শিক্ষণ
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। শিক্ষণ কি?
উত্তৰঃ অভিজ্ঞতা, অনুশীলন আৰু প্ৰশিক্ষণৰ ফলত ব্যক্তিৰ জ্ঞান, দক্ষতা, মনোভাৱ বা আচৰণত হোৱা তুলনামূলকভাৱে স্থায়ী পৰিৱৰ্তনক শিক্ষণ বোলে।
২। গেটছৰ মতে শিক্ষণ কি?
উত্তৰঃ গেটছৰ মতে, অভিজ্ঞতা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে আচৰণৰ সংশোধনেই শিক্ষণ।
৩। শিক্ষণৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ
-
শিক্ষণৰ ফলত আচৰণত পৰিৱৰ্তন ঘটে।
-
শিক্ষণ অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ ফল।
-
শিক্ষণ এক জীৱনজোৰা প্ৰক্ৰিয়া।
-
শিক্ষণ সাধাৰণতে উদ্দেশ্য বা লক্ষ্যভিত্তিক।
৪। শিক্ষণৰ অন্যান্য বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ
-
শিক্ষণ এক অবিৰত প্ৰক্ৰিয়া।
-
ই ব্যক্তিভেদে ভিন্ন হয়।
-
শিক্ষণৰ ওপৰত পৰিৱেশ আৰু বংশগতিৰ প্ৰভাৱ থাকে।
-
আগ্ৰহ, মনোযোগ আৰু অভিৰোচনে শিক্ষণত প্ৰভাৱ পেলায়।
-
পৰিপক্কতাৰ লগত শিক্ষণৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।
-
শিক্ষণ সচেতন বা অসচেতন দুয়ো ধৰণে হ’ব পাৰে।
-
শিক্ষণৰ ফল ইতিবাচক বা নেতিবাচক দুয়ো ধৰণৰ হ’ব পাৰে।
-
শিক্ষণ ব্যক্তি আৰু পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ ফল।
৫। শিক্ষণৰ দুটা আভ্যন্তৰীণ কাৰক লিখা।
উত্তৰঃ
-
শাৰীৰিক আৰু মানসিক অৱস্থা।
-
আগ্ৰহ, মনোযোগ আৰু অভিৰোচন।
৬। শিক্ষণৰ দুটা বাহ্যিক কাৰক লিখা।
উত্তৰঃ
-
পৰিয়ালৰ পৰিৱেশ।
-
বিদ্যালয় আৰু সামাজিক পৰিৱেশ।
৭। শিক্ষণৰ দুটা প্ৰকাৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
-
কৌশলমূলক বা দক্ষতামূলক শিক্ষণ।
-
মনোভাৱমূলক শিক্ষণ।
৮। পৰিপক্কতা কি?
উত্তৰঃ বংশগত বা জৈৱিক কাৰকৰ প্ৰভাৱত জীৱৰ দেহ-মন আৰু স্নায়ুতন্ত্ৰৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ ফলত আচৰণ সম্পাদনৰ সক্ষমতা লাভ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক পৰিপক্কতা বোলে।
৯। শিক্ষণৰ প্ৰধান নীতি কেইটা?
উত্তৰঃ থৰ্ণডাইকৰ শিক্ষণৰ প্ৰধান নীতি তিনিটা—
-
প্ৰস্তুতিৰ নীতি।
-
অনুশীলনৰ নীতি।
-
ফলাফলৰ নীতি।
১০। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ এডৱাৰ্ড লী থৰ্ণডাইক।
১১। থৰ্ণডাইক কোন দেশৰ মনোবিজ্ঞানী আছিল?
উত্তৰঃ তেওঁ আমেৰিকান মনোবিজ্ঞানী আছিল।
১২। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতি কোন তত্ত্বৰ লগত জড়িত?
উত্তৰঃ সংযোগবাদ বা Connectionism তত্ত্বৰ লগত।
১৩। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ আন এটা নাম কি?
উত্তৰঃ নির্বাচন আৰু সংযোগৰ দ্বাৰা শিক্ষণ বুলি কোৱা হয়।
১৪। অনুশীলনৰ নীতিৰ দুটা ভাগ কি কি?
উত্তৰঃ
-
ব্যৱহাৰৰ নীতি।
-
অব্যৱহাৰৰ নীতি।
১৫। “Practice makes a man perfect” কোন নীতিৰ লগত জড়িত?
উত্তৰঃ অনুশীলনৰ নীতি।
১৬। “কৃতকাৰ্যতাই কৃতকাৰ্যতাক আগুৱাই নিয়ে” কোন নীতিৰ লগত জড়িত?
উত্তৰঃ ফলাফলৰ নীতি।
১৭। অন্তৰ্দৰ্শনমূলক শিক্ষণৰ প্রধান সমৰ্থক কোন?
উত্তৰঃ ৱল্ফগেং ক’হলাৰ।
১৮। অন্তৰ্দৰ্শন শিক্ষণ কোন তত্ত্বৰ লগত জড়িত?
উত্তৰঃ গেষ্টাল্ট বা সমগ্ৰতাবাদ তত্ত্বৰ লগত।
১৯। Gestalt শব্দটো কোন ভাষাৰ?
উত্তৰঃ জাৰ্মান ভাষাৰ।
২০। Gestalt শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ সমগ্ৰ ৰূপ, সম্পূৰ্ণ গঠন বা Whole Form।
২১। Gestalt মনোবিজ্ঞানৰ প্রধান পৃষ্ঠপোষকসকল কোন কোন?
উত্তৰঃ মেক্স ৱাৰ্থাইমাৰ, ৱল্ফগেং ক’হলাৰ আৰু কাৰ্ট কফ্কা।
২২। ক’হলাৰে পৰীক্ষা কৰা বিখ্যাত চিম্পাঞ্জীটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ চুলতান।
২৩। ক’হলাৰে ক’ত চিম্পাঞ্জীৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰিছিল?
উত্তৰঃ Canary Islands-ৰ Tenerife দ্বীপত।
২৪। ক’হলাৰৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ The Mentality of Apes।
২৫। অনুবন্ধন তত্ত্বৰ প্রধান প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ আইভান পেট্ৰোভিচ পেভলভ।
২৬। পেভলভ কোন দেশৰ আছিল?
উত্তৰঃ তেওঁ ৰাছিয়ান শৰীৰতত্ত্ববিদ আছিল।
২৭। পেভলভে কোন প্ৰাণীৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰিছিল?
উত্তৰঃ কুকুৰৰ ওপৰত।
২৮। পেভলভে কোন বিষয়ৰ গৱেষণাৰ বাবে ১৯০৪ চনত নোবেল বঁটা লাভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ পাচনতন্ত্ৰৰ শৰীৰতত্ত্ব সম্পৰ্কীয় গৱেষণাৰ বাবে।
২৯। অনুবন্ধিত উদ্দীপক কি?
