স্মৃতি আৰু বিস্মৃতি (ক)
১। স্মৃতি কাক কয় ? স্মৃতিৰ কেইটিমান সংজ্ঞা দিয়া ।
উত্তৰঃ
অতীত অভিজ্ঞতা সংৰক্ষণ কৰি প্ৰয়োজনৰ সময়ত পুনৰ স্মৰণ কৰাৰ মানসিক ক্ষমতাক স্মৃতি বোলে।
সংজ্ঞাসমূহঃ
১। উডৱৰ্থৰ মতে — স্মৃতি হৈছে অতীত অভিজ্ঞতাক সংৰক্ষণ কৰি পুনৰ স্মৰণ কৰাৰ ক্ষমতা।
২। ৰসৰ মতে — স্মৃতি হৈছে অতীত অভিজ্ঞতাৰ সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ প্ৰক্ৰিয়া।
৩। ষ্টাউটৰ মতে — অতীত অভিজ্ঞতাৰ পুনৰ সজীৱ ৰূপত মনলৈ ঘূৰাই অনাই হৈছে স্মৃতি।
২। স্মৃতিৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা ।
উত্তৰঃ
১। স্মৃতি অতীত অভিজ্ঞতাৰ সৈতে জড়িত।
২। স্মৃতি মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
৩। স্মৃতি সংৰক্ষণ আৰু পুনঃস্মৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
৪। স্মৃতি ব্যক্তিভেদে ভিন্ন হয়।
৫। স্মৃতি অভ্যাস আৰু অনুশীলনে শক্তিশালী হয়।
৩। স্মৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তর্ভুক্ত পর্যায়সমূহ আলোচনা কৰা ।
উত্তৰঃ
স্মৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰ প্রধান পর্যায়সমূহ হ’ল—
১। অধিগ্ৰহণ (Learning) – নতুন তথ্য বা অভিজ্ঞতা আহৰণ কৰা।
২। সংৰক্ষণ (Retention) – সেই অভিজ্ঞতাবোৰ মনত ধৰি ৰখা।
৩। পুনঃস্মৰণ (Recall) – প্ৰয়োজনৰ সময়ত সেই তথ্য মনলৈ আনিব পৰা।
৪। চিনাক্তকৰণ (Recognition) – আগতে দেখা বা শিকা বস্তু চিনাক্ত কৰা।
৪। স্মৃতি ভাল আৰু বেয়া দুয়ো হ’ব পাৰে নেকি ? যুক্তিসহ লিখা ।
উত্তৰঃ
হয়, স্মৃতি ভাল আৰু বেয়া দুয়ো হ’ব পাৰে।
ভাল স্মৃতি হলে মানুহে তথ্য সহজে শিকে আৰু দীৰ্ঘ সময় মনত ৰাখিব পাৰে।
বেয়া স্মৃতি হলে মানুহে শিকা বিষয় সহজে পাহৰি যায়।
উদাহৰণঃ
যি শিক্ষাৰ্থীয়ে পাঠ সহজে মনত ৰাখে তেওঁৰ স্মৃতি ভাল। যি শিক্ষাৰ্থীয়ে শিকাৰ পাছতে পাহৰি যায় তেওঁৰ স্মৃতি দুর্বল।
৫। ভাল স্মৃতিৰ লক্ষণসমূহ লিখা ।
উত্তৰঃ
১। দ্রুত শিকিব পৰা।
২। দীৰ্ঘ সময় মনত ৰাখিব পৰা।
৩। প্ৰয়োজনৰ সময়ত সহজে স্মৰণ কৰিব পৰা।
৪। স্পষ্ট আৰু সঠিক স্মৰণ।
৫। অপ্রয়োজনীয় বিষয় পাহৰি যোৱা।
৬। শিক্ষক হিচাপে শিক্ষার্থীক ভাল স্মৃতি লাভত কেনেকৈ সহায় কৰিবা ?
উত্তৰঃ
১। পাঠ স্পষ্ট আৰু সহজকৈ বুজাই দিয়া।
২। পুনৰাবৃত্তি আৰু অনুশীলনৰ ব্যৱস্থা কৰা।
৩। উদাহৰণ আৰু চিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
৪। শিক্ষাৰ্থীক আগ্ৰহী কৰি তোলা।
৫। নিয়মিত পৰীক্ষা লোৱা।
৭। প্ৰতিৰূপ স্মৃতি কাক কয় ? উদাহৰণসহ লিখা ।
উত্তৰঃ
যেতিয়া আগতে দেখা বা শিকা বস্তুৰ মানসিক ছবি মনত পুনৰ সৃষ্টি হয় তাক প্ৰতিৰূপ স্মৃতি বোলে।
উদাহৰণঃ
শৈশৱৰ বিদ্যালয় বা শিক্ষকক মনত ছবি ৰূপে স্মৰণ কৰা।
৮। বিস্মৃতি কাক কয় ?
