৰীতে যি কাৰ্য কৰা হয় তাক অনৈতিক আচৰণ বুলি কোৱা হয়। সেয়েহে নৈতিক মূল্যবোধ বুলিলে সমাজে মান্যতা দিয়া শুদ্ধ আচৰণৰ ধাৰণাক বুজোৱা হয়।

নৈতিক বিকাশৰ অৰ্থ হৈছে সমাজত প্ৰচলিত আচৰণ আৰু আদৰ্শসমূহ ধীৰে ধীৰে আয়ত্ত কৰা। মানুহে জন্মগতভাৱে নৈতিকতা লাভ নকৰে; সামাজিক পৰিৱেশ, পৰিয়াল, শিক্ষা আৰু অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তেই এই মূল্যবোধ গঢ় লৈ উঠে। নৈতিকতা হৈছে মানুহৰ জন্মগত প্ৰবৃত্তিসমূহ সংশোধন কৰি উচ্চ আদৰ্শ, মানৱিকতা আৰু দায়িত্ববোধেৰে পৰিপূৰ্ণ কৰি তোলাৰ প্ৰক্ৰিয়া। নৈতিক মূল্যবোধে মানুহক শুদ্ধ-অশুদ্ধ, উচিত-অনুচিতৰ বিচাৰ কৰাত সহায় কৰে আৰু ব্যক্তিগত, সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, সাংস্কৃতিক, ৰাজনৈতিক তথা প্ৰশাসনিক সকলো ক্ষেত্ৰতে মানুহৰ আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পৰিশীলিত কৰে। এইদৰে নৈতিক মূল্যবোধে এক সুস্থ আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ সমাজ গঠনত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

৫। মূল্যবোধ সম্পৰ্কে তোমাৰ কি ধাৰণা তাক চমুকৈ ব্যক্ত কৰা ৷

উত্তৰঃ মূল্যবোধ হৈছে সেইবোৰ নীতি আৰু আদৰ্শ, যিয়ে এখন সমাজক সুস্থ, সজ, নিকা আৰু মানৱীয় বোধসম্পন্ন কৰি তুলিব পাৰে। যিকোনো অনৈতিক আচৰণে মূল্যবোধ ভংগ কৰে।

সুস্থ সমাজ এখনৰ বাবে মানুহে মানুহক ভাল পাবলৈ শিকাটো অতি জৰুৰী। তদুপৰি, অহিংসা, সংযম, উদাৰতা, সহযোগিতা, পৰোপকাৰিতা, দায়িত্ববোধ আদি মানৱীয় গুণসমূহৰ ভেটি হৈছে মূল্যবোধ। সামাজিক পৰিৱেশৰ মাজেৰেই এই গুণসমূহ আয়ত্ত কৰিব পাৰি। বৰ্তমান সময়ত বস্তুবাদী জগতখনৰ প্ৰতি মানুহ অধিক আকৰ্ষিত হোৱা বাবে সমাজত নানান অনৈতিক কাৰ্যকলাপ সংঘটিত হোৱা দেখা যায়। মূল্যবোধৰ নিৰন্তৰ চৰ্চা আৰু কৰ্ষণৰ মাজেৰেহে এনে কাৰ্য ৰোধ কৰাৰ লগতে এক শৃংখলাবদ্ধ আৰু সুস্থিৰ সমাজ এখন গঢ়াৰ আশা কৰিব পাৰি। গতিকে, মূল্যবোধ হৈছে মানৱ সমাজৰ বাবে এক নৈতিক ভেটি।