উত্তৰঃ প্ৰথম অৱস্থাত স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি নকৰা কিন্তু স্বাভাৱিক উদ্দীপকৰ সৈতে বাৰে বাৰে সংযোগ কৰাৰ পিছত সেই প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা উদ্দীপকক অনুবন্ধিত উদ্দীপক বোলে।
উদাহৰণঃ পেভলভৰ পৰীক্ষাত ঘণ্টাৰ শব্দ।
৩০। অনুবন্ধিত প্ৰতিক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ অনুবন্ধিত উদ্দীপকৰ ফলত শিকি লোৱা প্ৰতিক্ৰিয়াক অনুবন্ধিত প্ৰতিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণঃ ঘণ্টাৰ শব্দ শুনি কুকুৰৰ মুখত লালটি ওলোৱা।
৩১। পেভলভৰ পৰীক্ষাত স্বাভাৱিক উদ্দীপক কি?
উত্তৰঃ খাদ্য।
৩২। পেভলভৰ পৰীক্ষাত স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ খাদ্য দেখি কুকুৰৰ মুখত লালটি ওলোৱা।
৩৩। পেভলভৰ পৰীক্ষাত অনুবন্ধিত উদ্দীপক কি?
উত্তৰঃ ঘণ্টা বা বেলৰ শব্দ।
৩৪। পেভলভৰ পৰীক্ষাত অনুবন্ধিত প্ৰতিক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ ঘণ্টাৰ শব্দ শুনি লালটি ওলোৱা।
৩৫। অতিৰিক্ত শিক্ষণ কি?
উত্তৰঃ কোনো বিষয় আয়ত্ত কৰাৰ পিছতো তাক অধিক দৃঢ় আৰু স্থায়ী কৰিবলৈ প্ৰয়োজনতকৈ অধিক অনুশীলন কৰাকে অতিৰিক্ত শিক্ষণ বা Over-learning বোলে।
৩৬। বিৰত শিক্ষণ কি?
উত্তৰঃ অধ্যয়নৰ মাজত উপযুক্ত বিৰতি দি পুনৰ শিক্ষণ আৰম্ভ কৰা পদ্ধতিক বিৰত শিক্ষণ বোলে।
খ. শিক্ষণৰ প্ৰকৃতি বা বৈশিষ্ট্য
১। শিক্ষণৰ প্ৰকৃতি সম্পর্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ শিক্ষণৰ প্রধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
-
আচৰণৰ পৰিৱৰ্তন: শিক্ষণৰ ফলত জ্ঞান, দক্ষতা, অভ্যাস বা মনোভাৱৰ পৰিৱৰ্তন হয়।
-
অভিজ্ঞতাভিত্তিক: শিক্ষণ অভিজ্ঞতা, অনুশীলন আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে সংঘটিত হয়।
-
জীৱনজোৰা: জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈকে শিক্ষণ চলি থাকে।
-
লক্ষ্যভিত্তিক: অধিকাংশ শিক্ষণ কোনো উদ্দেশ্য পূৰণৰ বাবে সংঘটিত হয়।
-
বিকাশশীল: শিক্ষণৰ ফলত ব্যক্তিয়ে ক্ৰমে অধিক দক্ষ আৰু অভিযোজিত হয়।
-
ব্যক্তিভেদে পৃথক: সকলো ব্যক্তিৰ শিক্ষণ ক্ষমতা একে নহয়।
-
পৰিৱেশ-নির্ভৰ: সামাজিক আৰু ভৌতিক পৰিৱেশে শিক্ষণত প্ৰভাৱ পেলায়।
-
পৰিপক্কতাৰ সৈতে জড়িত: বহু শিক্ষণৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট শাৰীৰিক আৰু মানসিক পৰিপক্কতা প্ৰয়োজন।
-
অভিৰোচন-নির্ভৰ: আগ্ৰহ আৰু প্ৰেৰণা থাকিলে শিক্ষণ অধিক সফল হয়।
-
সামাজিক আৰু ব্যক্তিগত: ব্যক্তি একেলগে নিজ অভিজ্ঞতা আৰু সামাজিক সংযোগৰ জৰিয়তে শিকে।
গ. শিক্ষণৰ চৰ্তসমূহ
১। শিক্ষাৰ্থীৰ লগত জড়িত শিক্ষণৰ চৰ্তসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
(ক) দৈহিক সুস্থতা
স্বাস্থ্য ভাল নহ’লে মনোযোগ, স্মৃতি আৰু শিক্ষণ ক্ষমতা কমে।
(খ) মানসিক পৰিপক্কতা
বয়স আৰু মানসিক বিকাশৰ স্তৰ অনুসৰি শিক্ষাৰ্থীৰ বোধশক্তি ভিন্ন হয়।
(গ) আগ্ৰহ
বিষয়টোৰ প্ৰতি আগ্ৰহ থাকিলে শিক্ষণ সহজ আৰু স্থায়ী হয়।
(ঘ) মনোযোগ
একাগ্ৰ মনোযোগ শিক্ষণৰ অন্যতম প্রধান চৰ্ত।
(ঙ) অভিৰোচন
প্ৰেৰণা বা অভিৰোচনে শিকিবলৈ মানসিক শক্তি প্ৰদান কৰে।
(চ) পূৰ্ব অভিজ্ঞতা
নতুন শিক্ষণ পূৰ্বজ্ঞানৰ ওপৰত গঢ় লৈ উঠে।
(ছ) বিশ্ৰাম
ক্লান্তি আৰু অবসাদে শিক্ষণ দুর্বল কৰে।
(জ) উপযুক্ত পৰিৱেশ
শান্ত, উৎসাহজনক আৰু শিক্ষণোপযোগী পৰিৱেশ শিক্ষণক ফলপ্ৰসূ কৰে।
ঘ. শিক্ষণ আৰু পৰিপক্কতা
১। শিক্ষণ আৰু পৰিপক্কতাৰ সম্পর্ক লিখা।
উত্তৰঃ
শিক্ষণ আৰু পৰিপক্কতা দুয়োটা ব্যক্তিৰ বিকাশৰ সৈতে জড়িত। পৰিপক্কতাই শিক্ষণৰ বাবে জৈৱিক আৰু মানসিক ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰে, আনহাতে শিক্ষণে সেই সক্ষমতাক অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ মাধ্যমেৰে উন্নত কৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, শিশুৰ স্নায়ু আৰু পেশীৰ উপযুক্ত পৰিপক্কতা নোহোৱালৈকে তাক জোৰ কৰি খোজ কঢ়াব নোৱাৰি। কিন্তু পৰিপক্কতা লাভ কৰাৰ পিছত অনুশীলনে খোজ কঢ়াৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে।
সেয়েহে শিক্ষণ আৰু পৰিপক্কতা পৃথক হ’লেও দুয়োৰে মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পর্ক আছে।
২। শিক্ষণ আৰু পৰিপক্কতাৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| শিক্ষণ | পৰিপক্কতা |
|---|---|
| অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ ফল | জৈৱিক বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ ফল |
| জীৱনজোৰা প্ৰক্ৰিয়া | নিৰ্দিষ্ট বিকাশকালত অধিক সক্ৰিয় |
| অনুশীলন প্ৰয়োজন | অনুশীলন অবিহনেও ঘটে |
| বহুলাংশে পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱত | বংশগতি আৰু জৈৱিক কাৰকৰ প্ৰভাৱ অধিক |