উত্তৰঃ
অতীত অভিজ্ঞতা বা শিকা বিষয় পুনৰ স্মৰণ কৰিব নোৱাৰাক বিস্মৃতি বোলে।
৯। বিস্মৃতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা ।
উত্তৰঃ
১। বিস্মৃতি স্মৃতিৰ বিপৰীত প্ৰক্ৰিয়া।
২। সময়ৰ সৈতে বিস্মৃতি বৃদ্ধি পায়।
৩। অপ্রয়োজনীয় বিষয় সহজে পাহৰি যায়।
৪। মানসিক বা দৈহিক অৱস্থাই বিস্মৃতিত প্ৰভাৱ পেলায়।
১০। বিস্মৃতিৰ কাৰণসমূহ লিখা ।
উত্তৰঃ
১। অনুশীলনৰ অভাৱ
২। সময়ৰ প্ৰভাৱ
৩। মনোযোগৰ অভাৱ
৪। মানসিক চাপ
৫। দৈহিক অসুস্থতা
৬। পশ্চাৎমুখী আৰু পূৰ্বমুখী প্রতিবন্ধ
১১। ব্যাখ্যা
(ক) স্মৃতিৰ বাবে বিস্মৃতি প্ৰয়োজন
উত্তৰঃ
যদি মানুহে সকলো বিষয় মনত ৰাখে তেন্তে মন অতিশয় ভাৰাক্ৰান্ত হ’ব। অপ্রয়োজনীয় বিষয় পাহৰি গ’লে প্রয়োজনীয় বিষয় মনত ৰাখিবলৈ সুবিধা হয়। সেইবাবে বিস্মৃতি স্মৃতিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়।
(খ) বিস্মৃতি মনৰ প্ৰতিৰক্ষা কৱচ
উত্তৰঃ
মানুহে কিছুমান দুখদায়ক অভিজ্ঞতা পাহৰি যায়। এই পাহৰণিৰ ফলত মন মানসিক চাপৰ পৰা সুৰক্ষিত থাকে। সেইবাবে বিস্মৃতিক মনৰ প্ৰতিৰক্ষা কৱচ বোলা হয়।
(গ) স্মৃতি আৰু বিস্মৃতি একেটা মুদ্ৰাৰে দুটা পিঠি
উত্তৰঃ
স্মৃতি আৰু বিস্মৃতি একে প্ৰক্ৰিয়াৰ দুটা দিশ। যি বিষয় মনত থাকে সেয়া স্মৃতি আৰু যি বিষয় পাহৰি যায় সেয়া বিস্মৃতি।
১২। চমুটোকা
স্মৃতিৰ প্ৰতিৰূপ – অতীত অভিজ্ঞতাৰ মানসিক ছবি।
চিনাক্তকৰণ – আগতে দেখা বস্তু পুনৰ চিনিব পৰা ক্ষমতা।
পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ – নতুন শিক্ষাই পুৰণি শিক্ষা মনত ৰাখিবলৈ বাধা সৃষ্টি কৰা।
পাহৰণিৰ দৈহিক কাৰণ – মগজুৰ আঘাত, অসুস্থতা, ক্লান্তি।
অবদমন – দুখদায়ক অভিজ্ঞতা মনৰ পৰা দমাই ৰখা প্ৰক্ৰিয়া।
সংৰক্ষণ – শিকা বিষয় মনত ধৰি ৰখা প্ৰক্ৰিয়া।
যুক্তিসংগত স্মৃতি – যুক্তি আৰু বুজাৰ সহায়ত গঢ়া স্মৃতি।
১৩। হয় / নহয়
(ক) স্মৃতি অতীত অভিজ্ঞতাৰ পুনৰুদ্ধাৰ কাৰ্য — হয়
(খ) ভাল স্মৃতিৰ বাবে প্ৰতিৰূপ গঠনৰ প্ৰয়োজন নাই — নহয়
(গ) পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ বিস্মৃতিৰ এক প্রধান দৈহিক কাৰণ — হয়
(ঘ) অতীত অভিজ্ঞতাৰ পুনঃস্মৰণৰ অসামর্থতাই বিস্মৃতি — নহয়
(ঙ) মনৰ সংৰক্ষণ ক্ষমতা আহৰণ কৰিব পাৰি — হয়
(চ) অনুসঙ্গমূলক আৰু মুখস্থ স্মৃতিৰ মাজত পাৰ্থক্য নাই — নহয়
১৪। পাৰ্থক্য
(ক) প্ৰতিৰূপ আৰু অভ্যাস স্মৃতি
প্ৰতিৰূপ স্মৃতি অভ্যাস স্মৃতি
মানসিক ছবিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে পুনৰাবৃত্তিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে
দেখা বা অনুভৱ কৰা বস্তু মনত উঠে অভ্যাসৰ ফলত সৃষ্টি হয়
(খ) পুনঃস্মৰণ আৰু প্ৰত্যভিজ্ঞা
পুনঃস্মৰণ প্ৰত্যভিজ্ঞা
আগতে শিকা বিষয় নিজে মনলৈ অনা আগতে দেখা বস্তু চিনাক্ত কৰা।
(গ) দীর্ঘকালীন আৰু তৎকালীন স্মৃতি
দীর্ঘকালীন স্মৃতি তৎকালীন স্মৃতি
দীৰ্ঘ সময় ধৰি থাকে অল্প সময় থাকে
বহু অভিজ্ঞতাৰ ফল তৎক্ষণাৎ সৃষ্টি হয়।
(ঘ) মুখস্থ স্মৃতি আৰু যুক্তিসংগত স্মৃতি
মুখস্থ স্মৃতি যুক্তিসংগত স্মৃতি
বুজা নোহোৱাকৈ মুখস্থ কৰা বুজি শিকা
সহজে পাহৰি যায় দীৰ্ঘ সময় থাকে।