| লক্ষ্যভিত্তিক হ’ব পাৰে | স্বাভাৱিকভাৱে ঘটে |
| অভিৰোচন সহায়ক | অভিৰোচন অপরিহাৰ্য নহয় |
| প্রশিক্ষণৰ জৰিয়তে উন্নত কৰিব পাৰি | সরাসৰি প্রশিক্ষণে সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে |
| আচৰণৰ শিকি লোৱা পৰিৱৰ্তন | বৃদ্ধি-সম্পৰ্কীয় স্বাভাৱিক পৰিৱৰ্তন |
ঙ. প্ৰচেষ্টা আৰু ভুলৰ দ্বাৰা শিক্ষণ
১। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ কোনো সমস্যা সমাধানৰ বাবে ব্যক্তি বিভিন্ন উপায়ে পুনঃপুন চেষ্টা কৰে। ভুল বা অসফল প্ৰতিক্ৰিয়াবোৰ ক্ৰমে বাদ পৰে আৰু সফল প্ৰতিক্ৰিয়াটো দৃঢ় হয়। এই পদ্ধতিক প্ৰচেষ্টা আৰু ভুলৰ দ্বাৰা শিক্ষণ বোলে।
ই থৰ্ণডাইকৰ সংযোগবাদৰ সৈতে জড়িত।
২। থৰ্ণডাইকৰ মেকুৰীৰ পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
থৰ্ণডাইকে এটা ভোকাতুৰ মেকুৰীক বিশেষভাৱে তৈয়াৰ কৰা Puzzle Box-ৰ ভিতৰত ৰাখিছিল। বাকচৰ বাহিৰত খাদ্য ৰখা হৈছিল।
মেকুৰীটোৱে খাদ্য পাবলৈ—
-
জঁপিয়াইছিল,
-
আঁচুৰিছিল,
-
ইফাল-সিফাল ঘূৰিছিল,
-
বিভিন্ন অসফল চেষ্টা কৰিছিল।
এসময়ত আকস্মিকভাৱে সঠিক mechanism-ত চাপ পৰাত বাকচৰ দুৱাৰ খোল খালে আৰু মেকুৰীটোৱে খাদ্য লাভ কৰিলে।
একে পৰীক্ষা পুনৰাবৃত্তি কৰাৰ লগে লগে মেকুৰীটোৰ ভুল চেষ্টা কমি আহিল আৰু বাহিৰ ওলাবলৈ লগা সময়ো কমি আহিল। শেষত সি সঠিক প্ৰতিক্ৰিয়াটো শিকি ল’লে।
এই পৰীক্ষাৰ পৰা থৰ্ণডাইকে দেখুৱালে যে চেষ্টা, ভুল, নির্বাচন আৰু সফল প্ৰতিক্ৰিয়াৰ পুনৰাবৃত্তিৰ মাধ্যমেৰে শিক্ষণ সংঘটিত হয়।
৩। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
ই ক্ৰমাগত শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া।
-
পুনৰাবৃত্তি আৰু অনুশীলনৰ ভূমিকা আছে।
-
বহু ভুলৰ মাজৰ পৰা সঠিক প্ৰতিক্ৰিয়া নির্বাচিত হয়।
-
সফল প্ৰতিক্ৰিয়া ক্ৰমে দৃঢ় হয়।
-
শিক্ষাৰ্থীৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ থাকে।
-
ফলাফলৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৪। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ শৈক্ষিক মূল্য লিখা।
উত্তৰঃ
-
কৰি কৰি শিকাৰ সুযোগ দিয়ে।
-
আত্মনিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি কৰে।
-
ভুলৰ পৰা শিকিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
-
দক্ষতামূলক শিক্ষণত উপযোগী।
-
সমস্যা সমাধানত ধৈৰ্য বৃদ্ধি কৰে।
-
সফলতাৰ আনন্দ শিক্ষণক শক্তিশালী কৰে।
৫। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ সীমাবদ্ধতা লিখা।
উত্তৰঃ
-
বহু সময় আৰু শক্তিৰ অপচয় হ’ব পাৰে।
-
সকলো সমস্যাৰ বাবে এই পদ্ধতি উপযোগী নহয়।
-
জটিল বৌদ্ধিক শিক্ষণত সীমিত উপযোগিতা আছে।
-
অন্ধ চেষ্টা কৰিলে ভুল অভ্যাস গঢ়ি উঠিব পাৰে।
-
চিন্তা আৰু বোধশক্তিৰ ভূমিকা তুলনামূলক কম।
চ. থৰ্ণডাইকৰ শিক্ষণৰ নীতিসমূহ
১। প্ৰস্তুতিৰ নীতি
উত্তৰঃ ব্যক্তিয়ে কোনো কাম কৰিবলৈ মানসিক আৰু শাৰীৰিকভাৱে প্ৰস্তুত থাকিলে সেই কাম কৰিবলৈ সুযোগ পোৱাটো সন্তোষজনক হয় আৰু শিক্ষণ সহজ হয়।
অন্যহাতে প্ৰস্তুতি নথকা অৱস্থাত জোৰ কৰি শিকাবলৈ চেষ্টা কৰিলে বিৰক্তি আৰু অসন্তোষৰ সৃষ্টি হয়।
শ্ৰেণীকোঠাত তাৎপৰ্য
-
পাঠ আৰম্ভ কৰাৰ আগতে আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰিব লাগে।
-
শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স আৰু মানসিক স্তৰ বিবেচনা কৰিব লাগে।
-
পূৰ্বজ্ঞান জাগ্ৰত কৰিব লাগে।
-
চিত্ৰ, প্ৰশ্ন, কাহিনী আদিৰে শিক্ষাৰ্থীক প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
২। অনুশীলনৰ নীতি
উত্তৰঃ কোনো উদ্দীপক আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সংযোগ বাৰে বাৰে ব্যৱহাৰ কৰিলে সেই সংযোগ শক্তিশালী হয়। অনুশীলন নকৰিলে ক্ৰমে দুর্বল হয়।
ইয়াৰ দুটা ভাগ—
(ক) ব্যৱহাৰৰ নীতি
পুনৰাবৃত্তি আৰু ব্যৱহাৰৰ ফলে সংযোগ শক্তিশালী হয়।
(খ) অব্যৱহাৰৰ নীতি
দীঘলীয়া সময় ধৰি ব্যৱহাৰ নকৰিলে সংযোগ দুর্বল হয়।
শ্ৰেণীকোঠাত তাৎপৰ্য
-
পঢ়া, লিখা, গণিত আদি বিষয়ত নিয়মীয়া অনুশীলন দিয়া উচিত।
-
পুনৰাবৃত্তি শিক্ষণ স্থায়ী কৰে।
-
homework আৰু revision উপযোগী।
-
দক্ষতা আৰু শুদ্ধতা বৃদ্ধি কৰে।
৩। ফলাফলৰ নীতি
উত্তৰঃ কোনো প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ফল সন্তোষজনক হ’লে সেই প্ৰতিক্ৰিয়া পুনৰ কৰাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়। অসন্তোষজনক ফল হ’লে সেই প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সম্ভাৱনা কমে।
শ্ৰেণীকোঠাত তাৎপৰ্য
-
ভাল কামৰ বাবে প্ৰশংসা কৰিব লাগে।
-
সফলতাৰ অনুভূতি সৃষ্টি কৰিব লাগে।
-
উপযুক্ত feedback দিব লাগে।
-
শিক্ষাৰ্থীক উৎসাহিত কৰিব লাগে।
-
ভয় বা কঠোৰ শাস্তিৰ সলনি ইতিবাচক reinforcement অধিক ফলপ্ৰসূ।
ছ. অন্তৰ্দৰ্শনৰ দ্বাৰা শিক্ষণ
১। অন্তৰ্দৰ্শন শিক্ষণ কি?
উত্তৰঃ সমস্যাটোৰ সমগ্ৰ পৰিস্থিতি আৰু অংশসমূহৰ পাৰস্পৰিক সম্পর্ক হঠাৎ বুজি পাই সমাধান লাভ কৰা শিক্ষণক অন্তৰ্দৰ্শনৰ দ্বাৰা শিক্ষণ বোলে।
ই অন্ধ চেষ্টা নহয়; ই বোধ, পর্যবেক্ষণ আৰু সম্পর্ক উপলব্ধিৰ ফল।
২। ক’হলাৰৰ চুলতানৰ পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
ক’হলাৰে ‘চুলতান’ নামৰ এটা চিম্পাঞ্জীৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰিছিল।
চিম্পাঞ্জীটোৰ ঢুকি নোপোৱা ঠাইত কল ৰখা হৈছিল আৰু তাৰ ওচৰত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা লাঠী বা বাকচ ৰখা হৈছিল।
প্ৰথমে চুলতানে পোনপটীয়াকৈ কল পাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। ব্যৰ্থ হোৱাৰ পিছত কিছু সময় পৰিস্থিতিটো লক্ষ্য কৰিলে। তাৰ পিছত হঠাৎ উপলব্ধি কৰিলে যে—
-
লাঠী জোৰা লগাই দূৰৰ কল টানি আনিব পাৰি, অথবা
-
বাকচ একেলগে সজাই ওপৰত উঠিলে ওলমি থকা কল পাব পাৰি।
এই হঠাৎ সমাধান উপলব্ধিকেই অন্তৰ্দৰ্শন বোলে।
৩। অন্তৰ্দৰ্শন শিক্ষণৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
সমগ্ৰ পৰিস্থিতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
-
সমস্যা হঠাৎ বুজি সমাধান হয়।
-
বুদ্ধি আৰু পর্যবেক্ষণৰ ভূমিকা থাকে।
-
অন্ধ চেষ্টা কম।
-
অংশসমূহৰ পাৰস্পৰিক সম্পর্ক বুজা প্ৰয়োজন।
-
সমাধান পোৱাৰ পিছত পুনৰ একে সমস্যা সহজে সমাধান কৰিব পাৰি।
-
উচ্চস্তৰৰ বৌদ্ধিক শিক্ষণত অধিক কার্যকৰী।
৪। অন্তৰ্দৰ্শন শিক্ষণৰ শৈক্ষিক মূল্য লিখা।
উত্তৰঃ
-
সমস্যা সমাধান ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
-
যুক্তি আৰু চিন্তাশক্তি উন্নত কৰে।
-
সৃজনশীলতা বিকাশ কৰে।
-
ৰটনীৰ সলনি বুজি শিকাত সহায় কৰে।
-
শিক্ষাৰ্থীৰ স্বাধীন চিন্তা উৎসাহিত কৰে।
-
জটিল বিষয়ৰ সম্পর্ক বুজিবলৈ সহায় কৰে।
-
নতুন পৰিস্থিতিত জ্ঞান প্ৰয়োগৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
৫। অন্তৰ্দৰ্শন পদ্ধতিৰ সীমাবদ্ধতা লিখা।
উত্তৰঃ
-
সকলো শিক্ষাৰ্থীৰ ক্ষেত্ৰত সমানে কার্যকৰী নহয়।
-
সৰু শিশু বা কম বৌদ্ধিক পৰিপক্ক শিক্ষাৰ্থীৰ ক্ষেত্ৰত সীমাবদ্ধতা আছে।
-
সকলো ধৰণৰ দক্ষতামূলক শিক্ষণ অন্তৰ্দৰ্শনেৰে সম্ভৱ নহয়।
-
পূৰ্ব অভিজ্ঞতা আৰু উপযুক্ত পৰিস্থিতি প্ৰয়োজন।
-
সমাধান সদায় হঠাৎ নাহিবও পাৰে।
জ. প্ৰচেষ্টা-ভুল আৰু অন্তৰ্দৰ্শন শিক্ষণৰ পাৰ্থক্য
| প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল | অন্তৰ্দৰ্শন |
|---|---|
| ক্ৰমাগত শিক্ষণ | হঠাৎ সম্পর্ক উপলব্ধি |
| বহু চেষ্টা আৰু ভুল থাকে | তুলনামূলক কম অন্ধ চেষ্টা |
| অনুশীলনৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল | বোধ আৰু চিন্তাৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল |
| যান্ত্ৰিক দিশ তুলনামূলক অধিক | বৌদ্ধিক দিশ অধিক |
| সমস্যাৰ অংশ পৃথক পৃথকভাৱে চেষ্টা কৰা হয় | সমগ্ৰ পৰিস্থিতি বিবেচনা কৰা হয় |
| Thorndike-ৰ সৈতে জড়িত | Köhler আৰু Gestalt-ৰ সৈতে জড়িত |
ঝ. অনুবন্ধনৰ দ্বাৰা শিক্ষণ
১। অনুবন্ধন কি?
উত্তৰঃ এটা নিৰপেক্ষ উদ্দীপকক স্বাভাৱিক উদ্দীপকৰ সৈতে বাৰে বাৰে একেলগে উপস্থাপন কৰাৰ ফলত সেই নিৰপেক্ষ উদ্দীপকটোৱেই পিছত স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সদৃশ প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক অনুবন্ধন বা Classical Conditioning বোলে।
২। পেভলভৰ অনুবন্ধন পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
পেভলভে কুকুৰৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰিছিল।
প্ৰথম অৱস্থা
কুকুৰক খাদ্য দিলে মুখত লালটি ওলাইছিল।
-
খাদ্য = স্বাভাৱিক উদ্দীপক
-
লালটি = স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া
ঘণ্টাৰ শব্দ অকলে দিলে লালটি ওলোৱা নাছিল।
অনুবন্ধনৰ সময়
পেভলভে প্ৰতিবাৰ খাদ্য দিয়াৰ ঠিক আগতে ঘণ্টা বজাইছিল।
ঘণ্টা + খাদ্য → লালটি
এই প্ৰক্ৰিয়া বহুবার পুনৰাবৃত্তি কৰা হৈছিল।
শেষ অৱস্থা
এসময়ত কেৱল ঘণ্টা বজালেও কুকুৰৰ মুখত লালটি ওলাবলৈ ধৰিলে।
তেতিয়া—
-
ঘণ্টাৰ শব্দ = অনুবন্ধিত উদ্দীপক
-
ঘণ্টাৰ শব্দত লালটি ওলোৱা = অনুবন্ধিত প্ৰতিক্ৰিয়া
এইদৰে নতুন উদ্দীপক-প্ৰতিক্ৰিয়া সম্পর্ক শিকি লোৱা হয়।
৩। অনুবন্ধনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
উদ্দীপকসমূহৰ মাজত সংযোগ স্থাপন হয়।
-
পুনৰাবৃত্তিৰ প্ৰয়োজন হয়।
-
অনুবন্ধিত প্ৰতিক্ৰিয়া শিক্ষালব্ধ।
-
স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া জন্মগত।
-
সঠিক সময়ত দুয়ো উদ্দীপক একেলগে দিয়াটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।
-
অনুবন্ধন কমি বা বিলুপ্ত হ’ব পাৰে যদি reinforcement নাথাকে।
৪। অনুবন্ধন তত্ত্বৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ
-
ভাল অভ্যাস গঠন: পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, সময়ানুবর্তিতা, শৃংখলা আদি গঢ়ি তুলিব পাৰি।
-
ভয় দূৰীকৰণ: বিদ্যালয় বা কোনো বিষয়ৰ প্ৰতি অযৌক্তিক ভয় কমাব পাৰি।
-
ইতিবাচক মনোভাৱ: শিক্ষক, বিষয় আৰু বিদ্যালয়ৰ প্ৰতি ভাল মনোভাৱ সৃষ্টি কৰিব পাৰি।
-
ভাষা শিক্ষা: শব্দ, বস্তু আৰু ছবিৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰি ভাষা শিকোৱা যায়।
-
শুদ্ধ উচ্চাৰণ: শব্দ আৰু শুদ্ধ ধ্বনি পুনঃপুন মিলাই দিব পাৰি।
-
আচৰণ সংশোধন: কিছুমান অভ্যাস আৰু আবেগমূলক প্ৰতিক্ৰিয়া সংশোধনত সহায়ক।
-
শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ: আনন্দদায়ক অভিজ্ঞতাৰ সৈতে পাঠ জড়িত কৰিলে শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ বৃদ্ধি পায়।
মন কৰিবাঃ শাস্তি-পুৰস্কাৰ Classical Conditioning-ৰ মূল নীতি নহয়; ই ফলাফল আৰু reinforcement-সম্পৰ্কীয় অন্য আচৰণবাদী ধাৰণাৰ সৈতে অধিক জড়িত।
ঞ. শিক্ষণ আৰু অভিৰোচন
১। শিক্ষণ আৰু অভিৰোচনৰ মাজৰ সম্পর্ক লিখা।
উত্তৰঃ
অভিৰোচন শিক্ষণৰ প্ৰধান চালিকা শক্তি। শিক্ষাৰ্থীৰ মনত কোনো লক্ষ্য লাভৰ ইচ্ছা সৃষ্টি হ’লে তেওঁ অধিক মনোযোগ, পৰিশ্ৰম আৰু অধ্যৱসায়েৰে শিকে।
অভিৰোচনে—
-
শিক্ষাৰ্থীক মানসিকভাৱে প্ৰস্তুত কৰে।
-
আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰে।
-
লক্ষ্যত স্থিৰ ৰাখে।
-
বাধা অতিক্ৰম কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
-
শিক্ষণ অধিক স্থায়ী আৰু ফলপ্ৰসূ কৰে।
ট. সামগ্ৰিক আৰু আংশিক শিক্ষণ
১। সামগ্ৰিক আৰু আংশিক শিক্ষণৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| সামগ্ৰিক শিক্ষণ | আংশিক শিক্ষণ |
|---|---|
| বিষয়বস্তুটো সমগ্ৰ ৰূপে শিকা হয় | বিষয়বস্তু ভাগ ভাগ কৰি শিকা হয় |
| চুটি আৰু সুসংগঠিত বিষয়ত ভাল | দীঘল বা জটিল বিষয়ত সুবিধাজনক |
| সমগ্ৰ ধাৰণা বুজিবলৈ সহায় কৰে | অংশৰ বিশদ জ্ঞান লাভ হয় |
| উন্নত বৌদ্ধিক স্তৰত উপযোগী | সৰু বা তুলনামূলক কঠিন পাঠত উপযোগী |
ঠ. চমুটোকা
(ক) প্ৰচেষ্টা আৰু ভুলৰ দ্বাৰা শিক্ষণ
প্ৰচেষ্টা আৰু ভুলৰ দ্বাৰা শিক্ষণত ব্যক্তি কোনো লক্ষ্য লাভৰ বাবে বিভিন্ন চেষ্টা কৰে। ভুল প্ৰতিক্ৰিয়াবোৰ ক্ৰমে বাদ পৰে আৰু সফল প্ৰতিক্ৰিয়াটো দৃঢ় হয়। থৰ্ণডাইকৰ মেকুৰী আৰু Puzzle Box-ৰ পৰীক্ষাই এই পদ্ধতিক ব্যাখ্যা কৰে।
(খ) অন্তৰ্দৰ্শনৰ দ্বাৰা শিক্ষণ
সমগ্ৰ সমস্যা আৰু তাৰ অংশসমূহৰ সম্পর্ক হঠাৎ বুজি পাই সমাধান লাভ কৰা শিক্ষণক অন্তৰ্দৰ্শন শিক্ষণ বোলে। ক’হলাৰৰ চুলতান নামৰ চিম্পাঞ্জীৰ পৰীক্ষা এই পদ্ধতিৰ বিখ্যাত উদাহৰণ।
(গ) অনুবন্ধনৰ দ্বাৰা শিক্ষণ
স্বাভাৱিক উদ্দীপকৰ সৈতে আন এটা নিৰপেক্ষ উদ্দীপক বাৰে বাৰে সংযোগ কৰাৰ ফলত নতুন উদ্দীপকটোৱে পূৰ্বৰ প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি কৰিবলৈ শিকাকে অনুবন্ধন শিক্ষণ বোলে। ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰৱৰ্তক আইভান পেভলভ।
(ঘ) প্ৰস্তুতিৰ নীতি
মানসিক আৰু শাৰীৰিকভাৱে শিকিবলৈ প্ৰস্তুত থাকিলে শিক্ষণ সহজ, আনন্দদায়ক আৰু ফলপ্ৰসূ হয়।
(ঙ) অনুশীলনৰ নীতি
নিয়মীয়া অনুশীলনে উদ্দীপক আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সংযোগ শক্তিশালী কৰি শিক্ষণ স্থায়ী কৰে।
(চ) ফলাফলৰ নীতি
সন্তোষজনক ফল লাভ কৰা আচৰণ পুনৰ কৰাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়; অসন্তোষজনক ফল লাভ কৰা আচৰণ দুর্বল হয়।
ড. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। শিক্ষণ এক জীৱনজোৰা প্ৰক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। শিক্ষণৰ বাবে কোনো প্ৰস্তুতিৰ প্ৰয়োজন নাই।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৩। শিক্ষণ অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ সৈতে জড়িত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৪। অস্থায়ী আচৰণ পৰিৱৰ্তনকেই শিক্ষণ বোলে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৫। অসুস্থতাই শিক্ষণত বাধা দিব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ শিক্ষণৰ মনোবৈজ্ঞানিক কাৰক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক পেভলভ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৮। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক থৰ্ণডাইক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৯। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিত অনুশীলনৰ ভূমিকা আছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতি সম্পূৰ্ণৰূপে সামগ্ৰিকতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১১। অন্তৰ্দৰ্শন পদ্ধতি এক উচ্চস্তৰৰ শিক্ষণ পদ্ধতি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১২। অন্তৰ্দৰ্শন সম্পূৰ্ণ যান্ত্ৰিক শিক্ষণ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৩। ক’হলাৰৰ চিম্পাঞ্জীটোৰ নাম চুলতান আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৪। Gestalt এটা জাৰ্মান শব্দ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৫। পেভলভ এগৰাকী জাৰ্মান মনোবিজ্ঞানী আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। তেওঁ ৰাছিয়ান শৰীৰতত্ত্ববিদ আছিল।
১৬। অনুবন্ধন এক সংযোগমূলক শিক্ষণ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৭। পেভলভৰ পৰীক্ষাত ঘণ্টাৰ শব্দ অনুবন্ধিত প্ৰতিক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ঘণ্টাৰ শব্দ অনুবন্ধিত উদ্দীপক; ঘণ্টাৰ শব্দত লালটি ওলোৱা অনুবন্ধিত প্ৰতিক্ৰিয়া।
১৮। শিক্ষণ পৰিপক্কতাৰ ওপৰত কোনো ধৰণে নিৰ্ভৰ নকৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৯। পৰিপক্কতা মূলত জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২০। সকলো জীৱৰ শিক্ষণ ক্ষমতা সমান।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
২১। ভুলৰো শিক্ষামূলক মূল্য থাকিব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২২। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল শিক্ষণ এটা সমস্যা সমাধান প্ৰক্ৰিয়া হ’ব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২৩। অনুবন্ধনত নতুন উদ্দীপক-প্ৰতিক্ৰিয়া সম্পর্ক গঢ়ি উঠে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২৪। শিক্ষণৰ ফল কেৱল ভাল আচৰণতেই সীমিত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
২৫। অভিৰোচন শিক্ষণৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
ঢ. খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১। শিক্ষণৰ প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক ______।
উত্তৰঃ এডৱাৰ্ড লী থৰ্ণডাইক।
২। থৰ্ণডাইক এগৰাকী ______ মনোবিজ্ঞানী আছিল।
উত্তৰঃ আমেৰিকান।
৩। থৰ্ণডাইকৰ মতে শিক্ষণত ______ আৰু ______-ৰ মাজত সংযোগ স্থাপন হয়।
উত্তৰঃ উদ্দীপক, প্ৰতিক্ৰিয়া।
৪। Gestalt এটা ______ ভাষাৰ শব্দ।
উত্তৰঃ জাৰ্মান।
৫। Gestalt-ৰ অৰ্থ ______।
উত্তৰঃ সমগ্ৰ ৰূপ বা সম্পূৰ্ণ গঠন।
৬। ক’হলাৰে ______ নামৰ চিম্পাঞ্জীৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰিছিল।
উত্তৰঃ চুলতান।
৭। অন্তৰ্দৰ্শন শিক্ষণ ______ তত্ত্বৰ লগত জড়িত।
উত্তৰঃ গেষ্টাল্ট বা সমগ্ৰতাবাদ।
৮। অনুবন্ধন তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক ______।
উত্তৰঃ আইভান পেভলভ।
৯। পেভলভ এগৰাকী ______ শৰীৰতত্ত্ববিদ আছিল।
উত্তৰঃ ৰাছিয়ান।
১০। পেভলভৰ পৰীক্ষাত খাদ্য হৈছে ______ উদ্দীপক।
উত্তৰঃ স্বাভাৱিক।
১১। পেভলভৰ পৰীক্ষাত ঘণ্টাৰ শব্দ হৈছে ______ উদ্দীপক।
উত্তৰঃ অনুবন্ধিত।
১২। ঘণ্টাৰ শব্দত লালটি ওলোৱা হৈছে ______ প্ৰতিক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ অনুবন্ধিত।
১৩। অনুশীলনৰ নীতিয়ে ______-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
উত্তৰঃ পুনৰাবৃত্তি।
১৪। অনুশীলনৰ নীতিৰ দুটা ভাগ হৈছে ______ আৰু ______।
উত্তৰঃ ব্যৱহাৰৰ নীতি, অব্যৱহাৰৰ নীতি।
১৫। শিক্ষাত প্ৰশংসা আৰু সন্তোষজনক ফলৰ ভিত্তি থৰ্ণডাইকৰ ______ নীতিৰ সৈতে জড়িত।
উত্তৰঃ ফলাফলৰ।
১৬। শিক্ষণ হৈছে অভিজ্ঞতাৰ যোগেদি ______-ৰ তুলনামূলক স্থায়ী পৰিৱৰ্তন।
উত্তৰঃ আচৰণ।
ণ. MCQ — ২০টা
১। শিক্ষণৰ ফলত মূলত কি ঘটে?
A) আচৰণত পৰিৱৰ্তন
B) কেৱল দেহৰ বৃদ্ধি
C) কেৱল বয়স বৃদ্ধি
D) কেৱল উচ্চতা বৃদ্ধি
উত্তৰঃ A) আচৰণত পৰিৱৰ্তন
২। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক—
A) পেভলভ
B) থৰ্ণডাইক
C) ক’হলাৰ
D) স্কীনাৰ
উত্তৰঃ B) থৰ্ণডাইক
৩। অন্তৰ্দৰ্শন শিক্ষণ কোন তত্ত্বৰ লগত জড়িত?
A) সংযোগবাদ
B) আচৰণবাদ
C) Gestalt
D) মনোবিশ্লেষণ
উত্তৰঃ C) Gestalt
৪। Classical Conditioning-ৰ সৈতে জড়িত বিজ্ঞানী—
A) Thorndike
B) Köhler
C) Koffka
D) Pavlov
উত্তৰঃ D) Pavlov
৫। থৰ্ণডাইকে পৰীক্ষা কৰিছিল—
A) মেকুৰীৰ ওপৰত
B) কুকুৰৰ ওপৰত
C) চিম্পাঞ্জীৰ ওপৰত
D) পাৰৰ ওপৰত
উত্তৰঃ A) মেকুৰীৰ ওপৰত
৬। পেভলভে পৰীক্ষা কৰিছিল—
A) বিড়াল
B) কুকুৰ
C) বান্দৰ
D) নিগনি
উত্তৰঃ B) কুকুৰ
৭। ক’হলাৰৰ বিখ্যাত চিম্পাঞ্জীৰ নাম—
A) Tommy
B) Charlie
C) Sultan
D) Peter
উত্তৰঃ C) Sultan
৮। Gestalt শব্দৰ অৰ্থ—
A) পুনৰাবৃত্তি
B) অভ্যাস
C) প্ৰতিক্ৰিয়া
D) সমগ্ৰ ৰূপ
উত্তৰঃ D) সমগ্ৰ ৰূপ
৯। “Practice makes a man perfect” সম্পর্কিত—
A) অনুশীলনৰ নীতি
B) প্ৰস্তুতিৰ নীতি
C) ফলাফলৰ নীতি
D) অন্তৰ্দৰ্শন
উত্তৰঃ A) অনুশীলনৰ নীতি
১০। পেভলভৰ পৰীক্ষাত অনুবন্ধিত উদ্দীপক—
A) খাদ্য
B) ঘণ্টাৰ শব্দ
C) লালটি
D) কুকুৰ
উত্তৰঃ B) ঘণ্টাৰ শব্দ
১১। ঘণ্টাৰ শব্দত লালটি ওলোৱা হৈছে—
A) স্বাভাৱিক উদ্দীপক
B) স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া
C) অনুবন্ধিত প্ৰতিক্ৰিয়া
D) নিৰপেক্ষ প্ৰতিক্ৰিয়া
উত্তৰঃ C) অনুবন্ধিত প্ৰতিক্ৰিয়া
১২। খাদ্য দেখি কুকুৰৰ লালটি ওলোৱা—
A) শিক্ষালব্ধ প্ৰতিক্ৰিয়া
B) অন্তৰ্দৰ্শন
C) প্ৰচেষ্টা-ভুল
D) স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া
উত্তৰঃ D) স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া
১৩। শিক্ষাৰ্থীক পাঠৰ বাবে মানসিকভাৱে প্ৰস্তুত কৰাৰ সৈতে জড়িত—
A) প্ৰস্তুতিৰ নীতি
B) অনুশীলনৰ নীতি
C) অব্যৱহাৰৰ নীতি
D) বিলোপ
উত্তৰঃ A) প্ৰস্তুতিৰ নীতি
১৪। পুনৰাবৃত্তিৰ অভাৱত সংযোগ দুর্বল হোৱা—
A) ফলাফলৰ নীতি
B) অব্যৱহাৰৰ নীতি
C) প্ৰস্তুতিৰ নীতি
D) Gestalt নীতি
উত্তৰঃ B) অব্যৱহাৰৰ নীতি
১৫। সমস্যা হঠাৎ বুজি সমাধান লাভ কৰাকে বোলে—
A) অনুবন্ধন
B) অনুকৰণ
C) অন্তৰ্দৰ্শন
D) অভ্যাস
উত্তৰঃ C) অন্তৰ্দৰ্শন
১৬। শিক্ষণ আৰু পৰিপক্কতাৰ মাজত মূল পাৰ্থক্য—
A) দুয়ো একেই
B) দুয়ো কেৱল জৈৱিক
C) দুয়ো কেৱল অনুশীলনভিত্তিক
D) শিক্ষণ অভিজ্ঞতাভিত্তিক, পৰিপক্কতা জৈৱিক
উত্তৰঃ D) শিক্ষণ অভিজ্ঞতাভিত্তিক, পৰিপক্কতা জৈৱিক
১৭। সন্তোষজনক ফলৰ সৈতে সম্পর্কিত—
A) ফলাফলৰ নীতি
B) Gestalt নীতি
C) অব্যৱহাৰৰ নীতি
D) পৰিপক্কতা
উত্তৰঃ A) ফলাফলৰ নীতি
১৮। শিক্ষণৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ মানসিক চৰ্ত—
A) দৈহিক উচ্চতা
B) অভিৰোচন
C) চুলিৰ ৰং
D) দেহৰ ওজন
উত্তৰঃ B) অভিৰোচন
১৯। Köhler-ৰ পৰীক্ষা বিশেষভাৱে দেখুৱায়—
A) অন্ধ পুনৰাবৃত্তি
B) Classical conditioning
C) সমগ্ৰ পৰিস্থিতি উপলব্ধি
D) শাস্তিৰ ভূমিকা
উত্তৰঃ C) সমগ্ৰ পৰিস্থিতি উপলব্ধি
২০। শিক্ষণ হৈছে—
A) ক্ষণস্থায়ী পৰিৱৰ্তন
B) কেৱল শাৰীৰিক বৃদ্ধি
C) কেৱল জন্মগত আচৰণ
D) অভিজ্ঞতাৰ ফলত তুলনামূলক স্থায়ী আচৰণগত পৰিৱৰ্তন
উত্তৰঃ D) অভিজ্ঞতাৰ ফলত তুলনামূলক স্থায়ী আচৰণগত পৰিৱৰ্তন
Teacher Generate Question Answer
শিক্ষণ
অনুশীলনীঃ
১। শিক্ষণ কি ?
উত্তৰঃ অভিজ্ঞতা, অনুশীলন আৰু প্ৰশিক্ষণৰ ফলত ব্যক্তিৰ আচৰণত যি স্থায়ী পৰিবর্তন ঘটে তাকে শিক্ষণ বোলে।
২। শিক্ষণৰ প্রধান বৈশিষ্ট্যবোৰ লিখা ।
উত্তৰঃ ১। শিক্ষণ আচৰণৰ পৰিবর্তন ঘটায়।
২। শিক্ষণ অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ ফল।
৩। শিক্ষণ এক জীৱনজোৰা প্ৰক্ৰিয়া।
৪। শিক্ষণ লক্ষ্যভিত্তিক।
৫। শিক্ষণ ব্যক্তি আৰু পৰিবেশৰ পাৰস্পৰিক ক্রিয়াৰ ফল।
৩। প্রচেষ্টা আৰু ভুল শিক্ষণ পদ্ধতিৰে কেনেকৈ শিক্ষণ সম্ভব হয় ? উদাহৰণসহ বুজাও।
উত্তৰঃ এই পদ্ধতিত ব্যক্তিয়ে সমস্যা সমাধান কৰিবলৈ বহুতো প্রচেষ্টা কৰে। ভুলবোৰ এৰি সঠিক পদ্ধতি বাছি লয় আৰু শেষত সফলতা লাভ কৰে।
উদাহৰণঃ
থৰ্ণডাইকে এটা বিড়ালক পিঞ্জৰাত ৰাখিছিল। বিড়ালটোৱে বাহিৰ ওলাবলৈ বহু চেষ্টা কৰিছিল। বহু ভুলৰ পাছত সঠিক লিভাৰ টানি দুৱাৰ খুলিছিল। এনেদৰে সি সমস্যাৰ সমাধান শিকিলে।
৪। অন্তদর্শন শিক্ষণ কি ? শৈক্ষিক মূল্য লিখা ।
উত্তৰঃ অন্তদর্শন শিক্ষণ:
সমস্যাটো সম্পূৰ্ণভাৱে বুজি হঠাৎ সমাধান পোৱাৰ শিক্ষণ পদ্ধতিক অন্তদর্শন শিক্ষণ বোলে।
শৈক্ষিক মূল্যঃ
১। বুদ্ধি আৰু চিন্তাশক্তি বিকাশ কৰে।
২। সমস্যা সমাধান ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
৩। সৃজনশীলতা বৃদ্ধি কৰে।
৪। শিক্ষাৰ্থীক সক্ৰিয় কৰে।
৫। অনুবন্ধনৰ দ্বাৰা শিক্ষণ কি ? পেভ্লভৰ তত্ত্বৰ শৈক্ষিক তাৎপর্য ।
উত্তৰঃ অনুবন্ধনৰ দ্বাৰা শিক্ষণ:
উদ্দীপক আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ মাজত সম্পৰ্ক সৃষ্টি কৰি যি শিক্ষণ ঘটে তাক অনুবন্ধন শিক্ষণ বোলে।
পেভ্লভৰ তত্ত্বৰ শৈক্ষিক তাৎপর্যঃ
১। ভাল অভ্যাস গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
২। শৃংখলা বজাই ৰাখাত সহায় কৰে।
৩। শ্ৰেণীকোঠাত ইতিবাচক পৰিবেশ সৃষ্টি কৰে।
৬। শিক্ষণৰ মূল নীতিসমূহ কি কি ? শ্ৰেণীকোঠাত ব্যৱহাৰ ।
উত্তৰঃ মূল নীতিসমূহঃ
১। প্রস্তুতিৰ নীতি
২। অনুশীলনৰ নীতি
৩। ফলাফলৰ নীতি
শ্ৰেণীকোঠাত ব্যৱহাৰঃ
শিক্ষাৰ্থীক পাঠৰ বাবে মানসিকভাৱে প্রস্তুত কৰা।
অনুশীলনৰ সুযোগ দিয়া।
ভাল উত্তৰৰ বাবে উৎসাহ আৰু প্ৰশংসা কৰা।
৭। অন্তদর্শন শিক্ষণ কেনেকৈ সম্ভৱ হয় ? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা ।
উত্তৰঃ সমস্যাটো সম্পূৰ্ণভাৱে বুজি চিন্তা কৰাৰ ফলত হঠাৎ সমাধান লাভ কৰিলে অন্তদর্শন শিক্ষণ ঘটে।
উদাহৰণঃ কোহলাৰে দেখুৱাইছিল যে বান্দৰে কল ল’বলৈ বাকচ একেলগে সাজি ওপৰত উঠি সমস্যাৰ সমাধান কৰিছিল।
৮। থৰ্ণডাইকৰ শিক্ষণৰ নীতিসমূহ আৰু শৈক্ষিক তাৎপর্য ।
উত্তৰঃ নীতিসমূহঃ
১। প্রস্তুতিৰ নীতি
২। অনুশীলনৰ নীতি
৩। ফলাফলৰ নীতি
শৈক্ষিক তাৎপর্যঃ
১। শিক্ষাৰ্থীক পাঠৰ বাবে প্রস্তুত কৰা প্ৰয়োজন।
২। অধিক অনুশীলনে শিক্ষণ শক্তিশালী কৰে।
৩। ভাল ফলাফল শিক্ষণক স্থায়ী কৰে।
৯। প্রচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ শিক্ষাৰ প্রধান বৈশিষ্ট্য ।
উত্তৰঃ ১। সমস্যা সমাধানৰ বাবে বহু চেষ্টা কৰা হয়।
২। ভুলৰ পৰা শিক্ষা লোৱা হয়।
৩। ধীরে ধীরে সঠিক উত্তৰ লাভ হয়।
৪। অনুশীলনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
১০। প্রচেষ্টা আৰু ভুল শিক্ষণ পদ্ধতিৰ শৈক্ষিক অৱদান ।
উত্তৰঃ
১। শিক্ষাৰ্থীক অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে শিকিবলৈ সহায় কৰে।
২। সমস্যা সমাধান ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
৩। অনুশীলনৰ গুৰুত্ব বুজায়।
১১। “শিক্ষণ হৈছে অভিজ্ঞতা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে আচৰণ সংশোধন কৰা কাৰ্য।” ব্যাখ্যা কৰা ।
উত্তৰঃ
মানুহে জীৱনৰ বিভিন্ন অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ জৰিয়তে নতুন জ্ঞান আৰু দক্ষতা আহৰণ কৰে। এই অভিজ্ঞতাৰ ফলত তেওঁৰ আচৰণত পৰিবর্তন ঘটে। এই স্থায়ী আচৰণ পৰিবর্তনেই শিক্ষণ।
১২। চমুটোকা
(ক) অনুবন্ধনৰ দ্বাৰা শিক্ষণ
উদ্দীপক আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ মাজত সম্পৰ্ক সৃষ্টি কৰি যি শিক্ষণ ঘটে তাক অনুবন্ধনৰ দ্বাৰা শিক্ষণ বোলে। এই তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক আছিল আইভান পেভ্লভ।
(খ) অন্তদর্শন শিক্ষণ পদ্ধতি
সমস্যা সম্পূৰ্ণভাৱে বুজি হঠাৎ সমাধান পোৱাৰ শিক্ষণ পদ্ধতিক অন্তদর্শন শিক্ষণ বোলে। ইয়াক গেষ্টাল্ট মনোবিজ্ঞানীসকলে আগবঢ়াইছিল।
(গ) প্রচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ দ্বাৰা শিক্ষণ
এই পদ্ধতিত ব্যক্তি বহু চেষ্টা আৰু ভুলৰ পাছত সঠিক উত্তৰ পায়। এই তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক আছিল থৰ্ণডাইক।
(ঘ) ফলাফলৰ নীতি
ভাল ফলাফল লাভ কৰিলে শিক্ষণ শক্তিশালী হয় আৰু বেয়া ফলাফল হলে শিক্ষণ দুর্বল হয়।
(ঙ) প্রস্তুতিৰ নীতি
যেতিয়া ব্যক্তি শিক্ষাৰ বাবে মানসিক আৰু শাৰীৰিকভাৱে প্রস্তুত থাকে তেতিয়া শিক্ষণ সহজ হয়।
(চ) অনুশীলনৰ নীতি
পুনৰাবৃত্তি আৰু অনুশীলনৰ জৰিয়তে শিক্ষণ অধিক দৃঢ় আৰু স্থায়ী হয়।
১৩। সঁচা নে মিছা
(ক) শিক্ষণ সমস্যা সমাধান কার্য — শুদ্ধ
(খ) অন্তর্দর্শনৰ দ্বাৰা শিক্ষণ যান্ত্রিক প্রক্রিয়া — অশুদ্ধ
(গ) শিক্ষণ পৰিপক্কতাৰ ওপৰ নিৰ্ভৰশীল নহয় — অশুদ্ধ
(ঘ) অন্তর্দর্শন শিক্ষাৰ উচ্চ পদ্ধতি — শুদ্ধ
(ঙ) শিক্ষণ এক জীৱজোৰা প্রক্রিয়া — শুদ্ধ
(চ) শিক্ষণ আচৰণৰ ভেটি — শুদ্ধ
১৪। খালী ঠাই পূৰ কৰা
(ক) প্রচেষ্টা আৰু ভুল শিক্ষণ পদ্ধতিৰ সমর্থক আছিল — থৰ্ণডাইক
(খ) গেষ্টাল্ট এটা — জাৰ্মান শব্দ
(গ) অনুশীলনৰ নীতি প্ৰকাশ কৰিছিল — থৰ্ণডাইক
(ঘ) অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে সংশোধনেই হৈছে শিক্ষণ — আচৰণ
(ঙ) শিক্ষণৰ অনুবন্ধন তত্ত্বৰ এজন প্ৰৱৰ্তক আছিল — আইভান পেভ্লভ
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post